بٸز «تەۋەلسٸز ازاماتپىز, تەۋەلسٸز ەلمٸز» دەپ كٷپسٸنگەنمەن وسى سٶزدٸڭ تٷپسٸز تەرەڭ مەنٸنە جەتە بويلاي الدىق پا? وسى تەۋەلسٸزدٸكتٸ اڭساي, ساعىنا جٷرٸپ ارپالىسىپ ٶتكەن عاسىرلاردا قازاقتى ۇلت رەتٸندە ساقتاپ قالعان, قانداي كٷش? ول – ەرينە, بٷگٸن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز دەپ اتاپ جٷرگەن تٸلٸمٸز بەن دٸلٸمٸز, جەرٸمٸز, ەلدٸك قاسيەتتەرٸمٸز, سالت-سانا, ەدەت-عۇرپىمىز, ەدەبيەتٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸز! وتارشىلدار جٷزدەگەن جىلدار بويى تاريحىمىزدى ٶشٸرگەنمەن, تاريحي سانامىزدى ٶشٸرە العان جوق.
ۇلىقبەك ەسدەۋلەت, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى
وتارسىزداندىرۋ ساياساتى جٷرگٸزٸلگەن جوق
بٸز بوداندىق جٷيەدەن قۇتىلعانىمىزبەن, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن وتارسىزداندىرۋ ساياساتى جٷرگٸزٸلمەگەن ەل بولا تۇرساق تا, ٶزٸن-ٶزٸ سەيكەستەندٸرۋ (سامويدەنتيفيكاتسييا) ارقىلى دەربەس ۇلت, ٸرگەلٸ حالىق ەكەنٸمٸزدٸ دەلەلدەۋگە تىرىسىپ كەلە جاتقان جۇرتپىز.
پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ ٶزٸنٸڭ «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا: «ەگەمەندٸگٸمٸزدٸڭ مەڭگٸلٸك ٷشتاعانى – التايدان اتىراۋعا, الاتاۋدان ارقاعا دەيٸن كەڭ كٶسٸلگەن بايتاق جەرٸمٸز, انانىڭ اق سٷتٸمەن بويىمىزعا دارىعان قاستەرلٸ تٸلٸمٸز جەنە بارلىق قيىندىقتاردان حالقىمىزدى سٷرٸندٸرمەي الىپ كەلە جاتقان بەرەكە-بٸرلٸگٸمٸز. بٸز وسى ٷش قۇندىلىقتى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتايمىز», – دەدٸ.
مٸنە, بۇل ٷشەۋٸ – جەرٸمٸزدٸڭ تۇتاستىعى, تٸلٸمٸزدٸڭ مەرتەبەسٸ, ەلٸمٸزدٸڭ بٸرلٸگٸ – بٸزدٸڭ ۇلتىمىزدىڭ بٷگٸنٸ مەن بولاشاعى. بٸزدٸڭ ٷكٸلٸ ٷمٸتٸمٸز دە, سالماقتى سەنٸمٸمٸز دە, بارلىق ارمان, ماقسات, تٸلەۋٸمٸز دە وسى ٷشەۋٸنٸڭ ٷستٸندە.
جەردٸ لاتيفۋنديستەردەن قورعايىق
«قازاقتىڭ جەرٸ ەشبٸر شەتەلدٸكتٸڭ مەنشٸگٸنە بەرٸلمەيدٸ, ەشقاشان ساتىلمايدى», – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى وسى ماقالاسىندا. بۇل – ٶزٸن وسى جەردٸڭ پەرزەنتٸمٸن, وسى ەلدٸڭ پاتريوتىمىن دەپ ەسەپتەيتٸن ەربٸر ازاماتتىڭ قۇلاعىنا دا, كٶڭٸلٸنە دە مايداي جاعاتىن سٶز. بٸز ەندەشە وسى سٶزدٸڭ ٸس جٷزٸندە زاڭمەن بەكۋٸن اسىعا كٷتەمٸز.
ارداقتى پارلامەنت مٷشەلەرٸ, بٸز سٸزدەردٸڭ وسى بٸر اسا قاستەرلٸ شارۋانى اسقان جاۋاپكەرشٸلٸكپەن تەزٸرەك تيياناقتاپ شىعۋلارىڭىزعا تٸلەكتەستٸكپەن سەنٸم ارتامىز.
