«ادامدا جاقسى قاسيەت بولماسا,
وعان باق تا, باقىت تا قونبايدى».
جٷسٸپ بالاساعۇني
«تەڭ – تەڭٸمەن...» دەگەن سٶزدٸ قاپىسىز قالاي ايتقان, قايران كٶرەگەن دە دانا ۇلى اتا-بابالارىمىز! ٶمٸرلٸك شىندىققا جٷگٸنسەك, راسىندا دا دەل سولاي. بۇل نە دەگەن ٶمٸرلٸك پالسافا دەسەڭٸزشٸ...
سٶزدٸڭ شىندىعىن ايتۋىمىز كەرەك. يە, قىزىن التىنمەن اپتاپ, كٷمٸسپەن كٷپتەپ, ەشەكەيلەپ, ٷكٸلەپ ٶسٸرۋدٸ وزدىرا بٸلەتٸن, قىزعالتاقتاي جايناتا وتىرىپ, قىزدىڭ قۇقىعىن الاقانعا سالىپ, كٸرشٸكسٸز ايالاي بٸلەتٸن, تٶرگە وتىرعىزىپ كيەسٸندەي قاستەرلەي بٸلەتٸن, كەلەشەك ەلاناسىن تەربيەلەي بٸلۋگە كەلگەندە قازاق ۇلتىنداي جەر بەتٸندە ۇلت جوق. ياعني كەشەگٸ تەكتٸ زاماندا قىزعا قاتىستى قۇقىق اتاۋلى ەلەمدە تەڭدەسٸ جوق دەرەجەدە بولعانى ايان. سوندىقتان دا بولار قىزدى ۇزاتۋ تويىن دا ايرىقشا عاجايىپ كٷيدە ٶتكٸزەدٸ عوي.
بۇرىنعى ٶتكەن ەستٸ دە تەكتٸ, ٶنەگەلٸ ٷلگٸسٸ زور زاماندا, قازاق قاۋىمىندا ەكە-شەشەسٸ ٶمٸرلٸك جيىپ-تەرگەن اقىل-پاراساتىمەن, مول تەجٸريبەسٸمەن ۇلىنا ٶمٸرلٸك جاردى تاڭداي بٸلۋدٸڭ, ياعني تەربيەلٸ دە مەدەنيەتتٸ, كٶركەم مٸنەزدٸ, يبالى دا يناباتتى, ەدەپتٸ قىزدى (كەلٸندٸ) تابا بٸلۋدٸڭ ارقاسىندا عانا وتباسىن مەڭگٸلٸككە قۇرا بٸلۋگە قاتىستى كٶكەيكەستٸ مەسەلەگە اسا ايرىقشا مەن بەرٸلگەندٸكتەن, بۇل مەسەلە ەڭ ايتۋلى ماڭىزعا يە بولعاندىعى ٶتكەن تاريحىمىزدان بەلگٸلٸ. ۇلدى 13 جاسىندا وتاۋ يەسٸ ەتە بٸلۋ قۇدٸرەتٸنٸڭ ٶزٸ تەڭدەسسٸز كەرەمەت ەمەس پە?! سوندىقتان ول كەزەڭدە ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋى دەگەن ۇعىم-تٷسٸنٸك مٷلدە بولماعان. ەگەر اجىراسۋدىڭ قانداي دا بٸر تٷرٸ كەزدەسە قالعان جاعدايدا, ول – ٶلٸمنەن دە اسا اۋىر, ەڭ قاسٸرەتتٸ اپات بولىپ سانالاتىنى كٷنٸ بۇرىن ەمبەگە ايان بولعان.
