Osydan 4 jyl buryn, iaǵni 2013 jyldyń 23 qańtar kúni ótken úkimettiń keńeitilgen májilisinde Elbasy biryńǵai zeinetaqy qoryn qurý týraly usynys jasaǵan bolatyn. Óz usynysyn Elbasy «ulttyq bank basqaratyn mundai qor azamattardyń jinaq aqshasyn tiimdi ári qaýipsiz basqarýǵa múmkindik beredi», - dep túsindirgen-di. Birden qoldaý tappaǵan bul usynysty synaǵandar halyqtyń jinaǵan 20 milliardtan astam qarjysy qoldy bop ketýi múmkin ekendigin de aitqan, sol kezderi. Tipti 2013 jyly ulttyq bank tóraǵasy bolǵan Grigrii Marchenkonyń ózi: - Memleket basshysy zeinetaqy jinaqtaýshy qorlardy biriktirý jóninde tapsyrma bergenin bilesizder. Prezidenttiń tapsyrmasy báribir oryndalady. Túptep kelgende, bul arada bálendei eshteńe ózgere qoimaidy. Adamdardyń esepshottary da, onda jinalǵan aqshasy da ózderinde qalady, - dep túsinik bergeni esimizde.
Sodan beri 4 jyldan astam ýaqyt ótti. Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qory óz jumysyn atqaryp keledi. Jyl sanap, qor óz jumysyn jaqsartqany bolmasa, salymshylardyń aqshasy joǵalypty nemese, basqa da qylmys oryn alǵany jóninde habar taraǵan joq. Qor salymshylary úshin barlyq jaǵdaidy jasalýda. Salymshylar óz shotynda qansha aqsha baryn udaiy qadaǵalai alady. Osy kúni zeinetaqy qorynyń tabystylyǵy jyl sanap ulǵaiyp keledi. Bir ǵana mysal, 2017 jyldyń 9 aiy ishinde salymshylardyń zeinetaqy shottaryna úlestirilgen taza investitsiialyq tabys 462 mlrd teńgeden asqan. 2017 jyldyń 1 qańtarynan 30 qyrkúiegine deiingi kezeńde BJZQ zeinetaqy aktivteriniń tabystylyǵy 6,68 paiyzdy quraǵan.
Qor tek halyq aqshasyn jinap qana qoimai, salymshylarynyń óz jinaqtary týraly aqparatty tez alý úshin de barynsha jaǵdai jasap keledi. Qazirgi tańda zeinetaqy qorynyń arnaiy saityna tirkeligen azamat óziniń qory jaiyndaǵy aqparatty ala alady. Ol úshin ár azamat qor saityna tirkelip, arnaiy login men qupiia sóz alady da óziniń jinaǵy jaiyndaǵy aqparatty bilip otyrady. Barynsha ashyqtyqty qoldaǵanymen qor zeinetaqy jarnasynyń qupiialylyǵyn qatań saqtaidy. Ár salymshy týraly jeke aqparat «QR zeinetkerlikti qamtamasyz etý» týraly zańymen qorǵalǵan.
Búginde elimiz boiynsha qordyń 231 bólmishesi jumys jasap tur. Ár salymshy óz qory týraly aqparatty qalasyndaǵy bólimsheden nemese, www.enpf.kz saitynan bile alady. Bul operatsiia úshin arnaiy login men qupiia sóz iia bomasa, elektrondy tsifrly qoltańba bolýy kerek. Tek sonda ǵana salymshynyń úiden shyqpai-aq óziniń zeinetaqy qoryndaǵy salymy jaiynda aqparat bilip otyrýǵa múmkindigi bolady. Sondai-aq bul qyzmetti www.egov.kz elektrondy úkimet portalynan da paidalanýǵa bolady.
BJZQ-da qory bar azamattar qonysyn aýdarmaqshy bolǵan jaǵdaida óziniń elden ketetinin rastaityn qujattaryn rásimdep, qoryndaǵy qarajatyn alýǵa múmkindigi bar. Ol úrdiske qajetti qujattardyń barlyǵy qor saitynda tur.
