Birde Jábireiil aleihissalam aqyl, uiat jáne imandy Adam aleihissalamǵa ákelip bylai depti: – Ei, adam! Alla Taǵala saǵan sálemin aitty. Alyp kelgen myna úsh syilyqtyń birin qabyl alýyńdy buiyrdy.
Adam aleihissalam:
– Ákelgen bul úsh syilyqtyń ishinen aqyldy qabyl aldym.
Jábireiil aleihissalam iman men uiatqa qarap:
– Sender bara berseńder bolady, – deidi.
Sonda iman oǵan:
– Alla Taǵala maǵan aqyl qaida qalsa, sen de sonda qal dep buiyrǵan. Sondyqtan men aqyldan aiyrylyp kete almaimyn!
Uiat ta:
– Alla Taǵala maǵan da dál solai buiyrǵan. Men de aqyldan aiyrylyp kete almaimyn!, – depti.
Demek, Alla Taǵala kimge aqyl berse, uiat pen iman onymen birge bolady. Aqyly bolmaǵan adamnyń uiaty da, imany da bolmaidy. Budan shyǵatyn tujyrym ne?
Jalpy, adamnyń aqyl-oilylyǵy men imandylyǵy jáne uiatty kisi ekenin onyń bolmys-bitiminen, sóilegen sózinen, júris-turysynan aiqyn ańǵarýǵa bolady. Biraq adamǵa aqyl qaidan keledi? Onyń barlyǵy da midyń salmaǵyna qatysty ma, joq álde bilimnen, izdenýden be, «oqyp týǵannan» ba?
Baz bireýler uly oishyldar ǵana qatelik jasamaidy der. Biraq, ómirde kúlki keltiretin óz kórinisinen ólip ketken aqyldylar óte kóp. Mysaly, XVII ǵasyrda ómir súrgen sarai kompozitory Jan-Batist Liýli korol úshin mýzyka jazyp, patshasynyń ómirin jyrlap, syrnailatyp ótken. Ónerge degen mahabbatty qashanda joǵary qoiǵan ol, repetitsiia kezinde shabyttanǵany sonsha lyq, artyndaǵy synyq edenge aiaǵynan tyǵyp alyp, sodan zardap shekken. Qantamyry zaqymdanyp, aqyry sodan ólgen. Grek filosofy Hrisiptiń áreketin jyndynyń isine balarsyz. Ol esektiń astaýdaǵy araqty iship, masaiǵan túrine qarap, kúlkisin toqtata almai, ishegi túiilip, ómirden bir demde ótip ketken. Ataqty illiýzionist Garri Gýdinidiń ómiri de aianyshty, siqyrly kórinisterimen talaidy tabyndyrǵan Garri kóz aldynda kórermeniniń qolynan qaza tabady. Aýyr júk pen ártúrli symdardy denesinen ótkizip júrgen siqyrshy kezekti bir qoiylymda kórermendi sahnaǵa shaqyryp, ishinen urýdy suraidy. Bul árekettiń sońy qaiǵyly ólimmen aiaqtaldy. Qarapaiym adamnyń soqqysyna shydai almai, ol ómirden ótti. Myna bir kórinis te tańǵaldyrmai qoimaidy, frantsýz sazgeri Klod Fransýany elektr togy soǵyp óltirgen. Aqyldy sazger aqymaqtyq jasa ǵan, sý toly vannanyń ishinde tu- ryp, sónip qalǵan elektr lampasyn aýystyryp, ornyna jańasyn salmaq bolǵan. Nátijesi... Ólim!
Negizi adamnyń aqyldylyǵy onyń miyna qarap baǵalanady desek, bul durys pa? Eger osy pikirge den qoiatyn bolsaq, aýyr salmaqty mi – Týrgenevtiki (2012 gramm), al Einshteindiki – 2000 gramm.
Psihologiiada «intellekt koeffitsienti» degen bar. Bul ereje boiynsha adamnyń óresiniń myqtylyǵyn arnaiy test saýaldary arqyly anyqtaidy. 1912 jyly nemis ǵalymy Shtern engizgen bul júie shyndyǵynda álemdegi kimniń aqyldy, logikalyq jaǵynan oilaý, tez arada sheshim tabýymen, tapqyrlyǵymen ólshenedi. Kim bul suraqtarǵa kóbirek durys jaýap berse, sol danyshpan. Biraq, ol qanshalyqty qisyndy? Mysaly, Shternniń arnaiy test erejesi boiynsha 0 den 19-ǵa deiingi birlik kórsetkishi bar adamdardyń aqyl-oiy damymaǵan bolyp sanalady. 20-36 birlik – kesh damýy, 69-85 birlik – orta deńgeige jaqyndaýy, 86-144 birlik – orta deńgei, 115-124 birlik – orta deńgeiden biik, 125-134 birlik – aqyly tolysqan, al 135-ten joǵary kórsetkish – danyshpan dep sanalady eken.
Olai bolsa ǵalamǵa aty máshhúr tanymal tulǵalardyń oi-birlik ólshemin saraptap kóreiik. Mysaly, jazýshy Onere de Balzaktyń óre ólshemi 187 birlikti quraidy, al biz sóz etken ǵalym Albert Einshteinniń birligi – 180. Bul rette Bill Geits – 160, Hillari Klinton – 140, Vladimir Pýtin – 134. Djordj Býsh – 120, Andjelina Djoli – 118, Alla Pýgacheva – 106, Britni Spirs – 98, Peris Hilton – 70.
