ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى سانانى سەرپٸلتەتٸن باعدارلاما ٸسپەتتٸ قۇجات. وسى ماقالاسىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ «ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن سانامىز ٸسٸمٸزدەن وزات جٷرۋٸ, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى تيٸس» دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ. سوندىقتان ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسى اتا-بابالارىمىزدىڭ باي قۇندىلىق دەستٷرٸن قايتا جاڭعىرتىپ, حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعىن تەرەڭدەتەدٸ دەپ ويلايمىن.
جالپى, ۇلتتىق قۇندىلىقتار ەلەم حالىقتارىنىڭ بەرٸندە دە بولعانىمەن بٸردەي دامىدى دەپ ايتۋعا كەلمەيدٸ. سەبەبٸ, ەر ەتنوستىڭ دامۋ دەرەجەسٸ, تابيعي ەرەكشەلٸكتەرٸ ەرتٷرلٸ. كەيبٸر ەتنوستا تاريحي قۇندىلىق كٶپ ساقتالسا, ەكٸنشٸسٸندە ولاي ەمەس. ونى حالىق ساناسىندا تەرەڭ سٸڭٸرٸپ, جاڭعىرتىپ وتىرۋ ٷشٸن ٷزدٸكسٸز كەڭ كٶلەمدە عىلىمي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلۋٸ قاجەت. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ تاريحي ماڭىزى بار. ورىستىڭ ۇلى عالىمى م.لومونوسوۆتان «نەگە تاريح سالاسىنا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلٸپ جٷرسٸز?» دەپ سۇراپتى. ول بۇل ساۋالعا «ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋدا تاريحتىڭ اتقارار مٸندەتٸن ٶزگە بٸردە-بٸر عىلىم اتقارا المايدى», – دەپ جاۋاپ بەرگەن. دەمەك, بٸز ۇلتتىق جادىمىزعا تاريحي قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ ارقىلى تەرەڭٸرەك سٸڭٸرۋٸمٸز كەرەك. بۇل ورايدا ەلباسىنىڭ ۇلت ٷشٸن تاريحي مەنٸ بار ماقالاسى قازٸرگٸ كەزدە ٷلكەن قوزعاۋشى كٷش بولىپ وتىر.
اتاپ ٶتەتٸن بٸر نەرسە, تٷرٸك ەتنوستارىنىڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاق حالقىنىڭ شىنايى تاريحى ەلٸ جازىلعان جوق. ولاي بولسا, رۋحاني جاڭعىرۋدى تٶل تاريحىمىزدى جازۋدان باستاعان لەزٸم. سانالى ٶمٸرٸن تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە جۇمساعان ۇلى عۇلاما لەۆ گۋميلەۆ: «كٶنە تٷرٸكتەردٸڭ ادامزات تاريحىنداعى ماڭىزى وراسان زور, بٸراق بۇل حالىقتىڭ تاريحى ەلٸ كٷنگە دەيٸن جازىلماعان. ول جول-جٶنەكەي, ٷستٸرت باياندالىپ كەلگەن, بۇل باستاۋتانۋ, وناماستيكالىق, ەتنونيمدٸك, توپونوميكالىق سيپاتتاعى قيىندىقتاردى اينالىپ ٶتۋگە جاعداي جاسادى. قازٸرگٸ تاڭدا وڭتٷستٸك سٸبٸردە, موڭعولييا مەن ورتا ازييادا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان ارحەولوگييالىق جۇمىستار بۇل پٸكٸردٸ جىلما-جىل جوققا شىعارىپ كەلەدٸ» دەپ جازدى. ل.گۋميلەۆتٸڭ ارمانىن ٸسكە اسىراتىن ۋاقىت ەندٸ كەلدٸ. ەلەمدەگٸ تٷرٸك ەتنوستارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەگەمەن ەلگە اينالىپ, ەجەلگٸ, ورتا عاسىرداعى جەنە جاڭا دەۋٸردەگٸ تاريحىنا كٶڭٸل بٶلٸپ, ونى ەگەمەندٸك جاعدايدا كەشەندٸ جاڭارتۋ ٷشٸن ەرەكەت ەتٸپ جاتىر. بۇل ۇلى مەسەلەنٸ شەشەتٸن تاريحي دەرەكتەر مەن ارتەفاكتٸلەر قازٸرگٸ ۋاقىتتا جەتكٸلٸكتٸ جينالدى. ەسٸرەسە, تاريحتىڭ بٸر سالالارى ارحەولوگييا مەن ەتنولوگييا تاماشا جاڭا دەرەكتەردٸڭ قورىن جيناقتادى.
