Foto: Májilis Baspasóz qyzmetinen
Búgin Parlamenttiń tómengi palatasynyń kezekti otyrysynda depýtat Elnur Beisenbaev 1,5 jyl kútken oiyn biznesin retteý, iaǵni lýdomaniiamen kúres boiynsha zań jobasyn qolǵa alǵandaryn aitty dep habarlaidy "Ult Aqparat".
"Osy kezeń ishinde qanshama talqylaý, qanshama pysyqtaý boldy. Qoǵam dertine ainalǵan bul másele jóninde qóptegen depýtattyq saýal joldanyp, arnaiy otyrystar uiymdastyryldy. Osyǵan jaýapty memlekettik mekemeler ókilderin shaqyryp, tyńdaý da ótkizdik. Eń bastysy, Májilistegi barlyq fraktsiia ókilderi osy zańǵa bastamashy bolyp otyr.
Sonymen birge, Prezident janyndaǵy jastar keńesiniń ókilderimen, Ulttyq Quryltai múshelerimen de birge talqyladyq. Qoǵam belsendileri men sarapshylardyń qatysýymen qarastyrdyq. Qysqasy, zań jobasyna Úkimetten qorytyndy alý ońai bolmady.
Ádette, basqa zańdar boiynsha qorytyndyny 1-2 ai kútetin bolsaq, al bul zańǵa kelgende tym sozylyp ketti.
Eki shaqyrylymdaǵy depýtattyq tájiribemde osynshama uzaq ýaqyt boiy Úkimet qorytyndysyn alýdy birinshi kórip otyrmyn", - degen depýtat demek, munyń ainalasynda múddeli toptar bar degen boljam aitty.
E. Beisenbaevtyń bergen málimetteri boiynsha byltyr býkmekerlik keńselerdiń jyldyq ainalymy beiresmi aqparattar boiynsha 1 trillion teńgege jetken eken. Búginde qumar oiyndary jyljymaityn múlik naryǵyn basyp ozyp, aldyńǵy orynǵa shyqqan kórinedi.
"Sondyqtan osynaý zań jobasy óte ózekti ári qoǵam úshin mańyzdy ekeni anyq. Tipti bul máseleni el Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń ózi birneshe ret kóterip, naqty tapsyrma berdi. Qaýipsizdik keńesiniń otyrysynda da, Ulttyq Quryltaida birneshe ret erekshe toqtalǵanyn jaqsy bilesizder. Shyny kerek, qazirgi tańda Qazaqstanda oiynqumarlyq indettei órship, el qaýipsizdigine qater tóndire bastady. Onyń basty sebebi – qumar oiyndarynyń jurtshylyqqa ońai qoljetimdi bolýy jáne ony uiymdastyrýshylardyń internettegi saittarynyń keńinen taralýy", - dedi depýtat.
Derekter boiynsha, sońǵy eki jarym jylda elimizdiń árbir besinshi adamy oiyn oinaidy eken nemese qumar oiyndaryna qandai da bir qatysy bar. 400 myńdai adam oiynǵa salynyp, býkmekerlik keńseler men kazinolardyń turaqty klientine ainalǵan.
Ajyrasýlardyń 40%-na osy lýdomaniia tikelei sebep bolyp otyr eken. Turmystyq zorlyq-zombylyqqa baratyndardyń deni – osy qumar oiynǵa shaldyqqandar. Máselen, 2022 jyly elimizde 3 myń 676 adam ózine qol jumsap qaitys bolsa, olardyń árbir besinshisiniń sebebi – lýdomaniia.
"Ókinishke qarai, bul dert qazir áskerde de keń etek alǵan. Buryn sarbazdar arasynda álimjettik bar bolǵanymen, sýitsid óte sirek kezdesetin. Qazir álimjettik azaiǵanymen, sarbazdardyń ózine qol jumsaýy jiilep ketti. Olardyń kóbi qumar oiynnyń shyrmaýynan shyǵa almai, osyndai jantúrshigerlik qadamǵa baryp jatyr", - dep otyr ol.
Sonymen qatar qylmys jasaityndardyń 20 paiyzy lýdomandar ekeni belgili boldy. Olar báske tigetin aqsha tabý úshin aldymen qaryz alady, sodan soń urlyq, tonaý sekildi qylmystarǵa barady eken.
"Osylaisha, lýdomaniia 21 ǵasyr dertine ainalyp otyr. Tipti mektep oqýshylary da oiynǵa qatysyp, bás tige bastady. Olardyń eresek týystarynyń atynan tirkelip, oinaý faktileri jiilep ketti. Máselen, shamamen elimizdegi árbir besinshi jas býkmekerlik keńselerde bás tigedi. Bul degenińiz bir millionnan astam jas keminde birneshe ret qumar oiynǵa bás tikken degen sóz. Buryn oiyn avtomattarymen oinasa, endi onyń barlyǵy onlainǵa kóshti. Bala kezinen qumar oiynyna úiir bolǵan balalar óse kele oǵan birjola táýeldi bolyp qalýda. Onyń sońy qaryzǵa kirýge, sýitsidke, ajyrasýǵa jáne maskúnemdikke ákeledi. Aqyr sońynda bul jeke adamnyń ǵana emes, otbasynyń, búkil qoǵamnyń problemasyna ainaldy. Búgin qarastyrǵaly otyrǵan zań jobasy osy máseleni aýyzdyqtap, retteýge arnalǵan", - deidi depýtat Beisenbaev.
Qumar oiynnyń etek alyp ketýine onyń eshbir tejeýsiz jarnamalanýy da áser etip otyr degen pikirde májilismen. Býkmekerlik keńseler jarnamaǵa qomaqty qarajat jumsap jatqan kórinedi.
"Telearnalar, resmi internet saittar, Youtube arnalary, TikTok, Instagram, Telegram siiaqty áleýmettik jelilerde býkmekerlik keńselerdiń jarnamasy tolyp júr. Sonymen qatar keibir qoǵamdyq pikir kóshbasshylary, belgili blogerler, media juldyzdar da osy ziiandy qubylysty jarnamalap júr", - dep otyr depýtat.
Depýtattyń sózinshe usynylyp otyrǵan zańda qumar oiyndy jarnamalaýǵa da tyiym qarastyrylǵan.
"Endi osy zań jobasyn taǵy da jan-jaqty pysyqtap, tez arada qabyldaýymyz kerek. Muny Prezident Atyraýda ótken Ulttyq Quryltaida «Parlamentte qaralyp jatqan sol jobany osy sessiianyń sońyna deiin qabyldaý qajet» dep naqty tapsyrǵanyn bilesizder", - deidi depýtat.
Qoǵamdyq dertti aýyzdap, oǵan tosqaýyl qoiýdy kózdegen osynaý zań jobasynda kelesi sharalar kózdelgen:
Birinshi. Zańda maksimaldy túrde býkmekerlik keńseler men kazinolardyń jarnamasyn shekteý qarastyrylǵan. Onda úilerdiń qasbetterinde, fasadtarynda, ǵimarattarda, qurylystardyń qorshaýlarynda, kólik quraldarynda syrtqy jarnamaǵa tyiym salynady. Internet resýrstarynda, resmi saittarda, telearnalar men radioda, merzimdi baspa basylymdarynda, kino betterinde jarnamaǵa tolyq tyiym salynady.
Ekinshi. Oinaý jasyna kelmegen azamattardyń qumar oiyndaryna jáne bás tigýge qatysýy shekteledi. Olarǵa zańsyz oiyn oinaýǵa múmkindik bergen zańdy tulǵalarǵa qomaqty kólemde aiyppul salynady.
Úshinshi. Onlain kazino uiymdastyrýshylarǵa Qylmystyq kodekstiń 307-baby boiynsha jaza qoldanylady.
Tórtinshi. Ótelmegen alimenttik jáne nesielik qaryzy bar azamattardyń qumar oiynǵa bás tigý quqyǵy shekteledi. Iaǵni boryshkerlerdiń biryńǵai reestrinde málimetteri bar 25 jasqa deiingi jeke tulǵalardy qumar oiyndarǵa jáne bás tigýge jiberýge tyiym salý belgilenedi.
Besinshi. Zańsyz lotomatikterge múldem tyiym salynady.
Altynshy. Oiynda bás tigý jasy 21 jastan 25 jasqa deiin kóteriledi.
Jetinshi. Zańdy tulǵalardyń 25 jasqa deiingi adamdardy qumar oiyndarǵa jáne bás tigýge jibergeni úshin jáne orta kásipkerlik sýbektilerine – úsh júz, iri kásipkerlik sýbektilerine – bir myń ailyq eseptik kórsetkish mólsherinde aiyppul túrinde qumar oiyndarǵa jáne bás tigýge qatysýy shektelgen adamdarǵa ákimshilik jaýaptylyǵy belgilenedi. Bul rette, bir jyl ishinde qaitalanatyn bolsa, bul zań buzýshylyq litsenziianyń qoldanylýyn toqtata turýǵa ákep soǵady.
Segizinshi. Balalar, bilim berý, meditsinalyq, dini jáne dini uiymdar ornalasqan turǵyn úiler men ǵimarattarda lotereia biletterin taratýǵa jáne lotereia terminaldaryn ornatýǵa tyiym salynady.
Toǵyzynshy. Sot aktisi negizinde qyzmeti zańsyz dep tanylǵan sheteldik oiyn biznesin uiymdastyrýshylardyń tizimin júrgizý, sondai-aq bankter men tólem júielerine olardyń paidasyna qarjylyq operatsiialar júrgizýge tyiym salý.
Onynshy. Býkmekerlik keńseniń nemese totalizatordyń qyzmetin júzege asyratyn oiyn biznesin uiymdastyrýshylardyń óz apparattyq-baǵdarlamalyq keshenderiniń Memlekettik kirister organynyń aqparattyq júielerimen integratsiialanýyn qamtamasyz etý mindeti belgilenedi.
Bul zań atalǵan ózgeristerimen qabyldanatyn bolsa, onda qoǵamdy saýyqtyrýǵa, qumar oiyndarynyń taralýyn shekteýge múmkindik beredi. Sonymen birge, osy saladaǵy kóleńkeli ekonomikanyń beleń alýyna da tosqaýyl qoiady.
Biz tek zań qabyldaýmen ǵana shektelip qalmaimyz. Zańnyń iske asyn qamtamasyz etetin zań aiasyndaǵy normativtik quqyqtyq aktilerdiń qabyldanýyn da baqylaimyz. Olardyń oryndalýyn kózimizden tasa etpeitin bolamyz.
Sonymen qosa, bul kúreste tek qana zańdy kúsheitýmen shektelip qana qoimai, psihologiialyq jáne qarjylyq saýattylyq turǵydan aǵartý jumystaryn júrgizý, jastardyń bos ýaqytynda sportpen, shyǵarmashylyqpen ainalysý múmkindigin keńeitý siiaqty jan-jaqty jumys jasaý qajet. Tiisti mekemelerge osy sharalardy qolǵa alýdy usynamyn.
Joǵaryda aitylǵandardy eskere kele, áriptester, Sizderdi osy baǵytta tabandylyq tanytyp, zań jobasyn qoldaýǵa shaqyramyn.
