Biz «táýelsiz azamatpyz, táýelsiz elmiz» dep kúpsingenmen osy sózdiń túpsiz tereń mánine jete boilai aldyq pa? Osy táýelsizdikti ańsai, saǵyna júrip arpalysyp ótken ǵasyrlarda qazaqty ult retinde saqtap qalǵan, qandai kúsh? Ol – árine, búgin ulttyq qundylyqtarymyz dep atap júrgen tilimiz ben dilimiz, jerimiz, eldik qasietterimiz, salt-sana, ádet-ǵurpymyz, ádebietimiz ben mádenietimiz! Otarshyldar júzdegen jyldar boiy tarihymyzdy óshirgenmen, tarihi sanamyzdy óshire alǵan joq.
Ulyqbek ESDÁÝLET, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy
OTARSYZDANDYRÝ SAIaSATY JÚRGIZILGEN JOQ
Biz bodandyq júieden qutylǵanymyzben, kúni búginge deiin otarsyzdandyrý saiasaty júrgizilmegen el bola tursaq ta, ózin-ózi sáikestendirý (samoidentifikatsiia) arqyly derbes ult, irgeli halyq ekenimizdi dáleldeýge tyrysyp kele jatqan jurtpyz.
Prezident Q.K.Toqaev óziniń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda: «Egemendigimizdiń máńgilik úshtaǵany – Altaidan Atyraýǵa, Alataýdan Arqaǵa deiin keń kósilgen baitaq jerimiz, ananyń aq sútimen boiymyzǵa daryǵan qasterli tilimiz jáne barlyq qiyndyqtardan halqymyzdy súrindirmei alyp kele jatqan bereke-birligimiz. Biz osy úsh qundylyqty kózdiń qarashyǵyndai saqtaimyz», – dedi.
Mine, bul úsheýi – jerimizdiń tutastyǵy, tilimizdiń mártebesi, elimizdiń birligi – bizdiń ultymyzdyń búgini men bolashaǵy. Bizdiń úkili úmitimiz de, salmaqty senimimiz de, barlyq arman, maqsat, tileýimiz de osy úsheýiniń ústinde.
JERDI LATIFÝNDISTERDEN QORǴAIYQ
«Qazaqtyń jeri eshbir sheteldiktiń menshigine berilmeidi, eshqashan satylmaidy», – dedi Memleket basshysy osy maqalasynda. Bul – ózin osy jerdiń perzentimin, osy eldiń patriotymyn dep esepteitin árbir azamattyń qulaǵyna da, kóńiline de maidai jaǵatyn sóz. Biz endeshe osy sózdiń is júzinde zańmen bekýin asyǵa kútemiz.
Ardaqty Parlament músheleri, biz sizderdiń osy bir asa qasterli sharýany asqan jaýapkershilikpen tezirek tiianaqtap shyǵýlaryńyzǵa tilektestikpen senim artamyz.
Bizdiń taǵy bir úmittenerimiz – osyǵan deiin latifýndisterdiń sheńgeline túsip ketken jerlerdiń memleket pen halyq igiligine qaitarylýy. Sondai-aq aýylsharýashylyq jerlermen qatar óndiristik mańyzy, paidaly qazbalary bar jáne tabiǵaty ásem, týrizmge qolaily jerler de sheteldikterge satylmaityn, jalǵa berilmeitin kategoriiaǵa engizilse deimiz. «Jer týraly» Kodekstiń halyqtyń kóńilin kúpti etip otyrǵan sheteldikterge jerdi satý jáne jalǵa berý týraly 24-babyn túbegeili qaita qaraý nemese alyp tastaý kerektigine mán bergen jón.
«MEN QAZAQ TILIN QAZAQSTANNYŃ KEIBIR MINISTRLERINEN JAQSY BILEMIN»
«Memlekettik tildi bilý – Qazaqstannyń árbir azamatynyń paryzy. Mindeti dep te aitýǵa bolady», – deidi Prezident atalmysh maqalasynda. Osy jerde meniń esime bir oqiǵa túsedi. Sonaý bir jyly Túrki halyqtarynyń dúniejúzilik quryltaiy kezinde Túrkiianyń Mádeniet ministri Namyq Kemal Zeibekpen didarlasyp, suhbattasýdyń sáti tústi. Ol kisi qazaqsha sálemdesken soń, «Siz qazaqsha bilesiz be?» – dep surap edim: «Men qazaq tilin Qazaqstannyń keibir ministrlerinen jaqsy bilemin», – dep esten ketpes jaýap bergen edi. Odan beri jiyrma jyldan astam ýaqyt ótti. Úkimetimiz neshe ret aýysty. Al bizdiń keibir ministrlerdiń, kóptegen memlekettik mekemeler basshylarynyń qazaqshasy áli sol shalapushyq kúiinde. Sonda Prezident aityp-jazyp otyrǵan memlekettik tildi bilýdiń paryzy men mindetiniń memlekettik qyzmetkerlerge, laýazymdy, shendi-shekpendilerge qatysy bolmaǵany ma?
