Latyn grafikasy negizindegi jańa qazaq jazýynyń emle erejeleri jaryq kórdi. Kópten kútken erejeniń deni – «burynǵy». Biraq «burynǵynyń» da jańalyǵy tabylyp jatyr. Onyń biri – birge jazylatyn sózderdiń emlesi. Táýelsizdik alǵannnan keiingi jaryq kórgen «Qazaq tili orfografiiasynyń sózdikterinde» (2001, 2005, 2007, 2013jj.) birge jazylatyn sózder qatary molaiǵany bar edi. Biraq tilshi ǵalymdardyń birqatary jáne jazýmen ainalysatyn birshama áleýmet sózderdiń «birigýine qarsy» eken. Bul – jazý reformasy tusyndaǵy nazar aýdararlyq jai, «eskiniń jańalyǵy» boldy.
Emle erejeleriniń alǵashqy nusqalary talqylanǵan «Qazaq tili álipbiin latyn grafikasyna kóshirý jónindegi» ulttyq komissiia janyndaǵy Orfografiialyq jáne Ádistemelik jumys toptarynyń otyrystarynda tilshi-ǵalymdar tarapynan urda-jyq, ýda-shý, sarymai, aqkóńil, dúnieqońyz siiaqty birge jazylatyn sózderdi endi jańa grafikamen bólek jazý usynyldy. Ýáj retinde – «bular sintaksistik jáne frazeologiialyq sóz tirkesteri», «sóz tirkesteri men frazeologizmder mindetti túrde bólek jazylýy kerek», «sóilem múshesi retinde taldanady», «syńarlar arasynda sintaksistik qatynas bar» degen sebepter usynyldy. Tilshi-ǵalymdar tarapynan aitylyp jatqannan keiin bul pikirler máseleni odan ári qiyndatty. Sondyqtan áńgimeni basynan bastaýǵa týra keledi.
Sózderdiń bólek, birge tańbalanýy – adamnyń psihofiziologiialyq bolmysyna áser etetin “kórý-jazý tilindegi”(F.Sossiýr) erekshe qubylys. Tipti etnostyń dúnietanymdyq sipaty men etnos tiliniń sózjasamdyq úlgisiniń ereksheligi bolyp tabylatyn da belgi deidi ǵalymdar. Nemis oqymystysy L.Veisgerber nemis tilinde sózderdi biriktirýdiń ónimdi tásil bolýyn ulttyq oilaýdyń abstrakti sipatynyńkúshtiligine teńgeredi. Tildik tańbany bútin kórý (iaǵni oqý) nemesearasyn úzbei jazý adam sanasynyń joǵarylaýynan, oi tutastyǵy men uǵym birliginen, jalpylyq pen abstraktilikten órbidi.
«Birge jazamyz ba, bólek jazamyz ba?»degen saýal barlyq tilderdiń emle máselesine ainalyp otyr. A.A.Reformatskiidiń 1937 jyly “orfografiianyń eshbir problemasy sózderdiń birge, bólek, defispen jazý máselesindei qiyndyq týdyrmaidy” degen sózin búgin de qaitalaýǵa bolady.