تٷرٸكتەردٸڭ نەگٸزگٸ شوعىرلانعان ايماعى – ورتالىق ازييا. وسىنشا ۇلان-عايىر جەردٸ تٷرٸكتەر ٶز وتانىنا اينالدىرىپ, العاشقى ادامزاتتىڭ زاتتاي جەنە رۋحاني ٶركەنيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن سالىپ, ونى ٷزدٸكسٸز العا دامىتىپ, جاقىن جەنە الىستاعى كٶرشٸلەرٸنە تاراتا بٸلگەن. مۇنى وڭتٷستٸك سٸبٸردەن, موڭعولييادان جەنە ورتالىق ازييادان تابىلعان, ەلٸ دە تابىلىپ جاتقان ارتەفاكتٸلەر ناقتى دەلەلدەيدٸ.
ايتا كەتەر بٸر جايت, قازاق تاريحىن رۋحاني جاعىنان جاڭعىرتىپ, تاريحي تۇرعىدان جازۋ ٷشٸن بٸز كٶشپەندٸلٸك تەرمينٸنەن قۇتىلۋىمىز قاجەت. ورتالىق ازيياداعى ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر حح عاسىردان باستالدى دەسەك, سول بٸر عاسىردان استام ۋاقىتتا ارحەولوگتار وسى گەوگرافييالىق ايماقتان تاريحتىڭ ەر كەزەڭدەرٸنە جاتاتىن قۇندى ەسكەرتكٸشتەردٸ اشىپ, زەرتتەپ, تاريح عىلىمىنا بۇرىن-سوڭدى ەنبەگەن جاڭالىقتاردى ەكەلدٸ. سوندىقتان وسى جينالعان باي ارتەفاكتٸلەرگە نەگٸزدەلٸپ, تٷرٸك ەلەمٸنٸڭ جازىلماعان تاريحىن قايتادان جاڭعىرتىپ جازاتىن ۋاقىت كەلدٸ. بۇل ورايدا قازٸرگٸ ۋاقىتتا جازبا, ارحەولوگييالىق, ەتنولوگييالىق دەرەكتەر جەتكٸلٸكتٸ. تٸپتٸ كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە كەيبٸر كەمشٸلٸكتەرگە قاراماستان قازاق حالقى تاريحىنىڭ نەگٸزٸ قالاندى. قىرۋار دەرەكتەر جينالدى. ولار قازٸر ارحيۆتە, كٸتاپحانالاردا ساقتالعان. ونىڭ ٷستٸنە تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن پرەزيدەنت باستاماسىمەن «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى جارييالانىپ, ول قازٸرگٸ كەزگە دەيٸن جەمٸستٸ تٷردە جٷزەگە اسىرىلىپ كەلەدٸ. كٶپتەگەن جازبا جەنە ارتەفاكتٸلەر, ەتنولوگييالىق دەرەكتەر جيناقتالدى. «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسىندا ەلباسى: «تاريحي ەسكەرتكٸشتەردٸ جاڭعىرتۋ جۇمىسى ەرەكشە ىجداھاتتىلىقتى تالاپ ەتەدٸ.