Bul jerde Shtern testine qatysty daý aitýǵa bolar: Mysaly, Peris Hiltonniń óre ólshemi «70» degen birlik sandy kórsetip tur. Erejege sensek, onyń aqyldylyǵy «orta deńgeige jaqyndaý» bolyp esepteledi. Biraq Peris Hiltonnyń tanymaldylyǵy óte joǵary ǵoi. Fotomodel, dizainer, ánshi, aktrisa, álemdegi ataqty «HiltonHotels» qonaqúiler jelisiniń qojaiyny retinde ony búkil álem biledi. Salystyrmaly túrde qaraiyq. Mysaly, Geteniń óre ólshemi 200 birlikti quraidy. Bul oraida Niýton men Volter – 190, Galileia – 185, Leonardo da Vinchi – 150, Bah pen Darvin – 140, Koperniktiń óre ólshemi – 130 birlikti kórsetip tur. Al, álemde qai ulttyń, qai memlekettiń óresi biik? Jalpy, tarazyǵa salar bolsaq, álemdegi halyqtyń 50 paiyzynyń óresi 90 men 110 birlikti quraitynyn aita ketý qajet. Jer shary turǵyndarynyń 2,5 paiyzy aqyly tolyspaǵan, miy damymai qalǵan dep eseptelinedi. 2,5 paiyzy ortadan, qalǵany ortadan joǵary, al 0,5 paiyzy aqyldy adamdar sanatyna jatqyzylady eken.
Tarihtyń tanymdyq paraqtaryn saraptar bolsaq, aqyldy bolǵanymen aqymaqtyq áreket jasaityn ataqtylardyń qatary az emes. Ataqty Jack Daniel’s viskiiniń iesi Djek Deniel qany zaqymdanǵannan keiin alty jyldan soń ózi istegen aqymaqtyq áreketiniń zardabyn tartty. Djek seifiniń parolin umytyp qalyp, ony aiaǵymen teýip, syndyryp ashqan. Aqyrynda aiaq tamyryn seiftiń temiri qiyp ketip, qany irińdep ketip, qaitys bolǵan. Aqyldylardyń qisynsyz áreketi keide tipti kúlkili kórinedi.
XVI ǵasyrdyń astronomy Tiho Brage óziniń áriptesi Isaak Niýtonǵa kómektesip turyp, kóz jumǵan. Niýtonnyń búkilálemdik tartylys kúshi teoriiasyna laboratoriiada synaq júrgizý sátinde ájethanaǵa barýǵa ýaqyty bolmai, qýyǵy jarylyp, dúnieden ótken. Ol ýaqytta zertteý jumystary bitkenshe, eshkim ústeldi tastap kete almaǵan. Sóitip, 11 kúnnen keiin Tiho Brage aýrýhanada qaitys boldy. Ataqty astronom sóitip, búkilálemdik tartylys kúshi teoriiasynyń ashylýyn kútpei, «jumysqa degen jaýapkershiliktiń saldarynan» zardap shekken kúii dúnieden ótti. XVI ǵasyrdyń uly oishyly, qoǵam qairatkeri ataǵy dardai, elge esimi belgili Frensis Bekon basyna ǵalamat bir ideia kelip, sony júzege asyrmaqqa bel bailaidy. Ol taýyq etin sasytpai saqtaýdyń joldaryn izdep, ony qardyń astyna kómý arqyly jańa ádis izdemek bolady. Aqyrynda, taýyq emes, ózi qarly boranda úsip óledi.
Jalpy, bilim men aqyldyń ólshemin tarazylar bolsaq, mynadai qisyndy salystyrmaly jaǵdailarǵa tap bolasyz. «Bilim – tek kóp oqý men este saqtaý qabileti arqyly keledi. Al, aqyl – týabitti paida bolady. Negizinen bilimdi adamdy múldem aqylsyz dep aitýǵa kelmes, biraq bilimdi bolý úshin onsha kóp aqyldyń keregi joq», – deidi fálsapa soǵýshylar.
Al, qazaqy tanymǵa salsaq, aqyl men bilimniń keni – Abai. Bul týraly Abaidan artyq aitqan eshkim joq. «Esti adam oryndy iske qyzyǵyp, qumarlanyp izdeidi eken-daǵy, kúninde aitsa qulaq, oilansa kóńil súisingendei bolady eken. Estilerdiń aitqan sózderin eskerip júrgen kisi ózi de esti bolady. Estigen nárseni umytpastyqqa tórt túrli sebep bar: áýeli kókiregi bailaýly berik bolmaq kerek; ▫ekinshi – sol nárseni estigende ia kórgende ǵibrátlaný kerek, kóńildenip, tushynyp, yntamen uǵý kerek; úshinshi – sol nárseni ishinen birneshe ýaqyt qaitaryp oilanyp, kóńilge bekitý kerek: ▫tórtinshi – oi keseldi nárselerden qashyq bolý kerek. Eger kez bolyp qalsa, salynbaý kerek» deidi qazaqtyń danyshpany.
Sonymen qatar Abai on besinshi qara sózinde «Egerde esti kisilerdiń qatarynda bolǵyń kelse, kúninde bir mártebe, bolmasa jumasynda bir, eń bolmasa aiynda bir, ózińnen óziń esep al! Sol aldyńǵy esep alǵannan bergi ómirdi qalai ótkizdiń eken, ne bilimge, ne ahiretke, ne dúniege jaramdy, kúninde óziń ókinbestei qylyqpen ótkizippisiń? Joq, bolmasa, ne qylyp ótkizgenińdi óziń de bilmei qalyppysyń?», – deidi.
Demek, óz-ózine esep berip, baiyppen júrý estilikti, aqyldylyqty kórsetedi emes pe?
Berik BEISENULY,
aikyn.kz