Oqyrmandar arasynda zeinetaqy jarnalaryn kim jáne qashan ala alady? - degen zańdy suraq bolýy múmkin. Qor mamandary bul suraqqa da óz jaýaptaryn berip qoiǵan. Eń aldymen bundai múmkindikti el aýmaǵynan shetke ketkeli jatyrǵan azamattar paidalana alady. Sondai-aq elý jasqa tolǵan jáne múmkindigi shetkeýli azamattar óziniń qarajatyn ala alady. Ol úshin QR-nyń zańnamasyna sáikes qujattardy usynǵan azamatqa BJZQ belgilengen merzimde erikti zeinetaqy jarnalaryn esepke alý erejesine sáikes zeinetaqy jarnalaryn tóleýdi júzege asyrady. Óziniń jinaǵynan aqsha alam degen azamat qajetti qujattardyń mańyzdy tizbesin BJZQ-ǵa usyný tásiline qarai, sondai-aq tólem valiýtasynyń túrine qarai ótinish blankileri, olardy toltyrý úlgileri men senimhat úlgilerin www.enpf.kz meken jaiy boiynsha BJZQ veb-saitynan kóre alady. Budan bólek, BJZQ keńsesine ózi kelgende alýshynyń jeke basyn kýálandyratyn qujattyń kóshirmesi men salystyryp tekserý úshin túpnusqasy jáne alýshynyń banktik shoty týraly málimetter qajet bolady. Senim bildirilgen tulǵa nemese qamqorshy arqyly alýdy kózdegen salymshy birinshiden qoryndaǵy qarajatty alam degen azamattyń jeke basyn kýálandyratyn qujattyń notariat kýálandyrǵan kóshirmesin, ekinshiden notariat kýálandyrǵan senimhat nemese onyń notariat kýálandyrǵan kóshirmesi men zańdy ókildiń kýáligi jáne zańdy ókildi taǵaiyndaý týraly anyqtamany alyp keletin bolsa, úshinshiden senim bildirilgen tulǵanyń zańdy ókildiń jeke basyn kýálandyratyn qujattyń kóshirmesin jáne salystyryp, tekserý úshin túpnusqasy usynýy kerek. Sondai-aq alýshynyń banktik shoty týraly málimetter bolǵany durys. Qor mamandary jinaǵyn alam degender bul isti poshta arqylyda tyńdyrýǵa bolatynyn aitady. Degenmen alynar sommaǵa salyq salynatynyn da umytpaǵan jón. Salyq jáne biýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly Qazaqstan Respýblikasy kodeksiniń 158, 160 jáne 170 - babyna sáikes BJZQ-dan tólenetin zeinetaqy tólemderi tólem kózinen jeke tabys salyǵy salynatyn tabysqa jatady. Zeinetaqy tólemderin alýshydan salyq kodeksinde qarastyrylǵan túzetýler men salyq shegerimderin eskere otyryp, 10 paiyz mólsherinde jeke tabys salyǵy salynady.
Kórip otyrǵanymyzdai, zeinetaqy qory salymshylar úshin barynsha yńǵaily jaǵdai jasap, ár azamat qorynyń saqtalýyna kepildik bere alady. Biraq, ár istiń bir synshysy bolatyndai munda da biraz suraq azamattardy tolǵandyrýy múmkin. Sol máselelerdiń basyn ashyp almaq bop, birneshe saýalymyzdy «BJZQ» AQ Batys Qazaqstan oblystyq Filialynyń direktory Q. Ihsanovqa joldaǵanbyz.
- Elimizde áielder zeinet jasynyń ulǵaiýyna bailanysty keler jyldan bastap zeinetke shyǵý qalai júzege asyryla bastaidy?
- 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap elimizde áielderdiń zeinetkerlik jasy 2027 jylǵa deiin 63 jasqa tolǵansha jyl saiyn 6 aiǵa uzartylatyn bolady. Sáikesinshe, áielderge jasyna bailanysty zeinetaqy tólemderin jáne qordyń zeinetaqy jinaqtary esebinen zeinetaqy tólemderin taǵaiyndaý: 2018 jylǵy 1 qańtardan bastap - 58,5 jasqa tolǵanda, 2019 jylǵy 1 qańtardan bastap - 59 jasqa tolǵanda, 2020 jylǵy 1 qańtardan bastap - 59,5 jasqa tolǵanda,2021 jylǵy 1 qańtardan bastap - 60 jasqa tolǵanda, 2022 jylǵy 1 qańtardan bastap - 60,5 jasqa tolǵanda, 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap - 61 jasqa tolǵanda, 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap - 61,5 jasqa tolǵanda, 2025 jylǵy 1 qańtardan bastap - 62 jasqa tolǵanda, 2026 jylǵy 1 qańtardan bastap - 62,5 jasqa tolǵanda, 2027 jylǵy 1 qańtardan bastap 63 jasqa tolǵanda júrgiziledi.
