«Adamda jaqsy qasiet bolmasa,
oǵan baq ta, baqyt ta qonbaidy».
Júsip Balasaǵuni
«Teń – teńimen...» degen sózdi qapysyz qalai aitqan, qairan kóregen de dana uly ata-babalarymyz! Ómirlik shyndyqqa júginsek, rasynda da dál solai. Bul ne degen ómirlik palsafa deseńizshi...
Sózdiń shyndyǵyn aitýymyz kerek. Iá, qyzyn altynmen aptap, kúmispen kúptep, áshekeilep, úkilep ósirýdi ozdyra biletin, qyzǵaltaqtai jainata otyryp, qyzdyń quqyǵyn alaqanǵa salyp, kirshiksiz aialai biletin, tórge otyrǵyzyp kiesindei qasterlei biletin, keleshek elanasyn tárbielei bilýge kelgende qazaq ultyndai jer betinde ult joq. Iaǵni keshegi tekti zamanda qyzǵa qatysty quqyq ataýly álemde teńdesi joq dárejede bolǵany aian. Sondyqtan da bolar qyzdy uzatý toiyn da airyqsha ǵajaiyp kúide ótkizedi ǵoi.
Burynǵy ótken esti de tekti, ónegeli úlgisi zor zamanda, qazaq qaýymynda áke-sheshesi ómirlik jiyp-tergen aqyl-parasatymen, mol tájiribesimen ulyna ómirlik jardy tańdai bilýdiń, iaǵni tárbieli de mádenietti, kórkem minezdi, ibaly da inabatty, ádepti qyzdy (kelindi) taba bilýdiń arqasynda ǵana otbasyn máńgilikke qura bilýge qatysty kókeikesti máselege asa airyqsha mán berilgendikten, bul másele eń aitýly mańyzǵa ie bolǵandyǵy ótken tarihymyzdan belgili. Uldy 13 jasynda otaý iesi ete bilý qudiretiniń ózi teńdessiz keremet emes pe?! Sondyqtan ol kezeńde erli-zaiyptylardyń ajyrasýy degen uǵym-túsinik múlde bolmaǵan. Eger ajyrasýdyń qandai da bir túri kezdese qalǵan jaǵdaida, ol – ólimnen de asa aýyr, eń qasiretti apat bolyp sanalatyny kúni buryn ámbege aian bolǵan.
Áieldiń baqyty – otbasy. Al otbasy – memleket ýyǵy. Sol sebepten de jubailardyń baqyty eń jarqyn ári baiandy bolýy úshin aldymen eki jaqtyń ata-analary ózara kóńili sýyspaityndai máńgilik syilastyǵy eń basty qaǵida bolyp sanalǵandyqtan, olardy asa joǵary dárejede ustana otyryp, kóksegen máńgilik syilastyqty qapysyz qamtamasyz ete bilýdiń maqsatynda ul men qyzdyń ata-analary teń dárejede bolǵany, bir-birin jan-jaqty túsinisip, tereń uǵyna biletin, keshirimpazdyǵy men sabyrlyǵy zor qurby-qurdasy bolǵany nemese áke-sheshesin kópten beri jaqsy biletin, tekti kisilikpen ósip-óngen, ónegeli tanysynyń qyzy bolǵany, sondai-aq ómirlik ańsaǵan oi-armandary men ulttyq múddeleri, maqsat-murattary ortaq bolǵany, mine, bulardyń bári saiyp kelgende qatań shartqa ainalý qajettiligi, úlgili-ónegeli ozyq úrdispen biikke jańasha oza bilýge degen qulshynysynyń utqyrlyǵy abzal sanalǵan. Kelin ata-enesimen birge turyp, olarmen syilasa bilýdiń úlgili ónegesin ozdyrýdyń arqasynda bala ósirýdiń qudiretin úirengen. Óitkeni ata-eneniń qasy-qabaǵyna qarap, babyn taýyp, aq batasyn ala almasań, baspaidy alǵa qadam bir istiń de. Burynǵy kezeńde esti, tekti uly ata-babalarymyz qandai keremet tekti kisilikti ańsap, urpaǵyna dańǵyl joldyń, dara, dana baǵyt-baǵdarshamnyń utqyr úlgi-ónegeleriniń tabantasyn kóregen kemeldikpen sala bilgen. Adamǵa aqyl-parasat básekeli jarysta aldymen óz ómirin utqyrlyqpen qalaida ozdyra bilý úshin beriledi.
