Bizdiń qazaq halqy Rossiiada inorodets bolǵan jurttardan da ǵylym jaǵynan tómen halqy bolyp, jer-sýdyń arqasynda kún kórip, oinap-kúlgenge máz bolyp júrip jatyr. Bul kúnderde bizden basqa halyqtyń bári de oianyp, ne nárse ózine paidaly jaǵyn ustap, zalaly jaǵyn qoia berip jatyr. Bizdiń qazaq álgi óziniń qyzyǵynda júr. Orystardyń baǵzy bilgish kisileri aitady: osy qalypta bolsa endi bir ǵasyrdan keiin, iaǵni, júz jyldan soń, «Qazaqpyn» degen adam, «qazaqpyn» degen jurt bolmasa kerek deidi. Bular bizdiń júz jyldan soń bolmaityndyǵymyzdy eshqaisysy kórip bilgen joq, alaida bolsa, qazaqtyń júrgen júrisinen, turǵan turysynan shamalaidy.
Qaneki, bizdiń qazaq jer-sýdan airylyp qalsa ne kún kórmekshi? Sonyń úshin árkimge kerekti, kereksizdi bilýge tiis eken, kerekti, kereksizdi bile qoiýǵa bizdiń jurtta qural joq. Bizge áýeli sol quralǵa jarmasý kerek. Ol qural ǵylym-bilim. Paidaǵa jabystyryp, zalaldan qashyrýǵa sebep bolǵan sol ǵylymdy keletuǵyn zamanda ózimizge qural qylýǵa bir jol bar, ol mol shamamyz kelgenimiz balalarymyzdyń qolyn jetkizip, oqytý kerek. Sol oqý, bilim quralymen quraldanǵan soń, eshkim úiretpei-aq qalai baratuǵynyn biledi.
Oqý-bilim degenmen, musylmansha oqi berýmen is bitpeidi. Bireý musylmansha oqyp, «ahraýi» kisi bolsa, ekinshi bireý oryssha oqyp, «dúniiaýi» kisi bolsa, sonda is bitedi.
Bolmasa, men oqý oqimyn degenniń barlyǵy molda, múdáris bola berýi múshkil hámmáde húkimetke hylap bolyp ketedi. Oqý haqynda bolǵan Rasulymyzdyń «hadisinde de», «Quranda da» din ǵylymynan basqany oqymańyz degen sóz joq. Ǵylym, bilim degen sóz qai jerge bolsa da júredi. Biz ózimizge ǵibrat úshin osy orys ishinde júrgen evrei (jáiid) degen jurtty alaiyq. Osy jurtta ózimdi degen bir sajyn jeri joq, bilimmenen kún kórip júr. Solai bolsa da jeri bizdiń qazaq halqynan basqar-aq. Evreidiń balalary oinap júrgende úiinde otyryp, óz tilin, jazýyn, orys tilin jazýyn bilip qoiady. Sonan soń, gimnaziia tipti ýniversitetke deiin oqidy. Evreilerge orys shkoldarynda óz aqshasymen oqýǵa da oryn az. Bizdiń qazaq janynan aqsha salyp oqý túgil, qaza hisabyna oqytatuǵyn «Kirgizskaia stipendiiada» oqymaidy. Osy kúnde Omskide ýchitelsk seminariiada veterinarnyi, meditsinskii, feldsherskii kýrstarda hám Qostanaida realnyi ýchilishede, Troitskide hám Orynbordaǵy gimnaziialarda, Orynborda qazaq ýchitelskii shkolasynda qazaq úshin ashylǵan stipendiialarmen oqyǵan qazaq balalary ǵumum qazaq halqyna salystyrǵanda on myń janǵa bir oqýshy kelmese kerek. Bul hisap oqýshylarymyzdyń joq hisabynda ekendigin bildiredi. Bizdiń jurttyń ár jerde oryndy jumystan qury qalyp júrgeni de osy qarańǵylyq arqasynda. Júmiládan beri eń kerekti bolǵan memlekettik dýmaǵa sailaý pravosynan qur qalýy da osy bilimsizdiktiń alyp bergen oljasy. Bilimnen basqa bir adym jer attaý qiyn. Bizge osy ǵylymnyń kerekshiligin ózimizge borysh dep bilip, eń sońǵy nanymyzdy salý kerek. Taǵy da muny aitaiyq bizge dúniiaýi ǵylym úirenetuǵyn kisimizdiń sońynan millátimizge paidasy tiýine kóz salyp, áýel: oryssha oqityn kisiniń bolmasa óz tilinde bolǵan Ábitai mektepte oqyp, ár jerden habardar bolýy shart.
Jurtta bir unamaǵan minez bar. «Oryssha oqysa - buzylady» deidi. Jamandyqqa oryssha shart emes, oqymai-aq buzylǵan kisi oqyp buzylǵannan kóbirek.
Ǵalaldin Mamikov.
Aiqap, 1915 №1
Ult portaly
