قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, بيولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى ەدٸلحان مەۋي ەلٸمٸزدە قانت قىزىلشاسى ەگٸستٸگٸن ۇلعايتىپ, ٶنٸمنٸڭ تٷسٸمٸن ارتتىرۋدىڭ تىڭ جولدارىن ۇسىندى.
بۇل تۋرالى وقۋ ورنىنىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ حابارلادى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى قىزىلشا ەگٸستٸگٸنٸڭ 95 پايىزىندا گەرمانييا, فرانتسييا, نيدەرلاندى سىندى مەملەكەتتەردەن ەكەلٸنگەن سورتتار وتىرعىزىلادى. ول سۇرىپتار اۋرۋلارعا تٶزٸمدٸ, تٷسٸمٸ مول جەنە تۇقىم ٶنگٸشتٸگٸ جوعارى.
«اشىعىن ايتقاندا, ەلٸمٸزدە شٸرٸك اۋرۋىنا تٶزٸمدٸ, ٶنٸم تٷسٸمٸ جوعارى, اۋرۋ قوزدىرعىشتارى مەن زييانكەستەرگە قارسى دەرٸلەنگەن ساپالى تۇقىم جوق. ول ٶندٸرٸلمەيدٸ. مەسەلەن, الماتى وبلىسىنىڭ اقسۋ, سارقان اۋداندارىندا بٸرنەشە مىڭ گا قىزىلشا ٶسٸرۋگە تيٸمدٸ جەرلەر بار. سول ايماقتاردا قىزىلشا ٶسٸرەتٸن تاناپتاردا شٸرٸك اۋرۋىنىڭ سپورالارى از جەنە قانت قىزىلشاسىنىڭ شٸرٸك اۋرۋىمەن زالالدانۋى تٶمەن, اۋرۋدىڭ تارالۋ مٶلشەرٸ 5-7 پايىزدان اسپايتىن, كەم دەگەندە 500 تسەنتنەر, ودان دا مول ٶنٸم بەرە الاتىن 30-40 مىڭ گەكتار جەر بار. جامبىل وبلىسىندا دا 35-45 مىڭ گەكتار توپىراقتا تامىرجەمٸسٸ شٸرٸكتەرٸنٸڭ قوزدىرعىشتارى ٶتە تٶمەن مٶلشەردە كەزدەسەتٸن تاناپتار بار. ەگەر بٸز تەتتٸ تٷبٸر القاپتارىنىڭ كٶلەمٸن 100 مىڭ, تٷسٸمٸن ەر گەكتاردان 500 تسەنتنەرگە جەتكٸزسەك, 500 مىڭ توننا قۇمشەكەر ٶندٸرۋگە مٷمكٸندٸگٸمٸز بار. بۇل دەگەنٸمٸز – بٸز ٶزٸمٸزدٸ قانتپەن قامتاماسىز ەتٸپ قانا قويماي, ەكسپورتقا دا شىعارا الامىز, – دەدٸ ەدٸلحان مەۋي.
ماماننىڭ پايىمداۋىنشا, مول تٷسٸم الۋ ٷشٸن ەسكٸ قىزىلشا ەگٸلەتٸن تاناپتار توپىراعىنىڭ قۇنارىن قالپىنا كەلتٸرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار سۋارمالى جەردٸ تيٸمدٸ پايدالانىپ, اۋىسپالى ەگٸس جٷيەسٸن ساقتاۋعا باسىمدىق بەرگەن ابزال. دەگراداتسيياعا ۇشىراعان القاپتاردى قايتا اينالىمعا كەلتٸرۋ ٷشٸن قىزىلشا داقىلىنىڭ شٸرٸك اۋرۋلارىمەن جوعارى دەرەجەدە زالالدانعان القاپتارىندا تولىق اگروتەحنيكالىق تەسٸلدەردٸ ساقتاپ, كٷز ايلارىندا دەگراداتسيياعا ۇشىراعان تاناپتاردا سٷدٸگەر جىرتار الدىندا گەكتارىنا 40-60 توننا كٶڭ بەرۋ قاجەت. بۇل شارالار جىلدا جٷرگٸزٸلۋٸ تيٸس. سودان كەيٸن جەردٸ 25-30 سانتيمەتر كٶلەمٸندە جىرتىپ, توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرعان جٶن.
«قازاقستاندا سوڭعى جارتى عاسىردا شىعارىلعان قىزىلشا سورتتارى مەن بۋدانداردىڭ شٸرٸك اۋرۋىنا تٶزٸمدٸلٸگٸ ٶتە تٶمەن جەنە ولار 90-100 پايىزعا زالالدانادى. ەلدە عالىمدارىمىز قانت قىزىلشاسىنىڭ اۋرۋعا تٶزٸمدٸ سورتتارى مەن بۋداندارىن شىعارۋمەن اينالىسپاعان. ەگەر بٸز قىزىلشا ەگٸستٸگٸن ۇلعايتىپ, ٶنٸمدٸ ارتتىرىپ, ەلٸمٸزدٸ قانتپەن قامتاماسىز ەتەمٸز دەسەك, وسى مەسەلەنٸ تٷبەگەيلٸ شەشۋٸمٸز كەرەك», – دەدٸ عالىم.
گەرمانييادا جىلىنا ونداعان قىزىلشا سورتتارى شىعارىلادى ەكەن. شىعارىلعان سۇرىپتار 4-5 جىلعا دەيٸن شٸرٸك اۋرۋىمەن زالالدانبايتىنداي روتاتسييالانادى. ال زالالدانا باستاعان سورتتى باسقا اۋرۋعا تٶزٸمدٸ سۇرىپپەن اۋىستىرىپ وتىرادى. ەۋروپا, اقش, كانادا سىندى ەلدەردە ەڭ بٸرٸنشٸ اۋرۋعا تٶزٸمدٸ سورتتارعا كٶپ كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ ەكەن.
وسى ورايدا ايتا كەتەيٸك, قازاقستان قانت قىزىلشاسىن ٶسٸرەتٸن ەلدەر قاتارىنا جاتادى. دەسە دە بٸز ٶزٸمٸزدٸ قانتپەن نەبەرٸ 5-اق پايىزعا قامتاماسىز ەتەمٸز. قالعان ٶنٸمدەر رەسەي, ۋكراينا جەنە بەلورۋسسييادان تاسىمالدانادى. ال بٷگٸندە بۇل داقىلدىڭ ەگٸس كٶلەمٸ 10 مىڭ گا اسپايدى, تٷسٸمٸ دە 4-6 ەسەگە دەيٸن كەمٸدٸ. ٸلگەرٸدە ەلٸمٸزدە قىزىلشا ٶڭدەيتٸن 8 زاۋىت جۇمىس ٸستەسە, بٷگٸندە جامبىل, كٶكسۋ جەنە اقسۋ قانت زاۋىتتارى عانا ٶنٸم شىعارادى. اتالعان كەسٸپورىنداردىڭ ٶزٸ شيكٸزاتتىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنەن بٸر-ەكٸ اي عانا جۇمىس ٸستەۋگە مەجبٷر. سوندىقتان اتالعان سالانىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ٷشٸن الدىمەن عىلىمي تٷردە جٷيەلٸ جۇمىس جٷرگٸزگەن جٶن.