Biz qazir quqyqqa negizdelgen, zaiyrly, ashyq qoǵam qurýǵa talpynyp jatyrmyz. Ashyq qoǵam bolǵandyqtan, jahandanýdan tys qala almaitynymyz aqiqat. Bizde kele jatqan jahandanýdy tónip qalǵan apat retinde kózge elestetý, úreilený basym. Óitkeni jahandanýdyń ne ekenin bizge bajailap túsindirip berip jatqan ne bir saiasatkerimiz, ne bir filosofymyz joq eken. Árine, bul – ulttyq kózqaras turǵysynan alǵanda, 30 jyldan beri táýelsiz el boldyq, óz derbes memleketimizdi ornattyq degen kezde, burynǵy bodandyqtan aýzy ábden kúigen bizder úshin qaitadan áldebir búkilálemdik «kógenge» kirý sekildi seziletini ras. «Peshke quiryǵy bir kúiip qalǵan mysyq endi qaityp ystyq peshke otyrmaidy. Tipti sýyq peshke de…» degen aforizm bar edi ǵoi. Sondyqtan «aýzy kúigen úrip ishedi». Dei tursaq ta, órkenietke bet túzegen qazaq pen Qazaqstannyń bolashaǵy endigi jerde álemdik damýdan tys qala almas. Al mádenietti, ulttyq qundylyqtardy qorǵaý degen – esik-terezeńdi bekitip alyp, tas búrkenip otyrý emes.
Ózderińizge bilgili, biz qazir 4-indýstriialyq revoliýtsiia dáýirinde ómir súrip otyrmyz. Kolýmbiia jáne Garvard ýniversitetteriniń ataqty professory, Daniel Bell «Amerikalyq model: keleshekke kereǵarlyq» degen kitabyńda: «Bolashaqta álemdik óndiriste jáne aqparattyq bilim almasý salasynda kompiýterler men telekommýnikatsiialar bilik quratyn zaman keledi, onyń aty «postindýstrialdy qoǵam» dep atalady», – dep jazǵan eken. Ol bul qoǵamnyń 11 jańa ólshemin sanamalap bergen. Onyń ishinde teoriialyq bilimdi ortalyqtandyrý, jańa intellektýaldyq tehnologiia jasaqtaý, eńbek sipatyn ózgertý, bilim óndirýshiler tabynyń qalyptasýy, taýar óndirisinen qyzmetshilik óndirisine kóshý, jańa deńgeidegi ǵylym, aqparat ekonomikasy, sitostar men meritokratiia dep kete beredi. Bul – jahandanýǵa barar jol, sonyń formýlasy. Qarap otyrsańyz, bundai tehnologiialyq qoǵamda biz aityp otyrǵan ulttyq qundylyqtarǵa eshqandai oryn joq…
«Bidaidyń barar jeri – diirmen» degen… Mine, biz osy diirmennen aman qalǵymyz kelse, ózimizdiń ishki rýhani resýrstarymyzǵa, eń aldymen ulttyq qundylyqtarymyzǵa júginýimiz kerek. Sondyqtan bizdiń memlekettik ideologiiamyz ulttyq murat turǵysynan qalyptasýy tiis. Bul oraida qazir Prezidentimizdiń tarapynan asa mańyzdy, qajetti sharalar qolǵa alyna bastaǵanyn atap aitqan jón. Degenmen, bul máselede Sizder men bizder memleket basshysyna kómekke kelýimiz kerek.
Bizdiń qoǵamda kóp jaǵdaida memleketshildik degen túsinik óte kemshin. Máselen, Qarjy ministrligi ulttyq dúniege qatysty is-sharalarǵa, aýqymdy jobalarǵa qarjy bólý máselesine kelgende salǵyrttyq tanytady nemese úrke qaraidy. Kóptegen jobalar áleýmettik effektisi joq degen jeleýmen kesilip, qyrqylyp otyratyna da ózimiz kýámiz. Rýhaniiatqa, ádebiet pen mádenietke, ulttyq qundylyqtardy saqtaýǵa bólingen qarjy birden nátije bermeitini belgili. Ol – ýaqyttyń enshisinde jyldar boiy ainalymǵa túsetin, ýaqyt óte kele jemisin beretin dúnie. Osy tusta Parlament tarapynan ádebiet pen mádenietke, rýhani salalarǵa bólinetin qarjyǵa oń baqylaý jasalsa degen nietimizdi basa aitqym keledi.
ÓZ OTANY BAR TILDER QAMQORLYQQA ZÁRÝ EMES
Jasyratyny joq, Til taǵdyryn sheshetin zańnamalardyń eń negizgileri áli dúbára kúiinde. Tilge qatysty komitet pen institýt jáne ortalyqtar daiyndap usynǵan ájeptáýir qaýly-qararlardyń jobalary besikten beli shyqpai jatyp kúzeý-túzeýge ushyraidy. Óitkeni memlekettik tildiń múddesine baǵyttalǵan ol qujattardy saraptaý pen súzgiden ótkizip, tujyrymdama beretin jaýapty oryndarda qazaq tilinen maqúrym, nemese tili shorqaq shenenýnikter otyr. Sondyqtan da, olar mundai qujat jobalaryndaǵy keiinirek ózderine jáne ózderindei memlekettik tildi ógei kqretinderge tiimsiz, unamsyz tustaryn ózgertýge májbúr etetin tujyrymdama berýge tyrysady. Sonyń keselinen qaýly-qararlardaǵy memlekettik tildiń baǵyn ashatyn baptar jol-jónekei ózgertilip, nemese qyrqylyp qalyp jatady. Bul máselede únemi, álgi, «Taý tolǵatyp tyshqan tapty» degenniń keri keledi de shyǵady.