Aitalyq quda-qudaǵi bitken dos-kurbydai syrlas bola júrip, alystan syilasa bilýdi ozdyra bilse ǵana, aqylsyz, paryqsyz, teksiz áke-sheshesi ketken qyzynyń jeke otbasyna opasyzdyqpen murnyn suǵyp, ishki sharýasyna aralaspaǵanda ǵana, qyz (kelin) túsken bosaǵasynyń baǵyn asha alatyn ónegeli de úlgili, ádepti ana bolý baǵytynda eshqandai da qiyndyq týdyra qoimaityndyǵy sózsiz. Teksizdigi, máńgúrttigi... basym paryqsyz, sabyrsyz anadan tárbieli, ádepti, ibaly, imandy qyz týmaidy. Máselen, jubailardyń ajyrasýyna qatysty zertteýshi mamandardyń derekterine súiensek, ajyrasýdyń eń negizgi sebepteri – 70-80% qyzdyń ultsyz, tárbiesiz, teksiz, paryqsyz, nadan, keshe, máńgúrt áke-sheshesiniń kesapatynan ekeni belgili bolsa, al 20-30% kesirli eneniń kesapatynan ekeni anyqtalyp otyr. Qysqasy bizge ulttyq namys jetpei tur, ultsyzdyq, teksizdik, tárbiesizdik... Endigi másele osy keleńsiz kesapattardy boldyrmaýdyń jáne onyń aldyn alýdyń maqsatynda aldymen otbasyndaǵy tálim-tárbie men tártiptiń utymdy úlgi-ónegelerin jańartýdy, asyldandyrýdy, únemi jetildirip otyrýdy, onyń utqyrlyǵyn zaman talaptaryna sai ozdyra túsýdi tezirek qolǵa alýymyz kerek.
Máselen keshegi esti de tekti, kemel de ulaǵatty zamannyń aǵysynda áke-sheshesi «Barǵan jerińe sýdai sińip, tastai bat!», «Súiegiń sol shańyraqtyń bosaǵasynda shirisin» deitin ómirlik uly ósietti qyzyna máńgilikke qatań túrde amanat ete bilýi de mine, osydan bolsa kerek.
Sol siiaqty «Qaityp kelgen qyz jaman» dep kúieýinen qaityp kelgen imansyz qyz el, ult aldynda, qoǵam, halyq, urpaq aldynda áke-sheshesine jek kórinishti kúide bolatynyn jáne asa aýyr qasiret-qaiǵy ákeletinin ata-babalarymyz aldyn ala kúni buryn asa qatań túrde eskertip otyrýdy da airyqsha paryz sanaǵan. Sonymen birge urpaqtarynyń oi sanasyna kúndelikti tirshiliktiń barysynda únemi shegelep sińirip otyrý asa qatań dárejedegi mindet bolǵan.
Al arsyz, uiatsyz, máńgúrt, keshelik, haiýandyq kúimen ulttyq, ásirese áke-sheshesiniń ósiet-amanatynyń bárin de aiaqqa taptap, ulttyq ar-namysty attap, qaityp kelgen jeksuryn qyzyn óz áke-sheshesi asa qatań jaza – ólim jazasyna óz qolymen kesýge májbúr bolǵan. Sondai-aq qyzy oń jaqta otyryp, bala týyp qalatyn bolsa da osyndai qatań jazaǵa tartylatyn bolǵan. Áitpese bundai opasyzdyq bútkil eldi, ultty, urpaqty buzady dep sanalǵan. Sonymen qatar bundai qyzdyń áke-sheshesi de el aldynda áshkerelenip, jer aýdarylatyn úrdis bolǵan. Mine, osyndai izdenimpaz da talǵampazdyǵy orasan zor qatań tálim-tárbie men qatal tártiptiń arqasynda ǵana keshegi qazaq qaýymdastyǵynda teńdesi joq úlgi-ónegesi zor uly salt-dástúrlerdi ainalysqa engize otyryp, olardy zaman talaptaryna laiyq únemi jetildirip otyrýdyń utymdy úrdisterdi turaqty dárejede ornyqtyrǵanyn, damytqanyn tarihtan bilemiz. Sonymen...
Moldaǵali MATQAN
Álem halyqtary Jazýshylary Odaǵynyń múshesi,
Halyqaralyq Mustafa Kemal Atatúrik atyndaǵy Altyn medaldiń iegeri,
qoǵam qairatkeri, pýblitsist-jazýshy, akademik.
.jpg)