Búginde Qazaqstanda zeinetkerlerdiń 70 paiyzǵa jýyǵy áielder. Al jeke zeinetaqy shottarynyń 45 paiyzy áielderge tiesili. Biraq, áielderdiń zeinetaqy jinaqtarynyń ortasha mólsheri er azamattarǵa qaraǵanda 25 paiyzǵa tómen. Onyń ústine ýaqyt ótken saiyn jasyna bailanysty, eńbek ótili boiynsha tólenetin ortaq zeinetaqy tólemderiniń mólsheri de azaia túsedi. Al ony tolyq kólemde alý úshin zeinetkerdiń 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deiingi eńbek ótili erler úshin 25 jyl, áielder úshin 20 jyldan kem bolmaýy kerek. Al 2018 jyldan bastap zeinetke shyǵatyn áielderdiń eńbek ótili tolyq bolmaidy. Sáikesinshe, olardyń alatyn ortaq zeinetaqy tólemderiniń mólsheri barǵan saiyn azaia túsedi. Mine, osy jaǵdailarǵa jol bermeý úshin áielderdiń zeinetke shyǵý jasy ulǵaitylady. Bul shara áielderdi jinaqtaýshy zeinetaqy júiesine belsendi túrde tartýǵa jáne ózderiniń zeinetaqy jinaqtarynyń kólemin ulǵaitýǵa múmkindik beredi.
- Elimizde salyq tólemeitin, ne zeinetaqy qorynda jinaǵy joq, tipti resmi jumys ótili de joq azamattar bar ekeni belgili. Sol toptaǵy azamattarǵa bolashaqta zeinetaqy qalai tólenetin bolady? Jalpy, tólene me?
- QR «Qazaqstan Respýblikasynda zeinetaqymen qamsyzdandyrý týraly» Zańyna sáikes zeinetkerlik jasqa tolǵan, biraq 1998 jyldyń 1 qańtaryna deiin eńbek ótili jáne 1998 jyldyń 1 qańtarynan keiin engizilgen jinaqtaýshy zeinetaqy júiesine qatysý ótili bolmaǵan azamattarǵa tek memlekettik bazalyq zeinetaqy tólemi taǵaiyndalady. Memlekettik bazalyq zeinetaqy tólemi jasyna bailanysty nemese Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qorynan tólenetin zeinetaqy tólemderin, sondai-aq múgedektigi boiynsha memlekettik áleýmettik járdemaqy alýyna qaramastan beriledi. Sonymen qatar, memlekettik bazalyq zeinetaqy tólemi ómir boiyna taǵaiyndalady jáne qaitys bolǵan nemese Qazaqstan Respýblikasynyń sheginen tys jerlerge turaqty turýǵa ketken aiyn qosa alǵanda júzege asyrylady. Memlekettik bazalyq zeinetaqy tólemi biýdjet qarajaty esebinen tólenedi. Memlekettik bazalyq zeinetaqy tóleminiń mólsheri eń tómengi kúnkóris deńgeiine kezeń-kezeńimen jaqyndatyla otyryp, tiisti qarjy jylyna arnalǵan respýblikalyq biýdjet týraly zańmen belgilenedi. 2017 jyly memlekettik bazalyq zeinetaqynyń mólsheri – 14 466 teńgeni qurady. 2018 jylǵa taǵaiyndalǵan memlekettik bazalyq zeinetaqy mólsheri - 15 274 teńge. Eske sala ketelik, 2018 jyldyń 1 shildesinen bastap memlekettik bazalyq zeinetaqy tólemin taǵaiyndaý tártibi ózgeredi. Endi bazalyq zeinetaqyny taǵaiyndaýda 1998 jyldyń 1 qańtaryna deiingi eńbek ótili, sondai-aq zeinetaqy jarnalaryn tóleýmen rastalatyn, 1998 jylǵy 1 qańtardan keiingi eńbek ótili eskeriletin bolady. Bul rette zeinetkerdiń 1998 jyldyń 1 qańtaryna deiingi eńbek ótili jáne jinaqtaýshy zeinetaqy júiesine qatysý ótili múldem joq nemese 10 jylǵa deiin bolsa, onda bazalyq zeinetaqy eń tómengi kúnkóris deńgeiiniń 54 paiyzyn quraidy. 10 jyldan asqan árbir jyl úshin onyń kólemi 2 paiyzǵa ulǵaitylyp otyrady. Iaǵni, qatysý merzimi 20 jyl bolǵanda, bazalyq zeinetaqy eń tómengi kúnkóris deńgeiiniń 70%-yn, 30 jyl bolǵanda 90%-yn quraidy. Al 33 jyl jáne odan kóp bolǵanda bazalyq zeinetaqynyń mólsheri eń tómen kúnkóris deńgeiiniń mólsherine teń bolady jáne odan asyrylmaidy.