Qazirgi «Til týraly» zań da, qaýlylar da, baǵdarlamalar da osyndai qiiamettiń qylkópirinen ótken qujattardyń shalajansar nusqalary desem, sizge – ótirik, maǵan – shyn. Týǵan tilimizdiń ógizi ólip, arbasy syna beretini osydan. Tildiń zańyn oidaǵydai túzemei jatyp, tildiń qamyn jeý – bos áýreshilik.
Tilge bólinip jatqan qyrýar qarjynyń orasan bóligi Qazaqstanda turatyn kóptegen etnikalyq toptar men ulystardyń tilderin damytýǵa, olardyń jeksenbilik mektepteriniń múddesin kózdeýge jumsalýda. Jalpy, meniń uǵymymda, bir tilde sóilemegen qoǵamda birlik bolmaidy, birlik bolsa da baiandy, berik bolaryna kepildik joq. Keleshekte biz Qazaqstannyń turaqtylyǵyn saqtaýǵa kúsh salǵan kezde, azamattardyń memlekettik tilde túsinisýine, qyzmet isteýine jol ashýǵa umtylǵanymyz jón bolar edi deimin. Qazirdiń ózinde qoǵamda eki tilge bóliný nyshany kórinis berip otyr.
Óz Otany bar basqa tilder memleket qamqorlyǵyna dál qazaq tilindei zárý emes. Sondyqtan, Til zańyn qaita qolǵa ala otyryp, erte-kesh demesten týǵan respýblikamyzdy jýyq jyldarda tutastai memlekettik tilge kóshirmesek, keleshektegi ishki turaqtylymyzǵa senimdi bola almaimyz ba dep qaýip etemin. Óitkeni bizdi ishten iritýge múddeli syrtqy kúshterdiń yqpal-yzǵary qazirdiń ózinde sezilip otyrǵan joq pa? Keibireýimiz qazaq ekenimizdi Naýryzda ǵana eske túsiretin dárejege jettik.
«KITAPHANASY BAR ELDIŃ MÁDENIETI QURYMAIDY»
Bizdiń qazirgi qoǵamnyń aldynda shekaralyq aimaqtardy damytý, halyqty kedeishilikten qutqarý, jumyssyzdyqty joiý, aqparattyq ekspansiiamen kúres, syrtqy kúshterge súienetin kazachestvo siiaqty áskeri qurylymdardy aýyzdyqtaý, t.b. kúrdeli máselelermen qatar ulttyq qundylyqtardy saqtaý men qorǵaý deitin kezek kútpeitin kókeikesti, ózekti ister sheshimin kútip tur. Olardyń ishinde el men jer, til máselesiniń orny bólek.
Qurmetti halyq qalaýlylary, bul jerde sizderge artylar júk, túser salmaq az emes. «Kúshiń barda istep qal, Tisiń barda tistep qal» degen maqal bar eken. Biz tistep qalmaiyq, istep qalaiyq!
Senator Baqytjan Jumaǵulovtyń baiandamasyńda aitylǵandai, biylǵy «Balalar men jasóspirimder kitabyn qoldaý jyly» rýhani bailyqtyń tórge shyǵýyna biik baspaldaq bolsyn. Bul jyl Abai atamyz ósiet etip, qazirgi kúnde memleketimizdiń damý kontseptsiiasyna ainalǵan «tolyq adam» iliminiń aishyqty qadamy bolýy tiis dep esepteimin.
Ras, balalarǵa kitap jetispeidi. Sondyqtan balalar ádebietin damytýǵa arnalǵan arnaiy, jeke memlekettik baǵdarlama qabyldanýy kerek. Bul máselede biz de qoldan kelgenshe kómektesýge ázirmiz.
Mádenietsiz adam bolýy múmkin, biraq adamsyz mádeniet bolmaidy. «Kitaphanasy bar eldiń mádenieti eshqashan da qurymaidy» degen akademik Dm.Lihachev. «Óz mádeneieti men tarihyn, salt-dástúrleri men ulttyq qaharmandaryn umytqan el túbinde quridy» degen Lev Tolstoi.
Biz jasampazdyq jaǵyna umtylaiyq. Ultymyzdyń rýhani qazyna-bailyqtaryn, ulttyq qundylyqtarymyzdy kózimizdiń qarashyǵyndai saqtap, keleshek urpaqqa amanattaiyq.
Kele jatqan Táýelsizdik merekesiniń 30 jyldyǵyn laiyqty qarsy alaiyq!