Aldymen uǵymdardy aiyryp alsaq. Birikken sóz termini men birge jazylý termini – eki túrli salanyń uǵymdary. Birikken sóz – tildik sózjasam termini, iaǵni eki sózden quralyp, birge jazylatyn kúrdeli sózdiń birge jazylatyn túri. Al birge jazylý – grammatologiialyq termin (ony ǵylymi jumysta bosaralyqsyz tańbalaný dep te atadyq), orfografiianyń uǵymy, sózjasam protsesiniń jazý turpaty, sózjasamdyq úlginiń orfografiialyq keskini. Emlede kúrdeli sóz (birikken sóz, qos sóz, kirikken sóz, tirkesken sóz) birige, kirige, defispen jáne bólek tańbalanady. Qazaq tiliniń bir ereksheligi kúrdeli sóz syńarlarynyń arasyndaǵy maǵynalyq-qurylymdyq qatynas turpatynda múmkindiginshe kórinis taýyp otyrady. Biraq ol – protsess túrinde baiaý júredi. Sol sebepti sózderdiń birikken, tirkesken, kirikken ne qos sóz bolýynyń mazmuny men keskindelýi sai kelmei jatady. Sózjasamdyq bir úlgidegi sózderdiń biri birigý protsesinen ótken, endi biri birigý protsesinde, endi biri birigý aldynda turýy múmkin. Jazarman tildik intýitsiiasy arqyly mazmun men turpatty sáikestendirip durys tańbalai alar edi. Bolmasa emle sózdigine sai tańbalaidy. Mysaly, sarymai/sarmai,qyzyl mai, qara mai; aqmai, toń mai;ish mai, quiryqmai, jilik mai, sharbymai, búirek mai; suiyqmai,ósimdik maiy, záitún maiy; jer mai, qara mai degen sózderdiń sońǵy syńarlary ortaq bolǵandyqtan bir úlgimen jasalǵandai kórinedi. Alaida aldyńǵy úsheýi – sarymai/sarmai,aqmai, qyzyl mai – syn esim men zat esim tirkesi; sońǵylary zat esim-zat esim tirkesi. Syn esim-zat esim tirkesinde syndyq maǵyna kómeskilengen. Q.Jubanov “sary maidyń aq, kógildir túrleri de kezdesedi” (Q. Jubanov, 225b.) deidi. Sary mai– ábden shaiqalyp, sútinen muqiiat ajyratylǵan, qoidyń qarnyna uzaq ýaqyt saqtala sary túsin saqtaǵan, basqa taǵamdyq mailardan qunarlylyǵy óte joǵary mai. Ýaqyt óte kele onyń túsiniń sap-sary, sary, aqshyl sary, aq sary, kógildir bolýy emes, onyń qunarlylyǵy, sapasynyń joǵary, iaǵni sapa uzaqtyǵy mánge ie bolady. Turaqty syńarymen birigip qana ataý bolatynyn «túsinedi». Maǵynasy kómeskilengen syńar «kómekti» qasyndaǵy syńardan «izdeidi». Sondyqtan sarymai, qaramai (tehn.mai), qyzylmai (dárilik mai) sózderindegi sary, qyzyl, qara sózderi óz maǵynasynan aýytqyp, mai syńarymen birigip qana tolyqqandy ataýǵa ainala alady. Bul birigý protsesi (ásirese sarymai men qaramai) uzaq ýaqytty alǵan. Ol uzaqtyq bir sózdiń birge, al soǵan uqsas endi bir sózdiń bólek jazylyp júre berýine ákeledi. Sóitip, biz modelderdiń syrt turpatyna qarap: «myna sóz birge, al myna sóz nege bólek?» degen áńgime shyǵaramyz.
Qazaq lingvistikasynyń tuńǵysh professory Qudaibergen Jubanov 30 jyldary birikken sózderdi qalypqa túsken ortaq zańy joq, zańsyz qosyndy degen, birikken sózderdiń paida bolýynyń uzaq sonarly protsess ekenin, aralyq jaǵdaida kóp júrip, jalǵan kózqaras qalyptastyrý múmkindigin eskertken!“Qarǵa qara qus bolǵanmen de qara qus emes, aq sary, qaraqus, qara qus bolmaǵanmen de, qaraqus” (sonda, 224b.) degen zertteýshiniń sózi – birikken sóz jasalýynyń semantikalyq jolynyń tamasha mysaly. Al qolǵap sózin túsindirgeni esterińizde bar ma? Kóregen ǵalym qolǵap sózindegi qap syńary meshok maǵynasynda emes, chehol maǵynasynda qoldanylǵandyqtan, tirkesken sóz birigetinin aitady. Ýyq qap, kerege qap, aiaq qapdegen qap syńarymen keletin ózge kúrdeli sózderden óz zamany sózjasamyndaǵy aiyrmashylyǵyn osylai tanytqan. Sonymen, sarymai, qolǵap sózderi – qazaq sózderiniń tabiǵi jolmen birigý protsesin basynan ótkizgen sózder. Al qyzylmai, qaramai sózderi birigý protsesindegi sózder, sondyqtan tony Emle sózdigi biriktirip, sózdikterdiń reestrine shyǵarady. Óitkeni emle sózdigindegi orfogrammalar bas-aiaǵy 5-10 jylda qoldanysqa enip turaqtanady. Sondyqtan birigý protsesinde turǵan sózderdi emle sózdigi aldyn ala biriktirip otyrady.
