Qazaq halqynyń uly kúishi – kompozitory, dúniejúzilik mádeniettiń asa biik tulǵasy – Qurmanǵazy Saǵyrbaiulynyń týǵan jyly týraly kúni keshege deiin ártúrli pikirler aitylyp keldi. Sonyń saldarynan Atyraý (Gýrev) oblysynda zańǵar sazgerdiń 175 jyldyǵy 3 ret atap ótildi. Uly kúishi 1806 jyly týǵan eken, keiin 1818 jyly týǵan eken degen pikirler baspasóz betterinde jazylyp, kitaptarǵa da endi. Atap aitar bolsaq, QR Bilim jáne ǵylym ministrligi, QR Ulttyq Ǵylym Akademiiasy, Sh.Sh.Ýálihanov atyndaǵy tarih jáne etnologiia institýty, Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologiia institýty «Atamura» baspasynan 2000 jyly shyǵarǵan kóptomdyq «Qazaqstan tarihynyń» 3-tomynda uly kúishi 1806 jyly týyp, 1879 jyly dúnieden ótken dep jazylypty.(554-bet) Avtory J.Qasymbaev bolyp tabylatyn 8-synypqa arnalǵan «Mektep» baspasynan 2004, 2012 jyldary shyqqan «Qazaqstan tarihy» oqýlyqtarynda Qurmanǵazy Saǵyrbaiulynyń týǵan jáne qaitys bolǵan jyldary – 1818-1889 jyldar dep kórsetilipti.
Qalyń kópshilik oqityn kitaptarda, aqparattyq baspasóz quraldarynda Qurmanǵazynyń týǵan, qaitys bolǵan jyldaryna orai osyndai qatelikterdiń bolý sebebi, keibir zertteýshilerdiń máseleniń baiybyna tereń boilamai derekterdi internetten ala salýynyń da áseri bolyp otyr deýge tolyq negiz bar. Qazirgi mezgilde ǵalamtorda jeldei esip júrgen uly kúishini 1818 jyly týdy dep júrgenderdi de solardyń qataryna qosýǵa ábden bolady. Osy aitqandarymyzdan shyǵatyn qorytyndy: uly kúishiniń týǵan, qaitys bolǵan jyldaryn kórsetýde kúni búginge deiin ala-qulalyq basym.
Shyndyǵynda, uly kúishi Q.Saǵyrbaiuly qai jyly týyp, qai jyly dúnieden ótken? Bul másele tóńireginde atyraýlyq tarihshylar kóptegen jyldar boiy ter tógip zertteý jumystaryn júrgizdi. Sonyń nátijesinde ótken XX-ǵasyrdyń 90-jyldarynda-aq uly sazgerdiń týǵan, qaitys bolǵan jyldary tolyqtai anyqtaldy. Osy másele tóńireginde shuǵyldanǵandardyń ishinen arhiv qyzmetkeri Maqsot Joljanovtyń eńbegin erekshe aitqan jón bolady. Ol Astrahan oblysynyń memlekettik arhivinen 1882 jyly Astrahan oblysyna qarasty Krasnoiar túrmesinde otyrǵan Qurmanǵazy Saǵyrbaiulynyń esimi tusynan onyń ultyn, sottalý sebebin, úkimin, jaza merzimin, jasyn kórsetetin derek tapqan. (AOGA, 203-qor, 629-is, 21,31 paraqtar). Sol derekterde Qurmanǵazy 1882 jyly 59 jasta dep kórsetilgen. (1882-59=1823). Olai bolsa, Qurmanǵazy Saǵyrbaiuly 1823 jyly dúniege kelgen. Uly kúishiniń qulpytasynda onyń 73 jas ómir súrgeni jazylǵany belgili. Olai bolsa, 1823+73=1896. Sóitip, arhivtik derekter boiynsha Qurmanǵazy Saǵyrbaiuly 1823 jyly týyp, 1896 jyly qaitys bolǵan. Degenmen, máseleniń núktesin sol kezde QR Ulttyq Ǵylym Akademiiasyna qarasty M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebiet jáne óner institýtynda qurylǵan arnaýly saraptaý komissiiasy qoidy. Sol komissiianyń sheshimi tómendegidei:
«QR Ulttyq Ǵylym Akademiiasy M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebiet jáne óner institýty halyq kompozitory Qurmanǵazy Saǵyrbaiulynyń týǵan, ólgen jylyna qatysty sarapshylyq komissiianyń qorytyndysyn habarlaidy.Arhiv derekteri men zertteýshiler M.Joljanov, I.Kenjaliev, Q.Jumaliev, U.Rahmetýllinniń pikirlerin muqiiat saraptai otyryp, halyq kompozitory Qurmanǵazy Saǵyrbaiuly 1823 jyly týylyp, 1896 jyly dúnie salǵan»,- degen qorytyndyǵa keldi.