ەيەلدٸڭ باقىتى – وتباسى. ال وتباسى – مەملەكەت ۋىعى. سول سەبەپتەن دە جۇبايلاردىڭ باقىتى ەڭ جارقىن ەرٸ باياندى بولۋى ٷشٸن الدىمەن ەكٸ جاقتىڭ اتا-انالارى ٶزارا كٶڭٸلٸ سۋىسپايتىنداي مەڭگٸلٸك سىيلاستىعى ەڭ باستى قاعيدا بولىپ سانالعاندىقتان, ولاردى اسا جوعارى دەرەجەدە ۇستانا وتىرىپ, كٶكسەگەن مەڭگٸلٸك سىيلاستىقتى قاپىسىز قامتاماسىز ەتە بٸلۋدٸڭ ماقساتىندا ۇل مەن قىزدىڭ اتا-انالارى تەڭ دەرەجەدە بولعانى, بٸر-بٸرٸن جان-جاقتى تٷسٸنٸسٸپ, تەرەڭ ۇعىنا بٸلەتٸن, كەشٸرٸمپازدىعى مەن سابىرلىعى زور قۇربى-قۇرداسى بولعانى نەمەسە ەكە-شەشەسٸن كٶپتەن بەرٸ جاقسى بٸلەتٸن, تەكتٸ كٸسٸلٸكپەن ٶسٸپ-ٶنگەن, ٶنەگەلٸ تانىسىنىڭ قىزى بولعانى, سونداي-اق ٶمٸرلٸك اڭساعان وي-ارماندارى مەن ۇلتتىق مٷددەلەرٸ, ماقسات-مۇراتتارى ورتاق بولعانى, مٸنە, بۇلاردىڭ بەرٸ سايىپ كەلگەندە قاتاڭ شارتقا اينالۋ قاجەتتٸلٸگٸ, ٷلگٸلٸ-ٶنەگەلٸ وزىق ٷردٸسپەن بيٸككە جاڭاشا وزا بٸلۋگە دەگەن قۇلشىنىسىنىڭ ۇتقىرلىعى ابزال سانالعان. كەلٸن اتا-ەنەسٸمەن بٸرگە تۇرىپ, ولارمەن سىيلاسا بٸلۋدٸڭ ٷلگٸلٸ ٶنەگەسٸن وزدىرۋدىڭ ارقاسىندا بالا ٶسٸرۋدٸڭ قۇدٸرەتٸن ٷيرەنگەن. ٶيتكەنٸ اتا-ەنەنٸڭ قاسى-قاباعىنا قاراپ, بابىن تاۋىپ, اق باتاسىن الا الماساڭ, باسپايدى العا قادام بٸر ٸستٸڭ دە. بۇرىنعى كەزەڭدە ەستٸ, تەكتٸ ۇلى اتا-بابالارىمىز قانداي كەرەمەت تەكتٸ كٸسٸلٸكتٸ اڭساپ, ۇرپاعىنا داڭعىل جولدىڭ, دارا, دانا باعىت-باعدارشامنىڭ ۇتقىر ٷلگٸ-ٶنەگەلەرٸنٸڭ تابانتاسىن كٶرەگەن كەمەلدٸكپەن سالا بٸلگەن. ادامعا اقىل-پاراسات بەسەكەلٸ جارىستا الدىمەن ٶز ٶمٸرٸن ۇتقىرلىقپەن قالايدا وزدىرا بٸلۋ ٷشٸن بەرٸلەدٸ.
ايتالىق قۇدا-قۇداعي بٸتكەن دوس-كۇربىداي سىرلاس بولا جٷرٸپ, الىستان سىيلاسا بٸلۋدٸ وزدىرا بٸلسە عانا, اقىلسىز, پارىقسىز, تەكسٸز ەكە-شەشەسٸ كەتكەن قىزىنىڭ جەكە وتباسىنا وپاسىزدىقپەن مۇرنىن سۇعىپ, ٸشكٸ شارۋاسىنا ارالاسپاعاندا عانا, قىز (كەلٸن) تٷسكەن بوساعاسىنىڭ باعىن اشا الاتىن ٶنەگەلٸ دە ٷلگٸلٸ, ەدەپتٸ انا بولۋ باعىتىندا ەشقانداي دا قيىندىق تۋدىرا قويمايتىندىعى سٶزسٸز. تەكسٸزدٸگٸ, مەڭگٷرتتٸگٸ... باسىم پارىقسىز, سابىرسىز انادان تەربيەلٸ, ەدەپتٸ, يبالى, يماندى قىز تۋمايدى. مەسەلەن, جۇبايلاردىڭ اجىراسۋىنا قاتىستى زەرتتەۋشٸ مامانداردىڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, اجىراسۋدىڭ ەڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸ – 70-80% قىزدىڭ ۇلتسىز, تەربيەسٸز, تەكسٸز, پارىقسىز, نادان, كەششە, مەڭگٷرت ەكە-شەشەسٸنٸڭ كەساپاتىنان ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولسا, ال 20-30% كەسٸرلٸ ەنەنٸڭ كەساپاتىنان ەكەنٸ انىقتالىپ وتىر. قىسقاسى بٸزگە ۇلتتىق نامىس جەتپەي تۇر, ۇلتسىزدىق, تەكسٸزدٸك, تەربيەسٸزدٸك... ەندٸگٸ مەسەلە وسى كەلەڭسٸز كەساپاتتاردى بولدىرماۋدىڭ جەنە ونىڭ الدىن الۋدىڭ ماقساتىندا الدىمەن وتباسىنداعى تەلٸم-تەربيە مەن تەرتٸپتٸڭ ۇتىمدى ٷلگٸ-ٶنەگەلەرٸن جاڭارتۋدى, اسىلداندىرۋدى, ٷنەمٸ جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋدى, ونىڭ ۇتقىرلىعىن زامان تالاپتارىنا ساي وزدىرا تٷسۋدٸ تەزٸرەك قولعا الۋىمىز كەرەك.