Sol siiaqty urda-jyq, ýda-shý sózderin alaiyq. Bul sózder 1988 jylǵy Orfografiialyq sózdikten (redaktory – R.Syzdyq) bastap osy formada jazylyp keledi. ldymen «urý sosyn jyǵý», «ýildeý jáne shýyldaý» (nemese qos sózdiń maǵynaly-maǵynasyz túri (at-mat, shai-pai siiaqty) retinde) degen kúrdeli qimyldardy sipattaý arqyly paida bolǵany belgili. Biraq til – tiri aǵza. Maǵynalyq ózgerister bul sózdi «ojar, sodyr» maǵynasynyń jeńiltekteý sipatyn ataityn sóz deńgeiine kóterdi. Sóitip, «ur da jyq» birigýdiń tabiǵi joly – defis – arqyly jazyldy. Bul birigýdiń aldyndaǵy saty degen sózedi. Ol urdajyqtyq degen birikken sózdi jasady. Emle erejesin talqylaýda birqatar ǵalymdar atalǵan sózder defis arqyly jazylmaidy, ur, sosyn jyq degen eki qimyldy kórsetedi, sondyqtan bólek jazylý kerek degendi alǵa tartty. Da demeýlik shylaý, sóilem múshesine taldanady dedi. Urda-jyq, asta-tók, ýda-shý sózderin kir de shyq, bar da ait degen sintaksistik erkin sóz tirkesterimen bir deńgeide qarady. Urda-jyq, sodyrlaý adam, asta-tók molshylyq zaman, ýda-shý bolý qimyldy emes, sipattyń turaqty ataýyna ainalǵan sózder, sondyqtan olardyń orfografiialyq keskinderi, obrazdary aldyńǵylarmen birdei bola almaidy. Sipattaý emes, ataý sóz qyzmetine kóshkenin orfografiialyq keskindelýi arqyly osylai bildire alamyz.
Sózdik qordy baiytatyn tirkesken sózderdi (olar ǵylymi ádebiette kúrdeli sóz, tirkesti túbir, ataýly tirkes, túidekti tirkester, shekteýli tirkes, leksikalanǵan tirkes dep ártúrli atalyp júr) sintaksistik sóz tirkesimen salystyrýdyń, sóz tirkesi quramynda qaraýdyń olardyń syńarlary arasynan sintaksistik qatynas izdeýdiń qajeti joq, sóilem múshesi retinde múshelep taldaý, artyq. «Sóilemnen tys, tek soǵan kerekti qurylys materialy retinde qaralatyn sóz tirkesteri sózder tárizdi bolady da, tildiń nominativti kuraldarynyń salasyna, zattardy, qubylystardy, protsesterdi belgileý quraldarynyń qataryna enedi” delingen baiaǵyda (Vinogradov V.V. , 1954).
