بٸردە جەبٸرەيٸل الەيھيسسالام اقىل, ۇيات جەنە يماندى ادام الەيھيسسالامعا ەكەلٸپ بىلاي دەپتٸ: – ەي, ادام! اللا تاعالا ساعان سەلەمٸن ايتتى. الىپ كەلگەن مىنا ٷش سىيلىقتىڭ بٸرٸن قابىل الۋىڭدى بۇيىردى.
ادام الەيھيسسالام:
– ەكەلگەن بۇل ٷش سىيلىقتىڭ ٸشٸنەن اقىلدى قابىل الدىم.
جەبٸرەيٸل الەيھيسسالام يمان مەن ۇياتقا قاراپ:
– سەندەر بارا بەرسەڭدەر بولادى, – دەيدٸ.
سوندا يمان وعان:
– اللا تاعالا ماعان اقىل قايدا قالسا, سەن دە سوندا قال دەپ بۇيىرعان. سوندىقتان مەن اقىلدان ايىرىلىپ كەتە المايمىن!
ۇيات تا:
– اللا تاعالا ماعان دا دەل سولاي بۇيىرعان. مەن دە اقىلدان ايىرىلىپ كەتە المايمىن!, – دەپتٸ.
دەمەك, اللا تاعالا كٸمگە اقىل بەرسە, ۇيات پەن يمان ونىمەن بٸرگە بولادى. اقىلى بولماعان ادامنىڭ ۇياتى دا, يمانى دا بولمايدى. بۇدان شىعاتىن تۇجىرىم نە?
جالپى, ادامنىڭ اقىل-ويلىلىعى مەن يماندىلىعى جەنە ۇياتتى كٸسٸ ەكەنٸن ونىڭ بولمىس-بٸتٸمٸنەن, سٶيلەگەن سٶزٸنەن, جٷرٸس-تۇرىسىنان ايقىن اڭعارۋعا بولادى. بٸراق ادامعا اقىل قايدان كەلەدٸ? ونىڭ بارلىعى دا ميدىڭ سالماعىنا قاتىستى ما, جوق ەلدە بٸلٸمنەن, ٸزدەنۋدەن بە, «وقىپ تۋعاننان» با?
باز بٸرەۋلەر ۇلى ويشىلدار عانا قاتەلٸك جاسامايدى دەر. بٸراق, ٶمٸردە كٷلكٸ كەلتٸرەتٸن ٶز كٶرٸنٸسٸنەن ٶلٸپ كەتكەن اقىلدىلار ٶتە كٶپ. مىسالى, XVII عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن ساراي كومپوزيتورى جان-باتيست ليۋلي كورول ٷشٸن مۋزىكا جازىپ, پاتشاسىنىڭ ٶمٸرٸن جىرلاپ, سىرنايلاتىپ ٶتكەن. ٶنەرگە دەگەن ماحابباتتى قاشاندا جوعارى قويعان ول, رەپەتيتسييا كەزٸندە شابىتتانعانى سونشا لىق, ارتىنداعى سىنىق ەدەنگە اياعىنان تىعىپ الىپ, سودان زارداپ شەككەن. قانتامىرى زاقىمدانىپ, اقىرى سودان ٶلگەن. گرەك فيلوسوفى حريسيپتٸڭ ەرەكەتٸن جىندىنىڭ ٸسٸنە بالارسىز. ول ەسەكتٸڭ استاۋداعى اراقتى ٸشٸپ, ماسايعان تٷرٸنە قاراپ, كٷلكٸسٸن توقتاتا الماي, ٸشەگٸ تٷيٸلٸپ, ٶمٸردەن بٸر دەمدە ٶتٸپ كەتكەن. اتاقتى يلليۋزيونيست گارري گۋدينيدٸڭ ٶمٸرٸ دە ايانىشتى, سيقىرلى كٶرٸنٸستەرٸمەن تالايدى تابىندىرعان گارري كٶز الدىندا كٶرەرمەنٸنٸڭ قولىنان قازا تابادى. اۋىر جٷك پەن ەرتٷرلٸ سىمداردى دەنەسٸنەن ٶتكٸزٸپ جٷرگەن سيقىرشى كەزەكتٸ بٸر قويىلىمدا كٶرەرمەندٸ ساحناعا شاقىرىپ, ٸشٸنەن ۇرۋدى سۇرايدى. بۇل ەرەكەتتٸڭ سوڭى قايعىلى ٶلٸممەن اياقتالدى. قاراپايىم ادامنىڭ سوققىسىنا شىداي الماي, ول ٶمٸردەن ٶتتٸ. مىنا بٸر كٶرٸنٸس تە تاڭعالدىرماي قويمايدى, فرانتسۋز سازگەرٸ كلود فرانسۋانى ەلەكتر توگى سوعىپ ٶلتٸرگەن. اقىلدى سازگەر اقىماقتىق جاسا عان, سۋ تولى ۆاننانىڭ ٸشٸندە تۇ- رىپ, سٶنٸپ قالعان ەلەكتر لامپاسىن اۋىستىرىپ, ورنىنا جاڭاسىن سالماق بولعان. نەتيجەسٸ... ٶلٸم!
نەگٸزٸ ادامنىڭ اقىلدىلىعى ونىڭ ميىنا قاراپ باعالانادى دەسەك, بۇل دۇرىس پا? ەگەر وسى پٸكٸرگە دەن قوياتىن بولساق, اۋىر سالماقتى مي – تۋرگەنەۆتٸكٸ (2012 گرامم), ال ەينشتەيندٸكٸ – 2000 گرامم.
پسيحولوگييادا «ينتەللەكت كوەففيتسيەنتٸ» دەگەن بار. بۇل ەرەجە بويىنشا ادامنىڭ ٶرەسٸنٸڭ مىقتىلىعىن ارنايى تەست ساۋالدارى ارقىلى انىقتايدى. 1912 جىلى نەمٸس عالىمى شتەرن ەنگٸزگەن بۇل جٷيە شىندىعىندا ەلەمدەگٸ كٸمنٸڭ اقىلدى, لوگيكالىق جاعىنان ويلاۋ, تەز ارادا شەشٸم تابۋىمەن, تاپقىرلىعىمەن ٶلشەنەدٸ. كٸم بۇل سۇراقتارعا كٶبٸرەك دۇرىس جاۋاپ بەرسە, سول دانىشپان. بٸراق, ول قانشالىقتى قيسىندى? مىسالى, شتەرننٸڭ ارنايى تەست ەرەجەسٸ بويىنشا 0 دەن 19-عا دەيٸنگٸ بٸرلٸك كٶرسەتكٸشٸ بار ادامداردىڭ اقىل-ويى دامىماعان بولىپ سانالادى. 20-36 بٸرلٸك – كەش دامۋى, 69-85 بٸرلٸك – ورتا دەڭگەيگە جاقىنداۋى, 86-144 بٸرلٸك – ورتا دەڭگەي, 115-124 بٸرلٸك – ورتا دەڭگەيدەن بيٸك, 125-134 بٸرلٸك – اقىلى تولىسقان, ال 135-تەن جوعارى كٶرسەتكٸش – دانىشپان دەپ سانالادى ەكەن.
ولاي بولسا عالامعا اتى مەشھٷر تانىمال تۇلعالاردىڭ وي-بٸرلٸك ٶلشەمٸن ساراپتاپ كٶرەيٸك. مىسالى, جازۋشى ونەرە دە بالزاكتىڭ ٶرە ٶلشەمٸ 187 بٸرلٸكتٸ قۇرايدى, ال بٸز سٶز ەتكەن عالىم البەرت ەينشتەيننٸڭ بٸرلٸگٸ – 180. بۇل رەتتە بيلل گەيتس – 160, حيللاري كلينتون – 140, ۆلاديمير پۋتين – 134. دجوردج بۋش – 120, اندجەلينا دجولي – 118, اللا پۋگاچەۆا – 106, بريتني سپيرس – 98, پەريس حيلتون – 70.
