قازاق حالقىنىڭ ۇلى كٷيشٸ – كومپوزيتورى, دٷنيەجٷزٸلٸك مەدەنيەتتٸڭ اسا بيٸك تۇلعاسى – قۇرمانعازى ساعىربايۇلىنىڭ تۋعان جىلى تۋرالى كٷنٸ كەشەگە دەيٸن ەرتٷرلٸ پٸكٸرلەر ايتىلىپ كەلدٸ. سونىڭ سالدارىنان اتىراۋ (گۋرەۆ) وبلىسىندا زاڭعار سازگەردٸڭ 175 جىلدىعى 3 رەت اتاپ ٶتٸلدٸ. ۇلى كٷيشٸ 1806 جىلى تۋعان ەكەن, كەيٸن 1818 جىلى تۋعان ەكەن دەگەن پٸكٸرلەر باسپاسٶز بەتتەرٸندە جازىلىپ, كٸتاپتارعا دا ەندٸ. اتاپ ايتار بولساق, قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ, قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسى, ش.ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتى, ە.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتى «اتامۇرا» باسپاسىنان 2000 جىلى شىعارعان كٶپتومدىق «قازاقستان تاريحىنىڭ» 3-تومىندا ۇلى كٷيشٸ 1806 جىلى تۋىپ, 1879 جىلى دٷنيەدەن ٶتكەن دەپ جازىلىپتى.(554-بەت) اۆتورى ج.قاسىمباەۆ بولىپ تابىلاتىن 8-سىنىپقا ارنالعان «مەكتەپ» باسپاسىنان 2004, 2012 جىلدارى شىققان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىقتارىندا قۇرمانعازى ساعىربايۇلىنىڭ تۋعان جەنە قايتىس بولعان جىلدارى – 1818-1889 جىلدار دەپ كٶرسەتٸلٸپتٸ.
قالىڭ كٶپشٸلٸك وقيتىن كٸتاپتاردا, اقپاراتتىق باسپاسٶز قۇرالدارىندا قۇرمانعازىنىڭ تۋعان, قايتىس بولعان جىلدارىنا وراي وسىنداي قاتەلٸكتەردٸڭ بولۋ سەبەبٸ, كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەردٸڭ مەسەلەنٸڭ بايىبىنا تەرەڭ بويلاماي دەرەكتەردٸ ينتەرنەتتەن الا سالۋىنىڭ دا ەسەرٸ بولىپ وتىر دەۋگە تولىق نەگٸز بار. قازٸرگٸ مەزگٸلدە عالامتوردا جەلدەي ەسٸپ جٷرگەن ۇلى كٷيشٸنٸ 1818 جىلى تۋدى دەپ جٷرگەندەردٸ دە سولاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا ەبدەن بولادى. وسى ايتقاندارىمىزدان شىعاتىن قورىتىندى: ۇلى كٷيشٸنٸڭ تۋعان, قايتىس بولعان جىلدارىن كٶرسەتۋدە كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن الا-قۇلالىق باسىم.
شىندىعىندا, ۇلى كٷيشٸ ق.ساعىربايۇلى قاي جىلى تۋىپ, قاي جىلى دٷنيەدەن ٶتكەن? بۇل مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە اتىراۋلىق تاريحشىلار كٶپتەگەن جىلدار بويى تەر تٶگٸپ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە ٶتكەن XX-عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا-اق ۇلى سازگەردٸڭ تۋعان, قايتىس بولعان جىلدارى تولىقتاي انىقتالدى. وسى مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە شۇعىلدانعانداردىڭ ٸشٸنەن ارحيۆ قىزمەتكەرٸ ماقسوت جولجانوۆتىڭ ەڭبەگٸن ەرەكشە ايتقان جٶن بولادى. ول استراحان وبلىسىنىڭ مەملەكەتتٸك ارحيۆٸنەن 1882 جىلى استراحان وبلىسىنا قاراستى كراسنويار تٷرمەسٸندە وتىرعان قۇرمانعازى ساعىربايۇلىنىڭ ەسٸمٸ تۇسىنان ونىڭ ۇلتىن, سوتتالۋ سەبەبٸن, ٷكٸمٸن, جازا مەرزٸمٸن, جاسىن كٶرسەتەتٸن دەرەك تاپقان. (اوگا, 203-قور, 629-ٸس, 21,31 پاراقتار). سول دەرەكتەردە قۇرمانعازى 1882 جىلى 59 جاستا دەپ كٶرسەتٸلگەن. (1882-59=1823). ولاي بولسا, قۇرمانعازى ساعىربايۇلى 1823 جىلى دٷنيەگە كەلگەن. ۇلى كٷيشٸنٸڭ قۇلپىتاسىندا ونىڭ 73 جاس ٶمٸر سٷرگەنٸ جازىلعانى بەلگٸلٸ. ولاي بولسا, 1823+73=1896. سٶيتٸپ, ارحيۆتٸك دەرەكتەر بويىنشا قۇرمانعازى ساعىربايۇلى 1823 جىلى تۋىپ, 1896 جىلى قايتىس بولعان. دەگەنمەن, مەسەلەنٸڭ نٷكتەسٸن سول كەزدە قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنا قاراستى م.و.ەۋەزوۆ اتىنداعى ەدەبيەت جەنە ٶنەر ينستيتۋتىندا قۇرىلعان ارناۋلى ساراپتاۋ كوميسسيياسى قويدى. سول كوميسسييانىڭ شەشٸمٸ تٶمەندەگٸدەي:
«قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسى م.و.ەۋەزوۆ اتىنداعى ەدەبيەت جەنە ٶنەر ينستيتۋتى حالىق كومپوزيتورى قۇرمانعازى ساعىربايۇلىنىڭ تۋعان, ٶلگەن جىلىنا قاتىستى ساراپشىلىق كوميسسييانىڭ قورىتىندىسىن حابارلايدى.ارحيۆ دەرەكتەرٸ مەن زەرتتەۋشٸلەر م.جولجانوۆ, ي.كەنجاليەۆ, ق.جۇماليەۆ, ۇ.راحمەتۋلليننٸڭ پٸكٸرلەرٸن مۇقييات ساراپتاي وتىرىپ, حالىق كومپوزيتورى قۇرمانعازى ساعىربايۇلى 1823 جىلى تۋىلىپ, 1896 جىلى دٷنيە سالعان»,- دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸ.