Biz budan esh utylmaimyz. Bundai atalymdardy sóilem múshesine, sóz tirkesine taldaýǵa yńǵaily bolý úshin ǵana osy óristen shyǵarmai otyrsaq, sózdik qor baiymaidy. Sóz jasalmaidy, sózjasamdyq tásilge tusaý salamyz. Qazaq tiliniń sózdik qoryn tolyq kórsete almaimyz. Mysaly. «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi» alǵash 1959–1961jj. eki tom bolyp jaryq kórgende
(redaktory – I.Keńesbaev) sózdikte 18 135 sóz, 3 371 frazeologiialyq tirkes bar edi. Al 1974-1986jj. on tomǵa jinalǵan «Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde»
(redaktory – A.Ysqaqov) 66 myń 994 ataý sóz, 24 myń 508 fraezologiialyq tirkes endi (f.ǵ.k. A.Úderbaev zertteýi boiynsha). Endi 2006-2011jj. shyqqan on bestomdyq «Qazaq ádebi tiliniń sózdiginde»
ataý sóz 92200-den astam bolsa, 57800-ge jýyq turaqty tirkes qamtyldy. Sonda 20-25 jyl ishinde dara sóz 66 myńnan 92 myńǵa qalai ósti? Bul sózder jańadan jasala qaldy ma? Buryn qaida bolǵan degen zańdy saýal týady. 2013 j. shyqqan bir tomdyq «Qazaq sózdiginde» tipti bul san 106 myńǵa ulǵaidy. Onyń sebebi nominatsiialaný deńgeiine jetken, zat pen sipattyń, uǵymnyń turaqty ataýyna kóshken osy siiaqty sózderdi birge jazyp, reestrge shyǵarýda edi.
Bul qadamnyń durystyǵyn lingvist ǵalymdar 70 jyldardan bastap aitty. Prof. A. Ysqaqov tirkesken sózder “praktikalyq turǵydan qaraǵanda jalań sózderdiń óresi jetpeitin qyzmet atqarady, olardyń olqylyqtaryn toltyrady, al teoriialyq turǵydan, dara sózdermen jarysa ómir súrip, sol dara sózderdiń týýyna negiz bolyp qyzmet etedi” dedi (Ysqaqov, 120b.). Prof. M.Balaqaev “Qabysqan sóz tirkesteri túidekti topqa, odan birikken sózge ainalý protsesinde, bir sózge ainalǵanda olardyń birtińdep sintaksistik bailanysy ydyrap ketedi. Sol protsestiń uzaqtyǵynan, birigý dárejeleriniń ártúrli bolatyndyǵynan birikken sózdi aiyryp taný qiyn” degen (Balaqaev, 205b.). “Biriktirý – jinaqylyqtyń belgisi. Jinaqylyq –mádenietiliktiń nyshany. Mádenietti eldiń jazýy tildegi sóz tutastyǵyn buzbai, adamdardyń psihologiialyq oilaý qabiletine sáikes bolýǵa tiis. Adamnyń jazý áreketi men kórý áreketi úilesip, qalyptasqan saiyn tildik sana-sezim kúsheie túsedi” degen jáne ǵalym (sonda, 207b.). Professor B.Qasym 90 jyldary «Búgingi qazaq til biliminiń mindeti kúrdeli sózdiń nominatsiialyq negizin anyqtap, osy toptyń sózdik dárejege jetkenin belgileý bolý tiis» degen edi. Ol úshin formaldy jaqtan bólek tańbalanyp júrgen kúrdeli sózderdi biriktirip jazý qajettiligin aitqan (Qasym, 263b). 70 jyldardan bastap birde-bir, kemde-kem, urda-jyq, ýda-shý, asta-tók, ólde-maǵan, kimde-kim, qoiarda-qoimai, qulynda-qulyny shyǵý, qolma-qol, aýyzba-aýyz, kózbe-kóz, betpe-bet, baspa-bas, naqpa-naq degen ataýlar jinaqy jazyla bastady. Bul jinaqylyqqa jazarman da, tildik sana da úirenip aldy. Endi ony buzýdyń qajeti joq.
Sonymen, sóz maǵynasyndaǵy ózgerister formada kórinis taýyp otyrý kerek. Sózdiń jazýdaǵy turpaty onyń mazmunyna sai kelmese, tildiń kommýnikativtik qyzmeti álsirep, adamdardyń oilaý qabileti toqyraýǵa ushyraidy.
Quralai Kúderinova,
f.ǵ.d., Qazaq jazýyn latyn grafikasyna kóshirýge bailanysty ulttyq komissiia janyndaǵy Orfografiialyq jumys toby múshesi, professor
Arnaiy Ult portaly úshin