Kezinde bul sheshim «Atyraý» gazetiniń 1996 jylǵy 12 qyrkúiek kúngi sanynda jariialandy. Sol 1996 jyly uly kompozitordyń qaitys bolýynyń 100 jyldyǵyna orai Astrahan oblysy Volodar aýdanyndaǵy Q.Saǵyrbaev jerlengen jerge biik kesene turǵyzyldy. Keseneniń ashylýyna QR Prezidenti N.Á.Nazarbaevtyń ózi qatynasty. Osy tujyrymǵa sai 2013 jyly Atyraý qalasynda Qurmanǵazy Saǵyrbaiulynyń týǵanyna 190 jyl tolýyna arnalǵan 1000 dombyrashy qatysqan kúi-kontserti ótkenin qalyń jurtshylyq umyta qoiǵan joq.
Búgingi kúni Qurmanǵazy Saǵyrbaiulynyń 1823 jyly týǵandyǵy týraly derekti QR Ulttyq Entsiklopediiasynyń 6 tomynan (Almaty,2004); 2004 jyly «Arys» baspasynan shyqqan «Qurmanǵazy» atty jinaqtan (qurastyrýshy M.Izimuly) avtorlary J.Qasymbaev, T.Omarbekov bolyp tabylatyn 8 – synypqa arnalǵan 2016 jyly «Mektep» baspasynan shyqqan «Qazaqstan tarihy» oqýlyǵynan kórýge bolady. Biz uly kúishiniń týǵan, qaitys bolǵan jyldaryn arhivtik derekter negizinde dál kórsetetin basylymdardyń jylma-jyl kóbeie túsetindigine kámil senemiz.
Sonymen, qoryta kele aitarymyz-uly sazger Qurmanǵazy Saǵyrbaiuly dúniege 1806 jyly da, 1818 jyly da emes, 1823 jyly kelgen. Joǵaryda kórsetilgendei, bul - muraǵat deregi negizinde dáleldengen. Sondyqtan da uly kúishiniń týǵan jylyna bailanysty basqasha pikir bolýǵa tiisti emes.
Bizdińshe, Qurmanǵazy Saǵyrbaiuly siiaqty dúniejúzine tanylǵan talantty tulǵanyń 200 jyldyq mereitoiyn asyǵys túrde 12 aida ótkize salý múmkin emes. Uly sazgerdiń 200 jyldyq mereitoiy IýNESKO aiasynda dúniejúzilik kólemde atalyp ótýge tiis. Sirá, buǵan eshkim de qarsy bolmaityn shyǵar.
Ol úshin úlken daiyndyq kerek ekendigi ózinen-ózi túsinikti. Atyraý jurtshylyǵy kezinde Mahambet Ótemisulynyń 200 jyldyq mereitoiynyń biik dárejede ótkizilgenin áli umyta qoiǵan joq. Sondai daiyndyq, sondai qurmet uly mýzykant Qurmanǵazyǵa da kórsetilgeni jón.
Mineki, kúi dúldili Qurmanǵazy Saǵyrbaiulynyń týǵan jylyna bailanysty dálelderimiz ben usynystarymyz osyndai. Endigi úmit qoldarynda biligi bar basshylarda.
Amangeldi Shamǵonov
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý
memlekettik ýniversitetiniń
professory, tarihshy-ólketanýshy
Uqsas jazbalar:
