بٸزدٸڭ قازاق حالقى روسسييادا ينورودەتس بولعان جۇرتتاردان دا عىلىم جاعىنان تٶمەن حالقى بولىپ, جەر-سۋدىڭ ارقاسىندا كٷن كٶرٸپ, ويناپ-كٷلگەنگە مەز بولىپ جٷرٸپ جاتىر. بۇل كٷندەردە بٸزدەن باسقا حالىقتىڭ بەرٸ دە ويانىپ, نە نەرسە ٶزٸنە پايدالى جاعىن ۇستاپ, زالالى جاعىن قويا بەرٸپ جاتىر. بٸزدٸڭ قازاق ەلگٸ ٶزٸنٸڭ قىزىعىندا جٷر. ورىستاردىڭ باعزى بٸلگٸش كٸسٸلەرٸ ايتادى: وسى قالىپتا بولسا ەندٸ بٸر عاسىردان كەيٸن, ياعني, جٷز جىلدان سوڭ, «قازاقپىن» دەگەن ادام, «قازاقپىن» دەگەن جۇرت بولماسا كەرەك دەيدٸ. بۇلار بٸزدٸڭ جٷز جىلدان سوڭ بولمايتىندىعىمىزدى ەشقايسىسى كٶرٸپ بٸلگەن جوق, الايدا بولسا, قازاقتىڭ جٷرگەن جٷرٸسٸنەن, تۇرعان تۇرىسىنان شامالايدى.
قانەكي, بٸزدٸڭ قازاق جەر-سۋدان ايرىلىپ قالسا نە كٷن كٶرمەكشٸ? سونىڭ ٷشٸن ەركٸمگە كەرەكتٸ, كەرەكسٸزدٸ بٸلۋگە تيٸس ەكەن, كەرەكتٸ, كەرەكسٸزدٸ بٸلە قويۋعا بٸزدٸڭ جۇرتتا قۇرال جوق. بٸزگە ەۋەلٸ سول قۇرالعا جارماسۋ كەرەك. ول قۇرال عىلىم-بٸلٸم. پايداعا جابىستىرىپ, زالالدان قاشىرۋعا سەبەپ بولعان سول عىلىمدى كەلەتۇعىن زاماندا ٶزٸمٸزگە قۇرال قىلۋعا بٸر جول بار, ول مول شامامىز كەلگەنٸمٸز بالالارىمىزدىڭ قولىن جەتكٸزٸپ, وقىتۋ كەرەك. سول وقۋ, بٸلٸم قۇرالىمەن قۇرالدانعان سوڭ, ەشكٸم ٷيرەتپەي-اق قالاي باراتۇعىنىن بٸلەدٸ.
وقۋ-بٸلٸم دەگەنمەن, مۇسىلمانشا وقي بەرۋمەن ٸس بٸتپەيدٸ. بٸرەۋ مۇسىلمانشا وقىپ, «احراۋي» كٸسٸ بولسا, ەكٸنشٸ بٸرەۋ ورىسشا وقىپ, «دٷنيياۋي» كٸسٸ بولسا, سوندا ٸس بٸتەدٸ.
بولماسا, مەن وقۋ وقيمىن دەگەننٸڭ بارلىعى مولدا, مٷدەرٸس بولا بەرۋٸ مٷشكٸل ھەممەدە حٷكٸمەتكە حىلاپ بولىپ كەتەدٸ. وقۋ حاقىندا بولعان راسۇلىمىزدىڭ «حاديسٸندە دە», «قۇراندا دا» دٸن عىلىمىنان باسقانى وقىماڭىز دەگەن سٶز جوق. عىلىم, بٸلٸم دەگەن سٶز قاي جەرگە بولسا دا جٷرەدٸ. بٸز ٶزٸمٸزگە عيبرات ٷشٸن وسى ورىس ٸشٸندە جٷرگەن ەۆرەي (جەيٸد) دەگەن جۇرتتى الايىق. وسى جۇرتتا ٶزٸمدٸ دەگەن بٸر ساجىن جەرٸ جوق, بٸلٸممەنەن كٷن كٶرٸپ جٷر. سولاي بولسا دا جەرٸ بٸزدٸڭ قازاق حالقىنان باسقار-اق. ەۆرەيدٸڭ بالالارى ويناپ جٷرگەندە ٷيٸندە وتىرىپ, ٶز تٸلٸن, جازۋىن, ورىس تٸلٸن جازۋىن بٸلٸپ قويادى. سونان سوڭ, گيمنازييا تٸپتٸ ۋنيۆەرسيتەتكە دەيٸن وقيدى. ەۆرەيلەرگە ورىس شكولدارىندا ٶز اقشاسىمەن وقۋعا دا ورىن از. بٸزدٸڭ قازاق جانىنان اقشا سالىپ وقۋ تٷگٸل, قازا حيسابىنا وقىتاتۇعىن «كيرگيزسكايا ستيپەندييادا» وقىمايدى. وسى كٷندە ومسكٸدە ۋچيتەلسك سەمينارييادا ۆەتەرينارنىي, مەديتسينسكيي, فەلدشەرسكيي كۋرستاردا ھەم قوستانايدا رەالنىي ۋچيليششەدە, ترويتسكٸدە ھەم ورىنبورداعى گيمنازييالاردا, ورىنبوردا قازاق ۋچيتەلسكيي شكولاسىندا قازاق ٷشٸن اشىلعان ستيپەندييالارمەن وقىعان قازاق بالالارى عۇمۇم قازاق حالقىنا سالىستىرعاندا ون مىڭ جانعا بٸر وقۋشى كەلمەسە كەرەك. بۇل حيساپ وقۋشىلارىمىزدىڭ جوق حيسابىندا ەكەندٸگٸن بٸلدٸرەدٸ. بٸزدٸڭ جۇرتتىڭ ەر جەردە ورىندى جۇمىستان قۇرى قالىپ جٷرگەنٸ دە وسى قاراڭعىلىق ارقاسىندا. جٷمٸلەدان بەرٸ ەڭ كەرەكتٸ بولعان مەملەكەتتٸك دۋماعا سايلاۋ پراۆوسىنان قۇر قالۋى دا وسى بٸلٸمسٸزدٸكتٸڭ الىپ بەرگەن ولجاسى. بٸلٸمنەن باسقا بٸر ادىم جەر اتتاۋ قيىن. بٸزگە وسى عىلىمنىڭ كەرەكشٸلٸگٸن ٶزٸمٸزگە بورىش دەپ بٸلٸپ, ەڭ سوڭعى نانىمىزدى سالۋ كەرەك. تاعى دا مۇنى ايتايىق بٸزگە دٷنيياۋي عىلىم ٷيرەنەتۇعىن كٸسٸمٸزدٸڭ سوڭىنان ميللەتٸمٸزگە پايداسى تيۋٸنە كٶز سالىپ, ەۋەل: ورىسشا وقيتىن كٸسٸنٸڭ بولماسا ٶز تٸلٸندە بولعان ەبٸتاي مەكتەپتە وقىپ, ەر جەردەن حاباردار بولۋى شارت.
جۇرتتا بٸر ۇناماعان مٸنەز بار. «ورىسشا وقىسا - بۇزىلادى» دەيدٸ. جاماندىققا ورىسشا شارت ەمەس, وقىماي-اق بۇزىلعان كٸسٸ وقىپ بۇزىلعاننان كٶبٸرەك.
عالالدين ماميكوۆ.
ايقاپ, 1915 №1
ۇلت پورتالى