كەزٸندە بۇل شەشٸم «اتىراۋ» گازەتٸنٸڭ 1996 جىلعى 12 قىركٷيەك كٷنگٸ سانىندا جارييالاندى. سول 1996 جىلى ۇلى كومپوزيتوردىڭ قايتىس بولۋىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي استراحان وبلىسى ۆولودار اۋدانىنداعى ق.ساعىرباەۆ جەرلەنگەن جەرگە بيٸك كەسەنە تۇرعىزىلدى. كەسەنەنٸڭ اشىلۋىنا قر پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆتىڭ ٶزٸ قاتىناستى. وسى تۇجىرىمعا ساي 2013 جىلى اتىراۋ قالاسىندا قۇرمانعازى ساعىربايۇلىنىڭ تۋعانىنا 190 جىل تولۋىنا ارنالعان 1000 دومبىراشى قاتىسقان كٷي-كونتسەرتٸ ٶتكەنٸن قالىڭ جۇرتشىلىق ۇمىتا قويعان جوق.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ قۇرمانعازى ساعىربايۇلىنىڭ 1823 جىلى تۋعاندىعى تۋرالى دەرەكتٸ قر ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديياسىنىڭ 6 تومىنان (الماتى,2004); 2004 جىلى «ارىس» باسپاسىنان شىققان «قۇرمانعازى» اتتى جيناقتان (قۇراستىرۋشى م.ٸزٸمۇلى) اۆتورلارى ج.قاسىمباەۆ, ت.وماربەكوۆ بولىپ تابىلاتىن 8 – سىنىپقا ارنالعان 2016 جىلى «مەكتەپ» باسپاسىنان شىققان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعىنان كٶرۋگە بولادى. بٸز ۇلى كٷيشٸنٸڭ تۋعان, قايتىس بولعان جىلدارىن ارحيۆتٸك دەرەكتەر نەگٸزٸندە دەل كٶرسەتەتٸن باسىلىمداردىڭ جىلما-جىل كٶبەيە تٷسەتٸندٸگٸنە كەمٸل سەنەمٸز.
سونىمەن, قورىتا كەلە ايتارىمىز-ۇلى سازگەر قۇرمانعازى ساعىربايۇلى دٷنيەگە 1806 جىلى دا, 1818 جىلى دا ەمەس, 1823 جىلى كەلگەن. جوعارىدا كٶرسەتٸلگەندەي, بۇل - مۇراعات دەرەگٸ نەگٸزٸندە دەلەلدەنگەن. سوندىقتان دا ۇلى كٷيشٸنٸڭ تۋعان جىلىنا بايلانىستى باسقاشا پٸكٸر بولۋعا تيٸستٸ ەمەس.
بٸزدٸڭشە, قۇرمانعازى ساعىربايۇلى سيياقتى دٷنيەجٷزٸنە تانىلعان تالانتتى تۇلعانىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىن اسىعىس تٷردە 12 ايدا ٶتكٸزە سالۋ مٷمكٸن ەمەس. ۇلى سازگەردٸڭ 200 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو اياسىندا دٷنيەجٷزٸلٸك كٶلەمدە اتالىپ ٶتۋگە تيٸس. سٸرە, بۇعان ەشكٸم دە قارسى بولمايتىن شىعار.
ول ٷشٸن ٷلكەن دايىندىق كەرەك ەكەندٸگٸ ٶزٸنەن-ٶزٸ تٷسٸنٸكتٸ. اتىراۋ جۇرتشىلىعى كەزٸندە ماحامبەت ٶتەمٸسۇلىنىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ بيٸك دەرەجەدە ٶتكٸزٸلگەنٸن ەلٸ ۇمىتا قويعان جوق. سونداي دايىندىق, سونداي قۇرمەت ۇلى مۋزىكانت قۇرمانعازىعا دا كٶرسەتٸلگەنٸ جٶن.
مٸنەكي, كٷي دٷلدٸلٸ قۇرمانعازى ساعىربايۇلىنىڭ تۋعان جىلىنا بايلانىستى دەلەلدەرٸمٸز بەن ۇسىنىستارىمىز وسىنداي. ەندٸگٸ ٷمٸت قولدارىندا بيلٸگٸ بار باسشىلاردا.
امانگەلدٸ شامعونوۆ
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ
مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ
پروفەسسورى, تاريحشى-ٶلكەتانۋشى
ۇقساس جازبالار:
