لاتىن گرافيكاسى نەگٸزٸندەگٸ جاڭا قازاق جازۋىنىڭ ەملە ەرەجەلەرٸ جارىق كٶردٸ. كٶپتەن كٷتكەن ەرەجەنٸڭ دەنٸ – «بۇرىنعى». بٸراق «بۇرىنعىنىڭ» دا جاڭالىعى تابىلىپ جاتىر. ونىڭ بٸرٸ – بٸرگە جازىلاتىن سٶزدەردٸڭ ەملەسٸ. تەۋەلسٸزدٸك العانننان كەيٸنگٸ جارىق كٶرگەن «قازاق تٸلٸ ورفوگرافيياسىنىڭ سٶزدٸكتەرٸندە» (2001, 2005, 2007, 2013جج.) بٸرگە جازىلاتىن سٶزدەر قاتارى مولايعانى بار ەدٸ. بٸراق تٸلشٸ عالىمداردىڭ بٸرقاتارى جەنە جازۋمەن اينالىساتىن بٸرشاما ەلەۋمەت سٶزدەردٸڭ «بٸرٸگۋٸنە قارسى» ەكەن. بۇل – جازۋ رەفورماسى تۇسىنداعى نازار اۋدارارلىق جاي, «ەسكٸنٸڭ جاڭالىعى» بولدى.
ەملە ەرەجەلەرٸنٸڭ العاشقى نۇسقالارى تالقىلانعان «قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ جٶنٸندەگٸ» ۇلتتىق كوميسسييا جانىنداعى ورفوگرافييالىق جەنە ەدٸستەمەلٸك جۇمىس توپتارىنىڭ وتىرىستارىندا تٸلشٸ-عالىمدار تاراپىنان ۇردا-جىق, ۋدا-شۋ, سارىماي, اقكٶڭٸل, دٷنيەقوڭىز سيياقتى بٸرگە جازىلاتىن سٶزدەردٸ ەندٸ جاڭا گرافيكامەن بٶلەك جازۋ ۇسىنىلدى. ۋەج رەتٸندە – «بۇلار سينتاكسيستٸك جەنە فرازەولوگييالىق سٶز تٸركەستەرٸ», «سٶز تٸركەستەرٸ مەن فرازەولوگيزمدەر مٸندەتتٸ تٷردە بٶلەك جازىلۋى كەرەك», «سٶيلەم مٷشەسٸ رەتٸندە تالدانادى», «سىڭارلار اراسىندا سينتاكسيستٸك قاتىناس بار» دەگەن سەبەپتەر ۇسىنىلدى. تٸلشٸ-عالىمدار تاراپىنان ايتىلىپ جاتقاننان كەيٸن بۇل پٸكٸرلەر مەسەلەنٸ ودان ەرٸ قيىنداتتى. سوندىقتان ەڭگٸمەنٸ باسىنان باستاۋعا تۋرا كەلەدٸ.
سٶزدەردٸڭ بٶلەك, بٸرگە تاڭبالانۋى – ادامنىڭ پسيحوفيزيولوگييالىق بولمىسىنا ەسەر ەتەتٸن “كٶرۋ-جازۋ تٸلٸندەگٸ”(ف.سوسسيۋر) ەرەكشە قۇبىلىس. تٸپتٸ ەتنوستىڭ دٷنيەتانىمدىق سيپاتى مەن ەتنوس تٸلٸنٸڭ سٶزجاسامدىق ٷلگٸسٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ بولىپ تابىلاتىن دا بەلگٸ دەيدٸ عالىمدار. نەمٸس وقىمىستىسى ل.ۆەيسگەربەر نەمٸس تٸلٸندە سٶزدەردٸ بٸرٸكتٸرۋدٸڭ ٶنٸمدٸ تەسٸل بولۋىن ۇلتتىق ويلاۋدىڭ ابستراكتٸ سيپاتىنىڭكٷشتٸلٸگٸنە تەڭگەرەدٸ. تٸلدٸك تاڭبانى بٷتٸن كٶرۋ (ياعني وقۋ) نەمەسەاراسىن ٷزبەي جازۋ ادام ساناسىنىڭ جوعارىلاۋىنان, وي تۇتاستىعى مەن ۇعىم بٸرلٸگٸنەن, جالپىلىق پەن ابستراكتٸلٸكتەن ٶربيدٸ.