بۇل جەردە شتەرن تەستٸنە قاتىستى داۋ ايتۋعا بولار: مىسالى, پەريس حيلتوننٸڭ ٶرە ٶلشەمٸ «70» دەگەن بٸرلٸك ساندى كٶرسەتٸپ تۇر. ەرەجەگە سەنسەك, ونىڭ اقىلدىلىعى «ورتا دەڭگەيگە جاقىنداۋ» بولىپ ەسەپتەلەدٸ. بٸراق پەريس حيلتوننىڭ تانىمالدىلىعى ٶتە جوعارى عوي. فوتومودەل, ديزاينەر, ەنشٸ, اكتريسا, ەلەمدەگٸ اتاقتى «HiltonHotels» قوناقٷيلەر جەلٸسٸنٸڭ قوجايىنى رەتٸندە ونى بٷكٸل ەلەم بٸلەدٸ. سالىستىرمالى تٷردە قارايىق. مىسالى, گەتەنٸڭ ٶرە ٶلشەمٸ 200 بٸرلٸكتٸ قۇرايدى. بۇل ورايدا نيۋتون مەن ۆولتەر – 190, گاليلەيا – 185, لەوناردو دا ۆينچي – 150, باح پەن دارۆين – 140, كوپەرنيكتٸڭ ٶرە ٶلشەمٸ – 130 بٸرلٸكتٸ كٶرسەتٸپ تۇر. ال, ەلەمدە قاي ۇلتتىڭ, قاي مەملەكەتتٸڭ ٶرەسٸ بيٸك? جالپى, تارازىعا سالار بولساق, ەلەمدەگٸ حالىقتىڭ 50 پايىزىنىڭ ٶرەسٸ 90 مەن 110 بٸرلٸكتٸ قۇرايتىنىن ايتا كەتۋ قاجەت. جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ 2,5 پايىزى اقىلى تولىسپاعان, ميى دامىماي قالعان دەپ ەسەپتەلٸنەدٸ. 2,5 پايىزى ورتادان, قالعانى ورتادان جوعارى, ال 0,5 پايىزى اقىلدى ادامدار ساناتىنا جاتقىزىلادى ەكەن.
تاريحتىڭ تانىمدىق پاراقتارىن ساراپتار بولساق, اقىلدى بولعانىمەن اقىماقتىق ەرەكەت جاسايتىن اتاقتىلاردىڭ قاتارى از ەمەس. اتاقتى Jack Daniel’s ۆيسكيٸنٸڭ يەسٸ دجەك دەنيەل قانى زاقىمدانعاننان كەيٸن التى جىلدان سوڭ ٶزٸ ٸستەگەن اقىماقتىق ەرەكەتٸنٸڭ زاردابىن تارتتى. دجەك سەيفٸنٸڭ پارولٸن ۇمىتىپ قالىپ, ونى اياعىمەن تەۋٸپ, سىندىرىپ اشقان. اقىرىندا اياق تامىرىن سەيفتٸڭ تەمٸرٸ قيىپ كەتٸپ, قانى ٸرٸڭدەپ كەتٸپ, قايتىس بولعان. اقىلدىلاردىڭ قيسىنسىز ەرەكەتٸ كەيدە تٸپتٸ كٷلكٸلٸ كٶرٸنەدٸ.
XVI عاسىردىڭ استرونومى تيحو براگە ٶزٸنٸڭ ەرٸپتەسٸ يسااك نيۋتونعا كٶمەكتەسٸپ تۇرىپ, كٶز جۇمعان. نيۋتوننىڭ بٷكٸلەلەمدٸك تارتىلىس كٷشٸ تەوريياسىنا لابوراتورييادا سىناق جٷرگٸزۋ سەتٸندە ەجەتحاناعا بارۋعا ۋاقىتى بولماي, قۋىعى جارىلىپ, دٷنيەدەن ٶتكەن. ول ۋاقىتتا زەرتتەۋ جۇمىستارى بٸتكەنشە, ەشكٸم ٷستەلدٸ تاستاپ كەتە الماعان. سٶيتٸپ, 11 كٷننەن كەيٸن تيحو براگە اۋرۋحانادا قايتىس بولدى. اتاقتى استرونوم سٶيتٸپ, بٷكٸلەلەمدٸك تارتىلىس كٷشٸ تەوريياسىنىڭ اشىلۋىن كٷتپەي, «جۇمىسقا دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ سالدارىنان» زارداپ شەككەن كٷيٸ دٷنيەدەن ٶتتٸ. XVI عاسىردىڭ ۇلى ويشىلى, قوعام قايراتكەرٸ اتاعى دارداي, ەلگە ەسٸمٸ بەلگٸلٸ فرەنسيس بەكون باسىنا عالامات بٸر يدەيا كەلٸپ, سونى جٷزەگە اسىرماققا بەل بايلايدى. ول تاۋىق ەتٸن ساسىتپاي ساقتاۋدىڭ جولدارىن ٸزدەپ, ونى قاردىڭ استىنا كٶمۋ ارقىلى جاڭا ەدٸس ٸزدەمەك بولادى. اقىرىندا, تاۋىق ەمەس, ٶزٸ قارلى بوراندا ٷسٸپ ٶلەدٸ.
جالپى, بٸلٸم مەن اقىلدىڭ ٶلشەمٸن تارازىلار بولساق, مىناداي قيسىندى سالىستىرمالى جاعدايلارعا تاپ بولاسىز. «بٸلٸم – تەك كٶپ وقۋ مەن ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸ ارقىلى كەلەدٸ. ال, اقىل – تۋابٸتتٸ پايدا بولادى. نەگٸزٸنەن بٸلٸمدٸ ادامدى مٷلدەم اقىلسىز دەپ ايتۋعا كەلمەس, بٸراق بٸلٸمدٸ بولۋ ٷشٸن ونشا كٶپ اقىلدىڭ كەرەگٸ جوق», – دەيدٸ فەلساپا سوعۋشىلار.
ال, قازاقى تانىمعا سالساق, اقىل مەن بٸلٸمنٸڭ كەنٸ – اباي. بۇل تۋرالى ابايدان ارتىق ايتقان ەشكٸم جوق. «ەستٸ ادام ورىندى ٸسكە قىزىعىپ, قۇمارلانىپ ٸزدەيدٸ ەكەن-داعى, كٷنٸندە ايتسا قۇلاق, ويلانسا كٶڭٸل سٷيسٸنگەندەي بولادى ەكەن. ەستٸلەردٸڭ ايتقان سٶزدەرٸن ەسكەرٸپ جٷرگەن كٸسٸ ٶزٸ دە ەستٸ بولادى. ەستٸگەن نەرسەنٸ ۇمىتپاستىققا تٶرت تٷرلٸ سەبەپ بار: ەۋەلٸ كٶكٸرەگٸ بايلاۋلى بەرٸك بولماق كەرەك; ▫ەكٸنشٸ – سول نەرسەنٸ ەستٸگەندە يا كٶرگەندە عيبرەتلانۋ كەرەك, كٶڭٸلدەنٸپ, تۇشىنىپ, ىنتامەن ۇعۋ كەرەك; ٷشٸنشٸ – سول نەرسەنٸ ٸشٸنەن بٸرنەشە ۋاقىت قايتارىپ ويلانىپ, كٶڭٸلگە بەكٸتۋ كەرەك: ▫تٶرتٸنشٸ – وي كەسەلدٸ نەرسەلەردەن قاشىق بولۋ كەرەك. ەگەر كەز بولىپ قالسا, سالىنباۋ كەرەك» دەيدٸ قازاقتىڭ دانىشپانى.
سونىمەن قاتار اباي ون بەسٸنشٸ قارا سٶزٸندە «ەگەردە ەستٸ كٸسٸلەردٸڭ قاتارىندا بولعىڭ كەلسە, كٷنٸندە بٸر مەرتەبە, بولماسا جۇماسىندا بٸر, ەڭ بولماسا ايىندا بٸر, ٶزٸڭنەن ٶزٸڭ ەسەپ ال! سول الدىڭعى ەسەپ العاننان بەرگٸ ٶمٸردٸ قالاي ٶتكٸزدٸڭ ەكەن, نە بٸلٸمگە, نە احيرەتكە, نە دٷنيەگە جارامدى, كٷنٸندە ٶزٸڭ ٶكٸنبەستەي قىلىقپەن ٶتكٸزٸپپٸسٸڭ? جوق, بولماسا, نە قىلىپ ٶتكٸزگەنٸڭدٸ ٶزٸڭ دە بٸلمەي قالىپپىسىڭ?», – دەيدٸ.
دەمەك, ٶز-ٶزٸنە ەسەپ بەرٸپ, بايىپپەن جٷرۋ ەستٸلٸكتٸ, اقىلدىلىقتى كٶرسەتەدٸ ەمەس پە?
بەرٸك بەيسەنۇلى,
aikyn.kz