مەسەلەن كەشەگٸ ەستٸ دە تەكتٸ, كەمەل دە ۇلاعاتتى زاماننىڭ اعىسىندا ەكە-شەشەسٸ «بارعان جەرٸڭە سۋداي سٸڭٸپ, تاستاي بات!», «سٷيەگٸڭ سول شاڭىراقتىڭ بوساعاسىندا شٸرٸسٸن» دەيتٸن ٶمٸرلٸك ۇلى ٶسيەتتٸ قىزىنا مەڭگٸلٸككە قاتاڭ تٷردە امانات ەتە بٸلۋٸ دە مٸنە, وسىدان بولسا كەرەك.
سول سيياقتى «قايتىپ كەلگەن قىز جامان» دەپ كٷيەۋٸنەن قايتىپ كەلگەن يمانسىز قىز ەل, ۇلت الدىندا, قوعام, حالىق, ۇرپاق الدىندا ەكە-شەشەسٸنە جەك كٶرٸنٸشتٸ كٷيدە بولاتىنىن جەنە اسا اۋىر قاسٸرەت-قايعى ەكەلەتٸنٸن اتا-بابالارىمىز الدىن الا كٷنٸ بۇرىن اسا قاتاڭ تٷردە ەسكەرتٸپ وتىرۋدى دا ايرىقشا پارىز ساناعان. سونىمەن بٸرگە ۇرپاقتارىنىڭ وي ساناسىنا كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ بارىسىندا ٷنەمٸ شەگەلەپ سٸڭٸرٸپ وتىرۋ اسا قاتاڭ دەرەجەدەگٸ مٸندەت بولعان.
ال ارسىز, ۇياتسىز, مەڭگٷرت, كەششەلٸك, حايۋاندىق كٷيمەن ۇلتتىق, ەسٸرەسە ەكە-شەشەسٸنٸڭ ٶسيەت-اماناتىنىڭ بەرٸن دە اياققا تاپتاپ, ۇلتتىق ار-نامىستى اتتاپ, قايتىپ كەلگەن جەكسۇرىن قىزىن ٶز ەكە-شەشەسٸ اسا قاتاڭ جازا – ٶلٸم جازاسىنا ٶز قولىمەن كەسۋگە مەجبٷر بولعان. سونداي-اق قىزى وڭ جاقتا وتىرىپ, بالا تۋىپ قالاتىن بولسا دا وسىنداي قاتاڭ جازاعا تارتىلاتىن بولعان. ەيتپەسە بۇنداي وپاسىزدىق بٷتكٸل ەلدٸ, ۇلتتى, ۇرپاقتى بۇزادى دەپ سانالعان. سونىمەن قاتار بۇنداي قىزدىڭ ەكە-شەشەسٸ دە ەل الدىندا ەشكەرەلەنٸپ, جەر اۋدارىلاتىن ٷردٸس بولعان. مٸنە, وسىنداي ٸزدەنٸمپاز دا تالعامپازدىعى وراسان زور قاتاڭ تەلٸم-تەربيە مەن قاتال تەرتٸپتٸڭ ارقاسىندا عانا كەشەگٸ قازاق قاۋىمداستىعىندا تەڭدەسٸ جوق ٷلگٸ-ٶنەگەسٸ زور ۇلى سالت-دەستٷرلەردٸ اينالىسقا ەنگٸزە وتىرىپ, ولاردى زامان تالاپتارىنا لايىق ٷنەمٸ جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋدىڭ ۇتىمدى ٷردٸستەردٸ تۇراقتى دەرەجەدە ورنىقتىرعانىن, دامىتقانىن تاريحتان بٸلەمٸز. سونىمەن...
مولداعالي ماتقان
ەلەم حالىقتارى جازۋشىلارى وداعىنىڭ مٷشەسٸ,
حالىقارالىق مۇستافا كەمال اتاتٷرٸك اتىنداعى التىن مەدالدٸڭ يەگەرٸ,
قوعام قايراتكەرٸ, پۋبليتسيست-جازۋشى, اكادەميك.
.jpg)