«بٸرگە جازامىز با, بٶلەك جازامىز با?»دەگەن ساۋال بارلىق تٸلدەردٸڭ ەملە مەسەلەسٸنە اينالىپ وتىر. ا.ا.رەفورماتسكييدٸڭ 1937 جىلى “ورفوگرافييانىڭ ەشبٸر پروبلەماسى سٶزدەردٸڭ بٸرگە, بٶلەك, دەفيسپەن جازۋ مەسەلەسٸندەي قيىندىق تۋدىرمايدى” دەگەن سٶزٸن بٷگٸن دە قايتالاۋعا بولادى.
الدىمەن ۇعىمداردى ايىرىپ الساق. بٸرٸككەن سٶز تەرمينٸ مەن بٸرگە جازىلۋ تەرمينٸ – ەكٸ تٷرلٸ سالانىڭ ۇعىمدارى. بٸرٸككەن سٶز – تٸلدٸك سٶزجاسام تەرمينٸ, ياعني ەكٸ سٶزدەن قۇرالىپ, بٸرگە جازىلاتىن كٷردەلٸ سٶزدٸڭ بٸرگە جازىلاتىن تٷرٸ. ال بٸرگە جازىلۋ – گرامماتولوگييالىق تەرمين (ونى عىلىمي جۇمىستا بوسارالىقسىز تاڭبالانۋ دەپ تە اتادىق), ورفوگرافييانىڭ ۇعىمى, سٶزجاسام پروتسەسٸنٸڭ جازۋ تۇرپاتى, سٶزجاسامدىق ٷلگٸنٸڭ ورفوگرافييالىق كەسكٸنٸ. ەملەدە كٷردەلٸ سٶز (بٸرٸككەن سٶز, قوس سٶز, كٸرٸككەن سٶز, تٸركەسكەن سٶز) بٸرٸگە, كٸرٸگە, دەفيسپەن جەنە بٶلەك تاڭبالانادى. قازاق تٸلٸنٸڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ كٷردەلٸ سٶز سىڭارلارىنىڭ اراسىنداعى ماعىنالىق-قۇرىلىمدىق قاتىناس تۇرپاتىندا مٷمكٸندٸگٸنشە كٶرٸنٸس تاۋىپ وتىرادى. بٸراق ول – پروتسەسس تٷرٸندە باياۋ جٷرەدٸ. سول سەبەپتٸ سٶزدەردٸڭ بٸرٸككەن, تٸركەسكەن, كٸرٸككەن نە قوس سٶز بولۋىنىڭ مازمۇنى مەن كەسكٸندەلۋٸ ساي كەلمەي جاتادى. سٶزجاسامدىق بٸر ٷلگٸدەگٸ سٶزدەردٸڭ بٸرٸ بٸرٸگۋ پروتسەسٸنەن ٶتكەن, ەندٸ بٸرٸ بٸرٸگۋ پروتسەسٸندە, ەندٸ بٸرٸ بٸرٸگۋ الدىندا تۇرۋى مٷمكٸن. جازارمان تٸلدٸك ينتۋيتسيياسى ارقىلى مازمۇن مەن تۇرپاتتى سەيكەستەندٸرٸپ دۇرىس تاڭبالاي الار ەدٸ. بولماسا ەملە سٶزدٸگٸنە ساي تاڭبالايدى. مىسالى, سارىماي/سارماي,قىزىل ماي, قارا ماي; اقماي, توڭ ماي;ٸش ماي, قۇيرىقماي, جٸلٸك ماي, شاربىماي, بٷيرەك ماي; سۇيىقماي,ٶسٸمدٸك مايى, زەيتٷن مايى; جەر ماي, قارا ماي دەگەن سٶزدەردٸڭ سوڭعى سىڭارلارى ورتاق بولعاندىقتان بٸر ٷلگٸمەن جاسالعانداي كٶرٸنەدٸ. الايدا الدىڭعى ٷشەۋٸ – سارىماي/سارماي,اقماي, قىزىل ماي – سىن ەسٸم مەن زات ەسٸم تٸركەسٸ; سوڭعىلارى زات ەسٸم-زات ەسٸم تٸركەسٸ. سىن ەسٸم-زات ەسٸم تٸركەسٸندە سىندىق ماعىنا كٶمەسكٸلەنگەن. ق.جۇبانوۆ “سارى مايدىڭ اق, كٶگٸلدٸر تٷرلەرٸ دە كەزدەسەدٸ” (ق. جۇبانوۆ, 225ب.) دەيدٸ. سارى ماي– ەبدەن شايقالىپ, سٷتٸنەن مۇقييات اجىراتىلعان, قويدىڭ قارنىنا ۇزاق ۋاقىت ساقتالا سارى تٷسٸن ساقتاعان, باسقا تاعامدىق مايلاردان قۇنارلىلىعى ٶتە جوعارى ماي. ۋاقىت ٶتە كەلە ونىڭ تٷسٸنٸڭ ساپ-سارى, سارى, اقشىل سارى, اق سارى, كٶگٸلدٸر بولۋى ەمەس, ونىڭ قۇنارلىلىعى, ساپاسىنىڭ جوعارى, ياعني ساپا ۇزاقتىعى مەنگە يە بولادى. تۇراقتى سىڭارىمەن بٸرٸگٸپ قانا اتاۋ بولاتىنىن «تٷسٸنەدٸ». ماعىناسى كٶمەسكٸلەنگەن سىڭار «كٶمەكتٸ» قاسىنداعى سىڭاردان «ٸزدەيدٸ». سوندىقتان سارىماي, قاراماي (تەحن.ماي), قىزىلماي (دەرٸلٸك ماي) سٶزدەرٸندەگٸ سارى, قىزىل, قارا سٶزدەرٸ ٶز ماعىناسىنان اۋىتقىپ, ماي سىڭارىمەن بٸرٸگٸپ قانا تولىققاندى اتاۋعا اينالا الادى. بۇل بٸرٸگۋ پروتسەسٸ (ەسٸرەسە سارىماي مەن قاراماي) ۇزاق ۋاقىتتى العان. ول ۇزاقتىق بٸر سٶزدٸڭ بٸرگە, ال سوعان ۇقساس ەندٸ بٸر سٶزدٸڭ بٶلەك جازىلىپ جٷرە بەرۋٸنە ەكەلەدٸ. سٶيتٸپ, بٸز مودەلدەردٸڭ سىرت تۇرپاتىنا قاراپ: «مىنا سٶز بٸرگە, ال مىنا سٶز نەگە بٶلەك?» دەگەن ەڭگٸمە شىعارامىز.
قازاق لينگۆيستيكاسىنىڭ تۇڭعىش پروفەسسورى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ 30 جىلدارى بٸرٸككەن سٶزدەردٸ قالىپقا تٷسكەن ورتاق زاڭى جوق, زاڭسىز قوسىندى دەگەن, بٸرٸككەن سٶزدەردٸڭ پايدا بولۋىنىڭ ۇزاق سونارلى پروتسەسس ەكەنٸن, ارالىق جاعدايدا كٶپ جٷرٸپ, جالعان كٶزقاراس قالىپتاستىرۋ مٷمكٸندٸگٸن ەسكەرتكەن!“قارعا قارا قۇس بولعانمەن دە قارا قۇس ەمەس, اق سارى, قاراقۇس, قارا قۇس بولماعانمەن دە, قاراقۇس” (سوندا, 224ب.) دەگەن زەرتتەۋشٸنٸڭ سٶزٸ – بٸرٸككەن سٶز جاسالۋىنىڭ سەمانتيكالىق جولىنىڭ تاماشا مىسالى. ال قولعاپ سٶزٸن تٷسٸندٸرگەنٸ ەستەرٸڭٸزدە بار ما? كٶرەگەن عالىم قولعاپ سٶزٸندەگٸ قاپ سىڭارى مەشوك ماعىناسىندا ەمەس, چەحول ماعىناسىندا قولدانىلعاندىقتان, تٸركەسكەن سٶز بٸرٸگەتٸنٸن ايتادى. ۋىق قاپ, كەرەگە قاپ, اياق قاپدەگەن قاپ سىڭارىمەن كەلەتٸن ٶزگە كٷردەلٸ سٶزدەردەن ٶز زامانى سٶزجاسامىنداعى ايىرماشىلىعىن وسىلاي تانىتقان. سونىمەن, سارىماي, قولعاپ سٶزدەرٸ – قازاق سٶزدەرٸنٸڭ تابيعي جولمەن بٸرٸگۋ پروتسەسٸن باسىنان ٶتكٸزگەن سٶزدەر. ال قىزىلماي, قاراماي سٶزدەرٸ بٸرٸگۋ پروتسەسٸندەگٸ سٶزدەر, سوندىقتان تونى ەملە سٶزدٸگٸ بٸرٸكتٸرٸپ, سٶزدٸكتەردٸڭ رەەسترٸنە شىعارادى. ٶيتكەنٸ ەملە سٶزدٸگٸندەگٸ ورفوگراممالار باس-اياعى 5-10 جىلدا قولدانىسقا ەنٸپ تۇراقتانادى. سوندىقتان بٸرٸگۋ پروتسەسٸندە تۇرعان سٶزدەردٸ ەملە سٶزدٸگٸ الدىن الا بٸرٸكتٸرٸپ وتىرادى.
سول سيياقتى ۇردا-جىق, ۋدا-شۋ سٶزدەرٸن الايىق. بۇل سٶزدەر 1988 جىلعى ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتەن (رەداكتورى – ر.سىزدىق) باستاپ وسى فورمادا جازىلىپ كەلەدٸ. لدىمەن «ۇرۋ سوسىن جىعۋ», «ۋٸلدەۋ جەنە شۋىلداۋ» (نەمەسە قوس سٶزدٸڭ ماعىنالى-ماعىناسىز تٷرٸ (ات-مات, شاي-پاي سيياقتى) رەتٸندە) دەگەن كٷردەلٸ قيمىلداردى سيپاتتاۋ ارقىلى پايدا بولعانى بەلگٸلٸ. بٸراق تٸل – تٸرٸ اعزا. ماعىنالىق ٶزگەرٸستەر بۇل سٶزدٸ «وجار, سودىر» ماعىناسىنىڭ جەڭٸلتەكتەۋ سيپاتىن اتايتىن سٶز دەڭگەيٸنە كٶتەردٸ. سٶيتٸپ, «ۇر دا جىق» بٸرٸگۋدٸڭ تابيعي جولى – دەفيس – ارقىلى جازىلدى. بۇل بٸرٸگۋدٸڭ الدىنداعى ساتى دەگەن سٶزەدٸ. ول ۇرداجىقتىق دەگەن بٸرٸككەن سٶزدٸ جاسادى. ەملە ەرەجەسٸن تالقىلاۋدا بٸرقاتار عالىمدار اتالعان سٶزدەر دەفيس ارقىلى جازىلمايدى, ۇر, سوسىن جىق دەگەن ەكٸ قيمىلدى كٶرسەتەدٸ, سوندىقتان بٶلەك جازىلۋ كەرەك دەگەندٸ العا تارتتى. دا دەمەۋلٸك شىلاۋ, سٶيلەم مٷشەسٸنە تالدانادى دەدٸ. ۇردا-جىق, استا-تٶك, ۋدا-شۋ سٶزدەرٸن كٸر دە شىق, بار دا ايت دەگەن سينتاكسيستٸك ەركٸن سٶز تٸركەستەرٸمەن بٸر دەڭگەيدە قارادى. ۇردا-جىق, سودىرلاۋ ادام, استا-تٶك مولشىلىق زامان, ۋدا-شۋ بولۋ قيمىلدى ەمەس, سيپاتتىڭ تۇراقتى اتاۋىنا اينالعان سٶزدەر, سوندىقتان ولاردىڭ ورفوگرافييالىق كەسكٸندەرٸ, وبرازدارى الدىڭعىلارمەن بٸردەي بولا المايدى. سيپاتتاۋ ەمەس, اتاۋ سٶز قىزمەتٸنە كٶشكەنٸن ورفوگرافييالىق كەسكٸندەلۋٸ ارقىلى وسىلاي بٸلدٸرە الامىز.
سٶزدٸك قوردى بايىتاتىن تٸركەسكەن سٶزدەردٸ (ولار عىلىمي ەدەبيەتتە كٷردەلٸ سٶز, تٸركەستٸ تٷبٸر, اتاۋلى تٸركەس, تٷيدەكتٸ تٸركەستەر, شەكتەۋلٸ تٸركەس, لەكسيكالانعان تٸركەس دەپ ەرتٷرلٸ اتالىپ جٷر) سينتاكسيستٸك سٶز تٸركەسٸمەن سالىستىرۋدىڭ, سٶز تٸركەسٸ قۇرامىندا قاراۋدىڭ ولاردىڭ سىڭارلارى اراسىنان سينتاكسيستٸك قاتىناس ٸزدەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق, سٶيلەم مٷشەسٸ رەتٸندە مٷشەلەپ تالداۋ, ارتىق. «سٶيلەمنەن تىس, تەك سوعان كەرەكتٸ قۇرىلىس ماتەريالى رەتٸندە قارالاتىن سٶز تٸركەستەرٸ سٶزدەر تەرٸزدٸ بولادى دا, تٸلدٸڭ نوميناتيۆتٸ كۇرالدارىنىڭ سالاسىنا, زاتتاردى, قۇبىلىستاردى, پروتسەستەردٸ بەلگٸلەۋ قۇرالدارىنىڭ قاتارىنا ەنەدٸ” دەلٸنگەن باياعىدا (ۆينوگرادوۆ ۆ.ۆ. , 1954).
بٸز بۇدان ەش ۇتىلمايمىز. بۇنداي اتالىمداردى سٶيلەم مٷشەسٸنە, سٶز تٸركەسٸنە تالداۋعا ىڭعايلى بولۋ ٷشٸن عانا وسى ٶرٸستەن شىعارماي وتىرساق, سٶزدٸك قور بايىمايدى. سٶز جاسالمايدى, سٶزجاسامدىق تەسٸلگە تۇساۋ سالامىز. قازاق تٸلٸنٸڭ سٶزدٸك قورىن تولىق كٶرسەتە المايمىز. مىسالى. «قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸ» العاش 1959–1961جج. ەكٸ توم بولىپ جارىق كٶرگەندە
(رەداكتورى – I.كەڭەسباەۆ) سٶزدٸكتە 18 135 سٶز, 3 371 فرازەولوگييالىق تٸركەس بار ەدٸ. ال 1974-1986جج. ون تومعا جينالعان «قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸندە»
(رەداكتورى – ا.ىسقاقوۆ) 66 مىڭ 994 اتاۋ سٶز, 24 مىڭ 508 فراەزولوگييالىق تٸركەس ەندٸ (ف.ع.ك. ا.ٷدەرباەۆ زەرتتەۋٸ بويىنشا). ەندٸ 2006-2011جج. شىققان ون بەستومدىق «قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ سٶزدٸگٸندە»
اتاۋ سٶز 92200-دەن استام بولسا, 57800-گە جۋىق تۇراقتى تٸركەس قامتىلدى. سوندا 20-25 جىل ٸشٸندە دارا سٶز 66 مىڭنان 92 مىڭعا قالاي ٶستٸ? بۇل سٶزدەر جاڭادان جاسالا قالدى ما? بۇرىن قايدا بولعان دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى. 2013 ج. شىققان بٸر تومدىق «قازاق سٶزدٸگٸندە» تٸپتٸ بۇل سان 106 مىڭعا ۇلعايدى. ونىڭ سەبەبٸ نوميناتسييالانۋ دەڭگەيٸنە جەتكەن, زات پەن سيپاتتىڭ, ۇعىمنىڭ تۇراقتى اتاۋىنا كٶشكەن وسى سيياقتى سٶزدەردٸ بٸرگە جازىپ, رەەسترگە شىعارۋدا ەدٸ.
بۇل قادامنىڭ دۇرىستىعىن لينگۆيست عالىمدار 70 جىلداردان باستاپ ايتتى. پروف. ا. ىسقاقوۆ تٸركەسكەن سٶزدەر “پراكتيكالىق تۇرعىدان قاراعاندا جالاڭ سٶزدەردٸڭ ٶرەسٸ جەتپەيتٸن قىزمەت اتقارادى, ولاردىڭ ولقىلىقتارىن تولتىرادى, ال تەورييالىق تۇرعىدان, دارا سٶزدەرمەن جارىسا ٶمٸر سٷرٸپ, سول دارا سٶزدەردٸڭ تۋۋىنا نەگٸز بولىپ قىزمەت ەتەدٸ” دەدٸ (ىسقاقوۆ, 120ب.). پروف. م.بالاقاەۆ “قابىسقان سٶز تٸركەستەرٸ تٷيدەكتٸ توپقا, ودان بٸرٸككەن سٶزگە اينالۋ پروتسەسٸندە, بٸر سٶزگە اينالعاندا ولاردىڭ بٸرتٸڭدەپ سينتاكسيستٸك بايلانىسى ىدىراپ كەتەدٸ. سول پروتسەستٸڭ ۇزاقتىعىنان, بٸرٸگۋ دەرەجەلەرٸنٸڭ ەرتٷرلٸ بولاتىندىعىنان بٸرٸككەن سٶزدٸ ايىرىپ تانۋ قيىن” دەگەن (بالاقاەۆ, 205ب.). “بٸرٸكتٸرۋ – جيناقىلىقتىڭ بەلگٸسٸ. جيناقىلىق –مەدەنيەتٸلٸكتٸڭ نىشانى. مەدەنيەتتٸ ەلدٸڭ جازۋى تٸلدەگٸ سٶز تۇتاستىعىن بۇزباي, ادامداردىڭ پسيحولوگييالىق ويلاۋ قابٸلەتٸنە سەيكەس بولۋعا تيٸس. ادامنىڭ جازۋ ەرەكەتٸ مەن كٶرۋ ەرەكەتٸ ٷيلەسٸپ, قالىپتاسقان سايىن تٸلدٸك سانا-سەزٸم كٷشەيە تٷسەدٸ” دەگەن جەنە عالىم (سوندا, 207ب.). پروفەسسور ب.قاسىم 90 جىلدارى «بٷگٸنگٸ قازاق تٸل بٸلٸمٸنٸڭ مٸندەتٸ كٷردەلٸ سٶزدٸڭ نوميناتسييالىق نەگٸزٸن انىقتاپ, وسى توپتىڭ سٶزدٸك دەرەجەگە جەتكەنٸن بەلگٸلەۋ بولۋ تيٸس» دەگەن ەدٸ. ول ٷشٸن فورمالدى جاقتان بٶلەك تاڭبالانىپ جٷرگەن كٷردەلٸ سٶزدەردٸ بٸرٸكتٸرٸپ جازۋ قاجەتتٸلٸگٸن ايتقان (قاسىم, 263ب). 70 جىلداردان باستاپ بٸردە-بٸر, كەمدە-كەم, ۇردا-جىق, ۋدا-شۋ, استا-تٶك, ٶلدە-ماعان, كٸمدە-كٸم, قوياردا-قويماي, قۇلىندا-قۇلىنى شىعۋ, قولما-قول, اۋىزبا-اۋىز, كٶزبە-كٶز, بەتپە-بەت, باسپا-باس, ناقپا-ناق دەگەن اتاۋلار جيناقى جازىلا باستادى. بۇل جيناقىلىققا جازارمان دا, تٸلدٸك سانا دا ٷيرەنٸپ الدى. ەندٸ ونى بۇزۋدىڭ قاجەتٸ جوق.
سونىمەن, سٶز ماعىناسىنداعى ٶزگەرٸستەر فورمادا كٶرٸنٸس تاۋىپ وتىرۋ كەرەك. سٶزدٸڭ جازۋداعى تۇرپاتى ونىڭ مازمۇنىنا ساي كەلمەسە, تٸلدٸڭ كوممۋنيكاتيۆتٸك قىزمەتٸ ەلسٸرەپ, ادامداردىڭ ويلاۋ قابٸلەتٸ توقىراۋعا ۇشىرايدى.
قۇرالاي كٷدەرينوۆا,
ف.ع.د., قازاق جازۋىن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋگە بايلانىستى ۇلتتىق كوميسسييا جانىنداعى ورفوگرافييالىق جۇمىس توبى مٷشەسٸ, پروفەسسور
ارنايى ۇلت پورتالى ٷشٸن