- Eger sol azamattarǵa zeinetaqy jinaq qorynan tólener bolsa, ol bolashaqta qordyń kúireýine alyp kelmei me?
- QR «Qazaqstan Respýblikasynda zeinetaqymen qamsyzdandyrý týraly» Zańyna sáikes Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qorynan tólenetin zeinetaqy tólemderi jeke zeinetaqy shottarynda zeinetaqy jinaqtary bar alýshylarǵa ǵana júrgiziledi. Iaǵni, mindetti zeinetaqy jarnalary, mindetti kásiptik zeinetaqy jarnalary esebinen zeinetaqy tólemderin zeinetkerlik jasqa tolǵan azamattar, múgedektigi merzimsiz bolyp belgilengen birinshi jáne ekinshi toptardaǵy múgedektigi bar adamdar ala alady. Sonymen qatar, Qazaqstan Respýblikasynyń sheginen tys jerlerge turaqty turýǵa ketken, ketý faktisin rastaityn qujattardy usynǵan sheteldikter men azamattyǵy joq adamdardyń da mindetti zeinetaqy jarnalary, mindetti kásiptik zeinetaqy jarnalary esebinen zeinetaqy tólemderin alýǵa quqyǵy bar.
- Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qoryna mindetti zeinetaqy jarnalaryn tóleýden bosatylǵandar qataryna kimder jatady?
- Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qoryna mindetti zeinetaqy jarnalaryn tóleýden zeinetkerlik jasqa tolǵan azamattar, múgedektigi merzimsiz bolyp belgilengen birinshi jáne ekinshi toptardaǵy múgedektigi bar jeke tulǵalar, áskeri qyzmetshiler (merzimdi qyzmettegi áskeri qyzmetshilerden basqa), arnaýly memlekettik jáne quqyq qorǵaý organdary men memlekettik feldegerlik qyzmettiń qyzmetkerleri, sondai-aq arnaýly ataqtarǵa, synyptyq shenderge ie bolý jáne nysandy kiim kiip júrý quqyqtary 2012 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshin joiǵan adamdar jáne eńbek sińirgen jyldary úshin zeinetaqy tólemderin alýshylar bosatylady.
Iia, jańartylǵan zeinetaqy júiseiniń jumysy jyl sanap daqsaryp kele jatqandai. Barynsha ashyq, óziniń qoryn qadaǵalap otyramyn degender úshin yńǵaily, tuǵylyqty meken-jaiyn aýystyram degender úshin jyldam alýǵa múmkindik te beretin qorymyzdyń jumysy áli de jaqsara túsedi degen senimdemiz. Bastysy salymshylardyń seniminen shyǵa bilý. Bir kezdegidei topyrlaǵan zeinetaqy qorlarynyń ishinen jaqsysyn tańdap júrgennen góri, bir qorǵa salyp, sol jerden jinaǵyńdy baqylap otyrǵan tiimdirek. Bastysy bastalǵan jumys aiaqsyz qalmai, qor isi halyq kóńilinen shyqsa bolǵany.
Túgelbai Bisen