بۇل – قۇرىلىس ەمەس, عىلىمي جۇمىس. سوندىقتان ەسكەرتكٸشتەر قالپىنا كەلتٸرۋ شارالارى تالانتتى مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن, حالىقارالىق تەجٸريبەلەردٸ پايدالانا وتىرىپ, جٷزەگە اسىرۋعا تيٸستٸ. سول سيياقتى قازبا جۇمىستارعا دا ايرىقشا جاۋاپكەرشٸلٸك قاجەت. ول جۇمىستاردىڭ بٸتكەننەن كەيٸنگٸ تاعدىرى قانداي بولماق? وسى جاعىن دا قاداعالاپ, ويلاستىرعان جٶن» دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ. سوندىقتان ەلباسىنىڭ «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى مەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعان جوبالاردى جٷيەلٸ تٷردە ٷزدٸكسٸز جٷزەگە اسىرىپ وتىرۋ قاجەت. دەمەك, «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا جينالعان دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, شىنايى «قازاق تاريحىن» جازۋىمىز كەرەك. بۇل ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ ٸسكە اسىرۋعا ەلٸ كٸرٸسكەن جوقپىز. شىنايى «قازاق تاريحىن» جازاتىن بولساق, كٶشپەندٸلٸك تۇجىرىمىمەن مٷلدە قوشتاساتىنىمىز دا اقيقات. مۇنى بەكەر ايتىپ وتىرعان جوقپىن. باتىس ەۋروپا عالىمدارى كٶشپەندٸلٸك پٸكٸردٸ ەدەيٸ قالىپتاستىردى. «ورتالىق ازييانى مەكەندەگەن تٷرٸك تەكتەس ەتنوستار كٶشپەندٸ بولعان» دەگەن انىقتامانى ەلەم حالقىنىڭ تاريحىنا وسىلاي ەنگٸزگەن. الايدا كەيٸنگٸ كەزدە تابىلعان باي جازبا, ارحەولوگييالىق, ەتنولوگييالىق جەنە تاعى باسقا دەرەكتەر, ورتالىق ازييانى مەكەندەگەن ەتنوستاردىڭ ەجەلدەن وتىرىقشى بولعانىن دەلەلدەدٸ. بٸر عانا مىسال, بۇرىنعى ٶزبەكتەردٸڭ تاريحىندا «كٶشپەندٸ ٶزبەكتەر» دەگەن بٶلٸمشە بولعانى بەلگٸلٸ. قازٸر ٶزبەكستاننىڭ تاريحشىلارى مۇنداي تاراۋدى الىپ تاستاپ, «ٶزبەك حالقى ەجەلدەن وتىرىقشى ەكەنٸن» دەلەلدەپ جازىپ جٷر. وسىنداي «كٶشپەلٸ تٷرٸكتەر» تۇجىرىمىنىڭ عىلىمنان الشاق ەكەنٸن تٷركٸ تٸلدەس عالىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ دە مويىندادى. تەك كەيبٸر قازاق عالىمدارى عانا «كٶشپەندٸلٸك» تۇجىرىمىنان ەلٸ كٷنگە دەيٸن ايرىلار ەمەس.
بەلگٸلٸ ارحەولوگ عالىم كارل بايپاكوۆتىڭ «درەۆنيايا ي سرەدنەۆەكوۆايا ۋربانيزاتسييا كازاحستانا» اتتى ەڭبەگٸندە ارحەولوگييالىق دەرەكتەردٸ بٸر جٷيەگە كەلتٸرٸپ, ەر تاريحي كەزەڭدەردٸڭ ەسكەرتكٸشتەرٸن تيٸستٸ ورنىنا قويىپ, ۋربانيزاتسييا قازاقستان جەرٸندە پوليوليتتٸڭ (تاس دەۋٸرٸنٸڭ) سوڭعى كەزەڭٸ نەوليتتە باستالعانىن ارتەفاكتٸلەرمەن دەلەلدەپ شىققان. سول كەزدە باستالعان ۋربانيزاتسييا پروتسەسٸ كەيٸنگٸ تاريحي كەزەڭدەردە ەۆوليۋتسييالىق جولمەن دامىپ, ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ تۇراقتى قونىستار, كەنتتەر, بەكٸنٸستەر, ٸرٸ ٶندٸرٸس جەنە ساۋدا ورتالىقتارى پايدا بولعان. ونداي ارحەولوگييالىق, ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكٸشتەر ورتالىق ازييادا, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا كٶپ ساقتالعان. وسى ەڭبەكتە ولاردى تيٸستٸ دەۋٸرگە بٶلٸپ-بٶلٸپ كٶرسەتكەن: اركوني, بەعازى-دەندٸباي, بۇعىلى, تەگٸسكەن (تٷيٸسكەن – ۋ.ش.), شٸرٸك رابات, بەبٸشمولا, كٶكماردان, كٷلتٶبە, شاردارا, جەتٸاسار, سۋياب, ناۆكەنت, تاراز, يسپيدجاب, اسپارا, مەركە, قۇلان, بالاساعۇن, الماتى, جاركەنت جەنە ت.ب. جوعارىداعى كەلتٸرٸلگەن مەلٸمەتتەرگە سەنسەك, ورتالىق ازييانى مەكەندەگەن تٷرٸك تٸلدەس ەتنوستار, سولاردىڭ ٸشٸندە قازاقتار ەجەلدەن وتىرىقشىلىق جٷيەدە ٶمٸر سٷرٸپ, ادامزات تاريحىندا العاشقى ٶركەنيەتتٸڭ نەگٸزٸن سالىپ جەنە ونى جاقىن, الىس كٶرشٸلەرٸنە تاراتا بٸلگەن. ولار ٶزدەرٸنٸڭ ۋربانيزاتسييا پروتسەسٸن انتيكالىق دەۋٸردەن باستاپ, تۇراقتى قونىستار, كەنتتەر, ٶندٸرٸس ورىندارىن, ساۋدا ورتالىقتارىن سالعان. بۇل شىندىقتى انتيكالىق عۇلامالاردىڭ بٸرٸ سترابون: «باكترييانىڭ ارجاعىندا مىڭداعان قالالى ەلدەرٸ بار» دەسە, م.قاشقاري تٷرٸكتەر ەرتەدەن قالالاردى سالىپ, ولارعا ات قويعانىن جازعان, ال ج.بالاساعۇني «قۇتتى بٸلٸك» ەڭبەگٸندە:
بولعان تالاي قالالار دا,
حالىق تا,
ۋاقىت كٶمدٸ بەرٸن جەردەي
تابىتقا.
بولعان تالاي اۋىلىمىز,
تايپامىز,
ەندٸ سونىڭ ٸزٸن تاۋىپ بايقاڭىز… دەپ جازىپ كەتكەن.
قازٸر جۇرتشىلىققا, عىلىم سالاسىنا دەلەل بولعان باسقا دا دەرەكتەر ورتالىق ازييانىڭ تۇرعىندارى ەجەلدەن وتىرىقشىلىقتا ٶمٸر سٷرٸپ, ٶركەنيەتتٸڭ نەگٸزٸن سالعانىن, ونى باتىسقا تاراتقانىن ايعاقتاپ وتىر. وسى ورايدا ەيگٸلٸ تٷرٸكتانۋشىلاردىڭ بٸرٸ مۇراد ادجي «ازياتسكايا ەۆروپا» اتتى ەڭبەگٸندە: «ۆ IV ۆەكە ناش نارود (تٷرٸكتەر-ۋ.ش.) سمەلو پەرەليستنۋل سترانيتسۋ ەۆروپەيسكيي يستو-
ريي – ون وسۆوبوديل نارودى وت ريمسكوگو رابستۆا, دال يم سۆوبودۋ… ناشي پرەدكي – ي نيكتو درۋگوي! – وتكرىلي يازىچني-
كام – ەۆروپەيتسام يح نىنەشنيە رەليگيوزنىە سيمۆولى, وت تيۋركوۆ-كيپچاكوۆ ەۆروپەيتسى ۆپەرۆىە ۋسلىشالي و بوگە نەبەسنوم, ۋزنالي سۆوي تەپەرەشنيە موليتۆى. ەتي تيۋركي ناۋچيلي ەۆروپۋ نوۆىم مەتاللۋرگيچەسكيم تەحنولوگييام: پلاۆات جەلەزوم ماستەريت يزدەليي يز نەگو. گلياديا نا نيح, پريشەلتسەۆ س التايا, ەۆروپەيسكيە مۋجچينى وتكازاليس وت يۋبوك ي ستالي نوسيت شتانى…» دەپ جازعان.