بٸزدٸڭ تاعى بٸر ٷمٸتتەنەرٸمٸز – وسىعان دەيٸن لاتيفۋنديستەردٸڭ شەڭگەلٸنە تٷسٸپ كەتكەن جەرلەردٸڭ مەملەكەت پەن حالىق يگٸلٸگٸنە قايتارىلۋى. سونداي-اق اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرمەن قاتار ٶندٸرٸستٸك ماڭىزى, پايدالى قازبالارى بار جەنە تابيعاتى ەسەم, تۋريزمگە قولايلى جەرلەر دە شەتەلدٸكتەرگە ساتىلمايتىن, جالعا بەرٸلمەيتٸن كاتەگوريياعا ەنگٸزٸلسە دەيمٸز. «جەر تۋرالى» كودەكستٸڭ حالىقتىڭ كٶڭٸلٸن كٷپتٸ ەتٸپ وتىرعان شەتەلدٸكتەرگە جەردٸ ساتۋ جەنە جالعا بەرۋ تۋرالى 24-بابىن تٷبەگەيلٸ قايتا قاراۋ نەمەسە الىپ تاستاۋ كەرەكتٸگٸنە مەن بەرگەن جٶن.
«مەن قازاق تٸلٸن قازاقستاننىڭ كەيبٸر مينيسترلەرٸنەن جاقسى بٸلەمٸن»
«مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ – قازاقستاننىڭ ەربٸر ازاماتىنىڭ پارىزى. مٸندەتٸ دەپ تە ايتۋعا بولادى», – دەيدٸ پرەزيدەنت اتالمىش ماقالاسىندا. وسى جەردە مەنٸڭ ەسٸمە بٸر وقيعا تٷسەدٸ. سوناۋ بٸر جىلى تٷركٸ حالىقتارىنىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك قۇرىلتايى كەزٸندە تٷركييانىڭ مەدەنيەت مينيسترٸ نامىق كەمال زەيبەكپەن ديدارلاسىپ, سۇحباتتاسۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ. ول كٸسٸ قازاقشا سەلەمدەسكەن سوڭ, «سٸز قازاقشا بٸلەسٸز بە?» – دەپ سۇراپ ەدٸم: «مەن قازاق تٸلٸن قازاقستاننىڭ كەيبٸر مينيسترلەرٸنەن جاقسى بٸلەمٸن», – دەپ ەستەن كەتپەس جاۋاپ بەرگەن ەدٸ. ودان بەرٸ جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ٶتتٸ. ٷكٸمەتٸمٸز نەشە رەت اۋىستى. ال بٸزدٸڭ كەيبٸر مينيسترلەردٸڭ, كٶپتەگەن مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر باسشىلارىنىڭ قازاقشاسى ەلٸ سول شالاپۇشىق كٷيٸندە. سوندا پرەزيدەنت ايتىپ-جازىپ وتىرعان مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋدٸڭ پارىزى مەن مٸندەتٸنٸڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەرگە, لاۋازىمدى, شەندٸ-شەكپەندٸلەرگە قاتىسى بولماعانى ما?
بٸز قازٸر قۇقىققا نەگٸزدەلگەن, زايىرلى, اشىق قوعام قۇرۋعا تالپىنىپ جاتىرمىز. اشىق قوعام بولعاندىقتان, جاھاندانۋدان تىس قالا المايتىنىمىز اقيقات. بٸزدە كەلە جاتقان جاھاندانۋدى تٶنٸپ قالعان اپات رەتٸندە كٶزگە ەلەستەتۋ, ٷرەيلەنۋ باسىم. ٶيتكەنٸ جاھاندانۋدىڭ نە ەكەنٸن بٸزگە باجايلاپ تٷسٸندٸرٸپ بەرٸپ جاتقان نە بٸر ساياساتكەرٸمٸز, نە بٸر فيلوسوفىمىز جوق ەكەن. ەرينە, بۇل – ۇلتتىق كٶزقاراس تۇرعىسىنان العاندا, 30 جىلدان بەرٸ تەۋەلسٸز ەل بولدىق, ٶز دەربەس مەملەكەتٸمٸزدٸ ورناتتىق دەگەن كەزدە, بۇرىنعى بوداندىقتان اۋزى ەبدەن كٷيگەن بٸزدەر ٷشٸن قايتادان ەلدەبٸر بٷكٸلەلەمدٸك «كٶگەنگە» كٸرۋ سەكٸلدٸ سەزٸلەتٸنٸ راس. «پەشكە قۇيرىعى بٸر كٷيٸپ قالعان مىسىق ەندٸ قايتىپ ىستىق پەشكە وتىرمايدى. تٸپتٸ سۋىق پەشكە دە…» دەگەن افوريزم بار ەدٸ عوي. سوندىقتان «اۋزى كٷيگەن ٷرٸپ ٸشەدٸ». دەي تۇرساق تا, ٶركەنيەتكە بەت تٷزەگەن قازاق پەن قازاقستاننىڭ بولاشاعى ەندٸگٸ جەردە ەلەمدٸك دامۋدان تىس قالا الماس. ال مەدەنيەتتٸ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قورعاۋ دەگەن – ەسٸك-تەرەزەڭدٸ بەكٸتٸپ الىپ, تاس بٷركەنٸپ وتىرۋ ەمەس.
