Biz kóshpendi emespiz

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasy sanany serpiltetin baǵdarlama ispetti qujat. Osy maqalasynda Elbasy N.Nazarbaev «Maqsatqa jetý úshin sanamyz isimizden ozat júrýi, iaǵni odan buryn jańǵyryp otyrýy tiis» dep atap kórsetti. Sondyqtan Elbasynyń rýhani jańǵyrý baǵdarlamasy ata-babalarymyzdyń bai qundylyq dástúrin qaita jańǵyrtyp, halqymyzdyń rýhani bailyǵyn tereńdetedi dep oilaimyn. 

Jalpy, ulttyq qundylyqtar álem halyqtarynyń bárinde de bolǵanymen birdei damydy dep aitýǵa kelmeidi. Sebebi, ár etnostyń damý dárejesi, tabiǵi erekshelikteri ártúrli. Keibir etnosta tarihi qundylyq kóp saqtalsa, ekinshisinde olai emes. Ony halyq sanasynda tereń sińirip, jańǵyrtyp otyrý úshin úzdiksiz keń kólemde ǵylymi zertteýler júrgizilýi qajet. Osy turǵydan qaraǵanda, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasynyń tarihi mańyzy bar. Orystyń uly ǵalymy M.Lomonosovtan «Nege tarih salasyna kóbirek kóńil bólip júrsiz?» dep surapty. Ol bul saýalǵa «Ulttyq sanany qalyptastyrýda tarihtyń at­qa­rar mindetin ózge birde-bir ǵylym atqara almaidy», – dep jaýap bergen. Demek, biz ulttyq ja­dymyzǵa tarihi qun­dy­lyq­tardy jańǵyrtý arqyly tereńirek sińirýimiz kerek. Bul oraida Elbasynyń ult úshin tarihi máni bar maqalasy qazirgi kezde úlken qozǵaýshy kúsh bolyp otyr.

Atap ótetin bir nárse, túrik etnostarynyń, sonyń ishinde qazaq halqynyń shynaiy tarihy áli jazylǵan joq. Olai bolsa, rýhani jańǵyrýdy tól tarihymyzdy jazýdan bastaǵan lázim. Sanaly ómirin túrki halyqtarynyń tarihyn zertteýge jumsaǵan uly ǵulama Lev Gýmilev: «Kóne túrikterdiń adamzat tarihyndaǵy mańyzy orasan zor, biraq bul halyqtyń tarihy áli kúnge deiin jazyl­maǵan. Ol jol-jónekei, ústirt baiandalyp kelgen, bul bas­taýtaný, onamastikalyq, etnonimdik, toponomikalyq sipat­taǵy qiyndyqtardy aina­­lyp ótýge jaǵdai jasady. Qazir­gi tańda Ońtústik Sibirde, Mońǵoliia men Orta Aziiada júrgizilip jatqan arheologiialyq jumystar bul pikirdi jylma-jyl joqqa shyǵaryp keledi» dep jazdy. L.Gýmilevtiń armanyn iske asyratyn ýaqyt endi keldi. Álemdegi túrik etnostarynyń kópshiligi egemen elge ainalyp, ejelgi, orta ǵasyrdaǵy jáne jańa dáýirdegi tarihyna kóńil bólip, ony egemendik jaǵdaida keshendi jańartý úshin áreket etip jatyr. Bul uly máseleni sheshetin tarihi derekter men arte­faktiler qazirgi ýaqytta jet­kilikti jinaldy. Ásirese, tarihtyń bir salalary arheo­logiia men etnologiia tamasha jańa derekterdiń qoryn jinaq­tady.

Túrikterdiń negizgi shoǵyr­lanǵan aimaǵy – Ortalyq Aziia. Osynsha ulan-ǵaiyr jerdi túrikter óz Otanyna ainal­dyryp, alǵashqy adamzattyń zattai jáne rýhani órkenietiniń negizin salyp, ony úzdiksiz alǵa damytyp, jaqyn jáne alystaǵy kórshilerine tarata bilgen. Muny ońtústik Sibirden, Mońǵoliiadan jáne Ortalyq Aziiadan tabyl­ǵan, áli de tabylyp jatqan artefaktiler naqty dáleldeidi.

Aita keter bir jait, qazaq tarihyn rýhani jaǵynan jańǵyrtyp, tarihi turǵydan jazý úshin biz kóshpendilik termininen qutylýymyz qajet. Ortalyq Aziiadaǵy arheologiialyq zert­teýler HH ǵasyrdan bastaldy desek, sol bir ǵasyrdan astam ýaqytta arheologtar osy geo­grafiialyq aimaqtan tarihtyń ár kezeńderine jatatyn qundy eskertkishterdi ashyp, zerttep, tarih ǵylymyna buryn-sońdy enbegen jańalyqtardy ákeldi. Sondyqtan osy jinalǵan bai artefaktilerge negizdelip, tú­rik áleminiń jazylmaǵan tari­hyn qaitadan jańǵyrtyp jaza­tyn ýaqyt keldi. Bul orai­da qazirgi ýaqytta jazba, arheo­logiialyq, etnologiialyq de­rek­­ter jetkilikti. Tipti Keńes úkimeti kezinde keibir kem­shi­likterge qaramastan qazaq halqy tarihynyń negizi qalandy. Qyrýar derekter jinaldy. Olar qazir arhivte, kitaphanalarda saqtalǵan. Onyń ústine táýel­siz­dikten keiin Prezident bastamasymen «Mádeni mura» baǵdarlamasy jariialanyp, ol qazirgi kezge deiin jemisti túrde júzege asyrylyp kele­di. Kóptegen jazba jáne arte­faktiler, etnologiialyq derekter jinaqtaldy. «Mádeni mura» baǵdarlamasynda Elbasy: «Tarihi eskertkishterdi jań­ǵyr­tý jumysy erekshe yj­da­hat­tylyqty talap etedi.

Bul – qurylys emes, ǵylymi jumys. Sondyqtan eskertkishter qal­pyna keltirý sharalary ta­lantty mamandardyń qaty­sýy­men, halyqaralyq tájiribelerdi paidalana otyryp, júzege asyrýǵa tiisti. Sol siiaqty qazba jumystarǵa da airyqsha jaýapkershilik qajet. Ol jumystardyń bitkennen keiingi taǵdyry qandai bolmaq? Osy jaǵyn da qadaǵalap, oilas­tyr­ǵan jón» dep atap kórsetti. Sondyqtan Elbasynyń «Máde­ni mura» baǵdarlamasy men «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasynda aityl­ǵan jobalardy júieli túrde úzdiksiz júzege asyryp otyrý qajet. Demek, «Mádeni mura» baǵdarlamasy boiynsha jinal­ǵan derekterge súiene otyryp, shynaiy «Qazaq tarihyn» jazýy­myz kerek. Bul ózekti máse­leni iske asyrýǵa áli kirisken joq­pyz. Shynaiy «Qazaq tari­hyn» jazatyn bolsaq, kósh­pendilik tujyrymymen múl­de qoshtasatynymyz da aqi­qat. Muny beker aityp otyrǵan joqpyn. Batys Eýropa ǵalym­dary kóshpendilik pikirdi ádeii qalyptastyrdy. «Ortalyq Aziiany mekendegen túrik tektes etnostar kóshpendi bolǵan» degen anyqtamany álem halqynyń tarihyna osylai engizgen. Alaida keiingi kezde tabylǵan bai jazba, arheologiialyq, etnologiialyq jáne taǵy basqa derekter, Ortalyq Aziiany meken­degen etnostardyń ejel­den otyryqshy bolǵanyn dáleldedi. Bir ǵana mysal, burynǵy ózbekterdiń tarihynda «kóshpendi ózbekter» degen bólimshe bolǵany belgili. Qazir Ózbekstannyń tarihshylary mundai taraýdy alyp tastap, «ózbek halqy ejelden otyryqshy ekenin» dáleldep jazyp júr. Osyndai «kóshpeli túrikter» tujyrymynyń ǵylymnan alshaq ekenin túrki tildes ǵalymdardyń kópshiligi de moiyndady. Tek keibir qazaq ǵalymdary ǵana «kóshpendilik» tujyrymynan áli kúnge deiin airylar emes.

Belgili arheolog ǵalym Karl Baipakovtyń «Drevniaia i srednevekovaia ýrbanizatsiia Kazahstana» atty eńbeginde arheologiialyq derekterdi bir júiege keltirip, ár tarihi kezeńderdiń eskertkishterin tiisti ornyna qoiyp, ýrbaniza­tsiia Qazaqstan jerinde polio­lit­tiń (tas dáýiriniń) sońǵy ke­zeńi neolitte bastalǵanyn artefaktilermen dáleldep shyqqan. Sol kezde bastalǵan ýrbanizatsiia protsesi keiingi tarihi kezeńderde evoliýtsiialyq jolmen damyp, úlkendi-kishili turaqty qonystar, kentter, bekinister, iri óndiris jáne saýda ortalyqtary paida bolǵan. Ondai arheologiialyq, arhitektýralyq eskertkishter Ortalyq Aziiada, sonyń ishinde Qazaqstanda kóp saqtalǵan. Osy eńbekte olardy tiisti dáýirge bólip-bólip kórsetken: Arkoni, Beǵazy-Dándibai, Buǵyly, Tegisken (Túiisken – Ý.Sh.), Shirik Rabat, Bábishmola, Kókmardan, Kúltóbe, Shardara, Jetiasar, Sýiab, Navkent, Taraz, Ispidjab, Aspara, Merke, Qulan, Balasaǵun, Almaty, Jarkent jáne t.b. Joǵarydaǵy keltirilgen málimetterge sensek, Ortalyq Aziiany mekendegen túrik tildes etnostar, solardyń ishinde qazaqtar ejelden otyryqshylyq júiede ómir súrip, adamzat tarihynda alǵashqy órkeniettiń negizin salyp jáne ony jaqyn, alys kórshilerine tarata bilgen. Olar ózderiniń ýrbanizatsiia protsesin antikalyq dáýirden bastap, turaqty qonystar, kentter, óndiris oryndaryn, saýda ortalyqtaryn salǵan. Bul shyndyqty antikalyq ǵulamalardyń biri Strabon: «Baktriianyń arjaǵynda myń­da­ǵan qalaly elderi bar» dese, M.Qashqari túrikter erte­den qalalardy salyp, olarǵa at qoi­ǵanyn jazǵan, al J.Bala­sa­ǵuni «Qutty bilik» eńbe­gin­de:

Bolǵan talai qalalar da,
halyq ta,
Ýaqyt kómdi bárin jerdei
tabytqa.
Bolǵan talai aýylymyz,
taipamyz,
Endi sonyń izin taýyp baiqańyz… dep jazyp ketken.

Qazir jurtshylyqqa, ǵy­lym salasyna dálel bolǵan basqa da derekter Ortalyq Aziianyń turǵyndary ejelden otyryqshylyqta ómir súrip, órkeniettiń negizin salǵanyn, ony Batysqa taratqanyn aiǵaqtap otyr. Osy oraida áigili túriktanýshylardyń biri Murad Adji «Aziatskaia Evropa» atty eńbeginde: «V IV veke nash narod (túrikter-Ý.Sh.) smelo perelistnýl stranitsý evropeiskii isto-
rii – on osvobodil narody ot rim­skogo rabstva, dal im svo­bodý… Nashi predki – i nikto drýgoi! – otkryli Iazychni-
kam – evropeitsam ih nyneshnie religioznye simvoly, ot tiýrkov-kipchakov evropeitsy vpervye ýslyshali o Boge Nebesnom, ýznali svoi tepereshnie moli­tvy. Eti tiýrki naýchili Evropý novym metal­lýrgicheskim tehno­logiiam: plavat jelezom masterit izdelii iz nego. Gliadia na nih, prisheltsev s Altaia, evropeiskie mýjchiny otkazalis ot iýbok i stali nosit shtany…» dep jazǵan.

Árine, áigili ǵulamanyń bul jazǵandaryn eýropalyq ǵalymdar moiyndaǵysy kelmei­di. Biraq bul – shyndyq. IV ǵasyrda ǵundardyń patshasy bolǵan Attila Eýropany Rim qulshylyǵynan qutqardy. Olardy damý jolyna túsirgenin eshkim joqqa shyǵara almaidy. Sondyqtan da osy kúnge deiin sanaly eýropalyqtar Attilany tóbelerine kóteredi.

Eýropada myń jyldyq tarihy bar, ǵumyry odan as­qan qalalardy, sáýletti eskert­kish­terdi tabý qiyn. Ortalyq Aziiada 2000-2500 jyldyq tarihy bar kóne shaharlar jetkilikti. Atap aitar bolsaq, Samarqand, Buhara, Tashkent, Ispidjab (Sairam), Taraz, Balasaǵun, Almaty, Jarkent, Qashqar jáne taǵy basqalar. Ǵalymdardyń basqa da dálelderi men ǵylymi tujyrymdaryna kóz salar bolsaq, Ortalyq Aziia men Sibir turǵyndary ejelden otyryqshy bolyp, keshendi ómir súrgenine kýá bolamyz.. Son­dyqtan kóne zamannan bastaǵan ýrbanizatsiianyń negi­zin­de tu­raq­ty mekender men qalalar al­­ǵash­qyda Ortalyq Aziiada boi kó­terdi, Demek, órkeniettiń negi­­zin salǵan túrik tildes etnos­tar ekenin eshkim joqqa shyǵara almaidy.

Qoryta kelgende, Uly dala elin mekendegen ata-babalarymyz ilgeri zamanda-aq ilim-bilimdi igerip, sáýletti shaharlar salyp, alyp ǵimarattar turǵyzǵany tarihtan málim. Tap osy aqi­qat­qa súiensek, óz jerimizden synyq-súiem alystamaǵan qazaq elin «kóshpendiler» dep ataý shyndyqqa esh janaspaidy.

Ýahit ShÁLEKENOV,
tarih ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA-nyń qurmetti akademigi

"Aiqyn" gazeti