ەرينە, ەيگٸلٸ عۇلامانىڭ بۇل جازعاندارىن ەۋروپالىق عالىمدار مويىنداعىسى كەلمەيدٸ. بٸراق بۇل – شىندىق. IV عاسىردا عۇنداردىڭ پاتشاسى بولعان اتتيلا ەۋروپانى ريم قۇلشىلىعىنان قۇتقاردى. ولاردى دامۋ جولىنا تٷسٸرگەنٸن ەشكٸم جوققا شىعارا المايدى. سوندىقتان دا وسى كٷنگە دەيٸن سانالى ەۋروپالىقتار اتتيلانى تٶبەلەرٸنە كٶتەرەدٸ.
ەۋروپادا مىڭ جىلدىق تاريحى بار, عۇمىرى ودان اسقان قالالاردى, سەۋلەتتٸ ەسكەرتكٸشتەردٸ تابۋ قيىن. ورتالىق ازييادا 2000-2500 جىلدىق تاريحى بار كٶنە شاھارلار جەتكٸلٸكتٸ. اتاپ ايتار بولساق, سامارقاند, بۇحارا, تاشكەنت, يسپيدجاب (سايرام), تاراز, بالاساعۇن, الماتى, جاركەنت, قاشقار جەنە تاعى باسقالار. عالىمداردىڭ باسقا دا دەلەلدەرٸ مەن عىلىمي تۇجىرىمدارىنا كٶز سالار بولساق, ورتالىق ازييا مەن سٸبٸر تۇرعىندارى ەجەلدەن وتىرىقشى بولىپ, كەشەندٸ ٶمٸر سٷرگەنٸنە كۋە بولامىز.. سوندىقتان كٶنە زاماننان باستاعان ۋربانيزاتسييانىڭ نەگٸزٸندە تۇراقتى مەكەندەر مەن قالالار العاشقىدا ورتالىق ازييادا بوي كٶتەردٸ, دەمەك, ٶركەنيەتتٸڭ نەگٸزٸن سالعان تٷرٸك تٸلدەس ەتنوستار ەكەنٸن ەشكٸم جوققا شىعارا المايدى.
قورىتا كەلگەندە, ۇلى دالا ەلٸن مەكەندەگەن اتا-بابالارىمىز ٸلگەرٸ زاماندا-اق ٸلٸم-بٸلٸمدٸ يگەرٸپ, سەۋلەتتٸ شاھارلار سالىپ, الىپ عيماراتتار تۇرعىزعانى تاريحتان مەلٸم. تاپ وسى اقيقاتقا سٷيەنسەك, ٶز جەرٸمٸزدەن سىنىق-سٷيەم الىستاماعان قازاق ەلٸن «كٶشپەندٸلەر» دەپ اتاۋ شىندىققا ەش جاناسپايدى.
ۋاحيت شەلەكەنوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا-نىڭ قۇرمەتتٸ اكادەميگٸ
"ايقىن" گازەتٸ
.jpg)