ٶزدەرٸڭٸزگە بٸلگٸلٸ, بٸز قازٸر 4-يندۋسترييالىق رەۆوليۋتسييا دەۋٸرٸندە ٶمٸر سٷرٸپ وتىرمىز. كولۋمبييا جەنە گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ اتاقتى پروفەسسورى, دانيەل بەلل «امەريكالىق مودەل: كەلەشەككە كەرەعارلىق» دەگەن كٸتابىڭدا: «بولاشاقتا ەلەمدٸك ٶندٸرٸستە جەنە اقپاراتتىق بٸلٸم الماسۋ سالاسىندا كومپيۋتەرلەر مەن تەلەكوممۋنيكاتسييالار بيلٸك قۇراتىن زامان كەلەدٸ, ونىڭ اتى «پوستيندۋستريالدى قوعام» دەپ اتالادى», – دەپ جازعان ەكەن. ول بۇل قوعامنىڭ 11 جاڭا ٶلشەمٸن سانامالاپ بەرگەن. ونىڭ ٸشٸندە تەورييالىق بٸلٸمدٸ ورتالىقتاندىرۋ, جاڭا ينتەللەكتۋالدىق تەحنولوگييا جاساقتاۋ, ەڭبەك سيپاتىن ٶزگەرتۋ, بٸلٸم ٶندٸرۋشٸلەر تابىنىڭ قالىپتاسۋى, تاۋار ٶندٸرٸسٸنەن قىزمەتشٸلٸك ٶندٸرٸسٸنە كٶشۋ, جاڭا دەڭگەيدەگٸ عىلىم, اقپارات ەكونوميكاسى, سيتوستار مەن مەريتوكراتييا دەپ كەتە بەرەدٸ. بۇل – جاھاندانۋعا بارار جول, سونىڭ فورمۋلاسى. قاراپ وتىرساڭىز, بۇنداي تەحنولوگييالىق قوعامدا بٸز ايتىپ وتىرعان ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا ەشقانداي ورىن جوق…
«بيدايدىڭ بارار جەرٸ – ديٸرمەن» دەگەن… مٸنە, بٸز وسى ديٸرمەننەن امان قالعىمىز كەلسە, ٶزٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ رۋحاني رەسۋرستارىمىزعا, ەڭ الدىمەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا جٷگٸنۋٸمٸز كەرەك. سوندىقتان بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك يدەولوگييامىز ۇلتتىق مۇرات تۇرعىسىنان قالىپتاسۋى تيٸس. بۇل ورايدا قازٸر پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ تاراپىنان اسا ماڭىزدى, قاجەتتٸ شارالار قولعا الىنا باستاعانىن اتاپ ايتقان جٶن. دەگەنمەن, بۇل مەسەلەدە سٸزدەر مەن بٸزدەر مەملەكەت باسشىسىنا كٶمەككە كەلۋٸمٸز كەرەك.
بٸزدٸڭ قوعامدا كٶپ جاعدايدا مەملەكەتشٸلدٸك دەگەن تٷسٸنٸك ٶتە كەمشٸن. مەسەلەن, قارجى مينيسترلٸگٸ ۇلتتىق دٷنيەگە قاتىستى ٸس-شارالارعا, اۋقىمدى جوبالارعا قارجى بٶلۋ مەسەلەسٸنە كەلگەندە سالعىرتتىق تانىتادى نەمەسە ٷركە قارايدى. كٶپتەگەن جوبالار ەلەۋمەتتٸك ەففەكتٸسٸ جوق دەگەن جەلەۋمەن كەسٸلٸپ, قىرقىلىپ وتىراتىنا دا ٶزٸمٸز كۋەمٸز. رۋحانيياتقا, ەدەبيەت پەن مەدەنيەتكە, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا بٶلٸنگەن قارجى بٸردەن نەتيجە بەرمەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. ول – ۋاقىتتىڭ ەنشٸسٸندە جىلدار بويى اينالىمعا تٷسەتٸن, ۋاقىت ٶتە كەلە جەمٸسٸن بەرەتٸن دٷنيە. وسى تۇستا پارلامەنت تاراپىنان ەدەبيەت پەن مەدەنيەتكە, رۋحاني سالالارعا بٶلٸنەتٸن قارجىعا وڭ باقىلاۋ جاسالسا دەگەن نيەتٸمٸزدٸ باسا ايتقىم كەلەدٸ.
