Qazaq ulttyq qyzdar pedagogikalyq ýniversitetiniń professory, biologiia ǵylymynyń doktory Ádilhan Máýi elimizde qant qyzylshasy egistigin ulǵaityp, ónimniń túsimin arttyrýdyń tyń joldaryn usyndy.
Bul týraly oqý ornynyń baspasóz qyzmeti habarlady.
Ǵalymnyń aitýynsha, Qazaqstandaǵy qyzylsha egistiginiń 95 paiyzynda Germaniia, Frantsiia, Niderlandy syndy memleketterden ákelingen sorttar otyrǵyzylady. Ol suryptar aýrýlarǵa tózimdi, túsimi mol jáne tuqym óngishtigi joǵary.
«Ashyǵyn aitqanda, elimizde shirik aýrýyna tózimdi, ónim túsimi joǵary, aýrý qozdyrǵyshtary men ziiankesterge qarsy dárilengen sapaly tuqym joq. Ol óndirilmeidi. Máselen, Almaty oblysynyń Aqsý, Sarqan aýdandarynda birneshe myń ga qyzylsha ósirýge tiimdi jerler bar. Sol aimaqtarda qyzylsha ósiretin tanaptarda shirik aýrýynyń sporalary az jáne qant qyzylshasynyń shirik aýrýymen zalaldanýy tómen, aýrýdyń taralý mólsheri 5-7 paiyzdan aspaityn, kem degende 500 tsentner, odan da mol ónim bere alatyn 30-40 myń gektar jer bar. Jambyl oblysynda da 35-45 myń gektar topyraqta tamyrjemisi shirikteriniń qozdyrǵyshtary óte tómen mólsherde kezdesetin tanaptar bar. Eger biz tátti túbir alqaptarynyń kólemin 100 myń, túsimin ár gektardan 500 tsentnerge jetkizsek, 500 myń tonna qumsheker óndirýge múmkindigimiz bar. Bul degenimiz – biz ózimizdi qantpen qamtamasyz etip qana qoimai, eksportqa da shyǵara alamyz, – dedi Ádilhan Máýi.
Mamannyń paiymdaýynsha, mol túsim alý úshin eski qyzylsha egiletin tanaptar topyraǵynyń qunaryn qalpyna keltirý kerek. Sonymen qatar sýarmaly jerdi tiimdi paidalanyp, aýyspaly egis júiesin saqtaýǵa basymdyq bergen abzal. Degradatsiiaǵa ushyraǵan alqaptardy qaita ainalymǵa keltirý úshin qyzylsha daqylynyń shirik aýrýlarymen joǵary dárejede zalaldanǵan alqaptarynda tolyq agrotehnikalyq tásilderdi saqtap, kúz ailarynda degradatsiiaǵa ushyraǵan tanaptarda súdiger jyrtar aldynda gektaryna 40-60 tonna kóń berý qajet. Bul sharalar jylda júrgizilýi tiis. Sodan keiin jerdi 25-30 santimetr kóleminde jyrtyp, topyraq qunarlylyǵyn arttyrǵan jón.
«Qazaqstanda sońǵy jarty ǵasyrda shyǵarylǵan qyzylsha sorttary men býdandardyń shirik aýrýyna tózimdiligi óte tómen jáne olar 90-100 paiyzǵa zalaldanady. Elde ǵalymdarymyz qant qyzylshasynyń aýrýǵa tózimdi sorttary men býdandaryn shyǵarýmen ainalyspaǵan. Eger biz qyzylsha egistigin ulǵaityp, ónimdi arttyryp, elimizdi qantpen qamtamasyz etemiz desek, osy máseleni túbegeili sheshýimiz kerek», – dedi ǵalym.
Germaniiada jylyna ondaǵan qyzylsha sorttary shyǵarylady eken. Shyǵarylǵan suryptar 4-5 jylǵa deiin shirik aýrýymen zalaldanbaityndai rotatsiialanady. Al zalaldana bastaǵan sortty basqa aýrýǵa tózimdi suryppen aýystyryp otyrady. Eýropa, AQSh, Kanada syndy elderde eń birinshi aýrýǵa tózimdi sorttarǵa kóp kóńil bólinedi eken.
Osy oraida aita keteiik, Qazaqstan qant qyzylshasyn ósiretin elder qataryna jatady. Dese de biz ózimizdi qantpen nebári 5-aq paiyzǵa qamtamasyz etemiz. Qalǵan ónimder Resei, Ýkraina jáne Belorýssiiadan tasymaldanady. Al búginde bul daqyldyń egis kólemi 10 myń ga aspaidy, túsimi de 4-6 esege deiin kemidi. Ilgeride elimizde qyzylsha óńdeitin 8 zaýyt jumys istese, búginde Jambyl, Kóksý jáne Aqsý qant zaýyttary ǵana ónim shyǵarady. Atalǵan kásiporyndardyń ózi shikizattyń jetispeýshiliginen bir-eki ai ǵana jumys isteýge májbúr. Sondyqtan atalǵan salanyń jumysyn jandandyrý úshin aldymen ǵylymi túrde júieli jumys júrgizgen jón.