ٶز وتانى بار تٸلدەر قامقورلىققا زەرۋ ەمەس
جاسىراتىنى جوق, تٸل تاعدىرىن شەشەتٸن زاڭنامالاردىڭ ەڭ نەگٸزگٸلەرٸ ەلٸ دٷبەرا كٷيٸندە. تٸلگە قاتىستى كوميتەت پەن ينستيتۋت جەنە ورتالىقتار دايىنداپ ۇسىنعان ەجەپتەۋٸر قاۋلى-قارارلاردىڭ جوبالارى بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاي جاتىپ كٷزەۋ-تٷزەۋگە ۇشىرايدى. ٶيتكەنٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مٷددەسٸنە باعىتتالعان ول قۇجاتتاردى ساراپتاۋ پەن سٷزگٸدەن ٶتكٸزٸپ, تۇجىرىمداما بەرەتٸن جاۋاپتى ورىنداردا قازاق تٸلٸنەن ماقٷرىم, نەمەسە تٸلٸ شورقاق شەنەنۋنٸكتەر وتىر. سوندىقتان دا, ولار مۇنداي قۇجات جوبالارىنداعى كەيٸنٸرەك ٶزدەرٸنە جەنە ٶزدەرٸندەي مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٶگەي كقرەتٸندەرگە تيٸمسٸز, ۇنامسىز تۇستارىن ٶزگەرتۋگە مەجبٷر ەتەتٸن تۇجىرىمداما بەرۋگە تىرىسادى. سونىڭ كەسەلٸنەن قاۋلى-قارارلارداعى مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ باعىن اشاتىن باپتار جول-جٶنەكەي ٶزگەرتٸلٸپ, نەمەسە قىرقىلىپ قالىپ جاتادى. بۇل مەسەلەدە ٷنەمٸ, ەلگٸ, «تاۋ تولعاتىپ تىشقان تاپتى» دەگەننٸڭ كەرٸ كەلەدٸ دە شىعادى.
قازٸرگٸ «تٸل تۋرالى» زاڭ دا, قاۋلىلار دا, باعدارلامالار دا وسىنداي قييامەتتٸڭ قىلكٶپٸرٸنەن ٶتكەن قۇجاتتاردىڭ شالاجانسار نۇسقالارى دەسەم, سٸزگە – ٶتٸرٸك, ماعان – شىن. تۋعان تٸلٸمٸزدٸڭ ٶگٸزٸ ٶلٸپ, ارباسى سىنا بەرەتٸنٸ وسىدان. تٸلدٸڭ زاڭىن ويداعىداي تٷزەمەي جاتىپ, تٸلدٸڭ قامىن جەۋ – بوس ەۋرەشٸلٸك.
تٸلگە بٶلٸنٸپ جاتقان قىرۋار قارجىنىڭ وراسان بٶلٸگٸ قازاقستاندا تۇراتىن كٶپتەگەن ەتنيكالىق توپتار مەن ۇلىستاردىڭ تٸلدەرٸن دامىتۋعا, ولاردىڭ جەكسەنبٸلٸك مەكتەپتەرٸنٸڭ مٷددەسٸن كٶزدەۋگە جۇمسالۋدا. جالپى, مەنٸڭ ۇعىمىمدا, بٸر تٸلدە سٶيلەمەگەن قوعامدا بٸرلٸك بولمايدى, بٸرلٸك بولسا دا باياندى, بەرٸك بولارىنا كەپٸلدٸك جوق. كەلەشەكتە بٸز قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا كٷش سالعان كەزدە, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدە تٷسٸنٸسۋٸنە, قىزمەت ٸستەۋٸنە جول اشۋعا ۇمتىلعانىمىز جٶن بولار ەدٸ دەيمٸن. قازٸردٸڭ ٶزٸندە قوعامدا ەكٸ تٸلگە بٶلٸنۋ نىشانى كٶرٸنٸس بەرٸپ وتىر.
ٶز وتانى بار باسقا تٸلدەر مەملەكەت قامقورلىعىنا دەل قازاق تٸلٸندەي زەرۋ ەمەس. سوندىقتان, تٸل زاڭىن قايتا قولعا الا وتىرىپ, ەرتە-كەش دەمەستەن تۋعان رەسپۋبليكامىزدى جۋىق جىلداردا تۇتاستاي مەملەكەتتٸك تٸلگە كٶشٸرمەسەك, كەلەشەكتەگٸ ٸشكٸ تۇراقتىلىمىزعا سەنٸمدٸ بولا المايمىز با دەپ قاۋٸپ ەتەمٸن. ٶيتكەنٸ بٸزدٸ ٸشتەن ٸرٸتۋگە مٷددەلٸ سىرتقى كٷشتەردٸڭ ىقپال-ىزعارى قازٸردٸڭ ٶزٸندە سەزٸلٸپ وتىرعان جوق پا? كەيبٸرەۋٸمٸز قازاق ەكەنٸمٸزدٸ ناۋرىزدا عانا ەسكە تٷسٸرەتٸن دەرەجەگە جەتتٸك.
«كٸتاپحاناسى بار ەلدٸڭ مەدەنيەتٸ قۇرىمايدى»
بٸزدٸڭ قازٸرگٸ قوعامنىڭ الدىندا شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋ, حالىقتى كەدەيشٸلٸكتەن قۇتقارۋ, جۇمىسسىزدىقتى جويۋ, اقپاراتتىق ەكسپانسييامەن كٷرەس, سىرتقى كٷشتەرگە سٷيەنەتٸن كازاچەستۆو سيياقتى ەسكەري قۇرىلىمداردى اۋىزدىقتاۋ, ت.ب. كٷردەلٸ مەسەلەلەرمەن قاتار ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ مەن قورعاۋ دەيتٸن كەزەك كٷتپەيتٸن كٶكەيكەستٸ, ٶزەكتٸ ٸستەر شەشٸمٸن كٷتٸپ تۇر. ولاردىڭ ٸشٸندە ەل مەن جەر, تٸل مەسەلەسٸنٸڭ ورنى بٶلەك.
قۇرمەتتٸ حالىق قالاۋلىلارى, بۇل جەردە سٸزدەرگە ارتىلار جٷك, تٷسەر سالماق از ەمەس. «كٷشٸڭ باردا ٸستەپ قال, تٸسٸڭ باردا تٸستەپ قال» دەگەن ماقال بار ەكەن. بٸز تٸستەپ قالمايىق, ٸستەپ قالايىق!
سەناتور باقىتجان جۇماعۇلوۆتىڭ بايانداماسىڭدا ايتىلعانداي, بيىلعى «بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر كٸتابىن قولداۋ جىلى» رۋحاني بايلىقتىڭ تٶرگە شىعۋىنا بيٸك باسپالداق بولسىن. بۇل جىل اباي اتامىز ٶسيەت ەتٸپ, قازٸرگٸ كٷندە مەملەكەتٸمٸزدٸڭ دامۋ كونتسەپتسيياسىنا اينالعان «تولىق ادام» ٸلٸمٸنٸڭ ايشىقتى قادامى بولۋى تيٸس دەپ ەسەپتەيمٸن.
راس, بالالارعا كٸتاپ جەتٸسپەيدٸ. سوندىقتان بالالار ەدەبيەتٸن دامىتۋعا ارنالعان ارنايى, جەكە مەملەكەتتٸك باعدارلاما قابىلدانۋى كەرەك. بۇل مەسەلەدە بٸز دە قولدان كەلگەنشە كٶمەكتەسۋگە ەزٸرمٸز.
مەدەنيەتسٸز ادام بولۋى مٷمكٸن, بٸراق ادامسىز مەدەنيەت بولمايدى. «كٸتاپحاناسى بار ەلدٸڭ مەدەنيەتٸ ەشقاشان دا قۇرىمايدى» دەگەن اكادەميك دم.ليحاچەۆ. «ٶز مەدەنەيەتٸ مەن تاريحىن, سالت-دەستٷرلەرٸ مەن ۇلتتىق قاھارماندارىن ۇمىتقان ەل تٷبٸندە قۇريدى» دەگەن لەۆ تولستوي.
بٸز جاسامپازدىق جاعىنا ۇمتىلايىق. ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني قازىنا-بايلىقتارىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى كٶزٸمٸزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, كەلەشەك ۇرپاققا اماناتتايىق.
كەلە جاتقان تەۋەلسٸزدٸك مەرەكەسٸنٸڭ 30 جىلدىعىن لايىقتى قارسى الايىق!
