“Ulttyq Bilim” degende kóz aldyńyzǵa ne elesteidi?
Al, “Ulttyq Ǵylym” degende ne týraly oilanasyz?
Eger sheksiz qiialyńyz irkilip, aýzyńyzǵa ońdy sóz túspese, meniń qiialymnyń jetken tusyn qarańyz. Ári qarai kúlý ne jylaý óz sharýańyz.
“Qaitalaý – bilimniń anasy”. Tek kóshirý emes. Taiaqtyń eki ushy bolatyny sekildi máseleniń durys hám burys tustary bar. Taiaq tek qoi qaiyrý úshin kerek pe? Másele onyń qai jerinen ustaýda. Jerge qadalǵan bólikti qolǵa ustap, taza bóligin jerge tyǵyp lastaýda biz aqiqatyn shatastyryp aldyq. Muny uqqan kisige ǵibratli hám maǵrifatta úlken jol ashyp, dúnielik bilimde Temirqazyq bolmaq.
Qytailyq hám japondyq bilim dástúri degende bizdiń oiymyzǵa birkelki úlgide kiingen, sypaiylyq pen tártipke sheksiz moiynsunǵan, ustaz ben shákirttiń arasyndaǵy belgili bir garmoniiaǵa negizdelgen oqý úlgisi elesteidi. Mundaǵy júieniń basty ereksheligi barlyq protsess dzenge(úilesimdilik) negizdelgen.
Aǵylshyndyq jáne amerikandyq bilim júiesi ózine tán erkindik pen shyǵarmashylyqqa negizdelgen, ózindik oiyn ashyq bildiretin oqytý dástúri elesteidi. Al shyǵystyq nemese musylmandyq dástúrde bilim alýdyń qainar kózi retinde túbi dinge baryp tireletin, belgili bir shekaralarmen shektelgen, odan ári attap ótýge tyiym salynǵan oqý júiesin kórýge bolady.
Men ataǵan osy elder qazir álemdik damý boiynsha neshinshi orynda tur? Ekonomika bolsyn, saiasat, áleýmettik jaǵdai, demokratiia, azamattyq qoǵam, ǵylym men jańa tehnologiia, qandai salany alyp qarańyz, bul elder únemi birinshi orynda. Bizge unasyn meili unamasyn aqiqat shyndyq osy. Tolstoidy elýinde aqylynan aljastyrǵan ólim men ómir bolsa, meni uiyqydan aiyrǵan “Ulttyq Bilim” hám “Ulttyq Ǵylym” máselesi.
“Qazaq ǵylymy” men “Qazaq bilimi” degende kóz aldymyzǵa ne elesteidi? Jańadan salynǵan, biraq stili ne aǵylshyndyq nemese amerikandyq sáýlet óneri pishinde turǵyzylǵan Ǵylym Akademiiasy ma? Bylai elestetińizshi: sol Akademiianyń qaq mańdaiynda jazylǵan “qazaq” sózin jáne oiý – órnekti óshirip tastańyzshy. Sosyn kez kelgen adamdy ákelip bul qai ulttyń oqý ordasy ekenin surańyz. Shet eldik túgili, ózimiz tanymai qalatynymyzǵa men bás tigýge barmyn.
Eger meniń bul sózderimmen kelispei, jalǵandyqty buzyp ótýge batylyńyz barmasa bul maqalany ári qarai oqymaýǵa keńes beremin. Osynyń ózinde siz ómirińizdiń 3 minýtyn bekerge ótkizdińiz. Sebebi shyndyq biz oilaǵannan da kúshtirek.
Jaraidy, bul ǵylym men bilim ǵoi delik. Endi kez kelgen qaladaǵy oiý men qazaqsha jazylǵan kóshe ataýyn óshirip tastasańyz qazaqqa tán belgini taba alasyz ba? Qytaiǵa barsańyz myń kósheniń atyn ózgertip olarǵa qazaq batyrlarynyń atyn ilip tastasańyzda siz ózińizdi Qytaida júrgendei sezinesiz. Mine, bizdiń ǵylym men bilimniń aianyshty jaǵdaiy osyndai. Bizdiń elde keremet matematikter tolyp jatyr, biraq kompiýterge programma jasaityn mamandar joq. Bizdiń sol matematikterimizdi álemdik deńgeide ataqty Google, Apple kompaniialary jumysqa shaqyrady. Bizde myqty fizikter men himikter de jetedi, biraq olardyń basyn qosyp bir ideiaǵa jumys jasatatyn, eldiń jańa tehnologiiasyn jasap shyǵarýda iske qosatyn adam joq, adam bolǵanymen oǵan múmkindik beretin júie joq.
Bizdiń ǵasyr bilimdiler men aqylmandar ǵasyry. Al biz óz bilim keńistigimizdi áli kúnge qura almai kelemiz. Bizde damý bolmady dep aitsaq qate bolar. KSRO kezinde jaqsy bolsyn, jaman bolsyn ǵalymdar bir ideiaǵa tóńireginde jumystandy. Áttegen, aiy sol qarqyn artynsha toqtap qaldy. Sol ǵalymdar 10 jylda ashqan jetistigin postkeńistik elderi 30 jyl ótse de jasai almai keledi. TMD elderine tán kertartpalyq bolyp otyrǵan ǵylym men bilimniń jaiy túgel ortaq.
Resei degende qandai bilim júiesin elester edińiz? Ne batystyq emes, ne shyǵystyq emes álemdik standartty qaitalaýshy júie ǵana.
Ǵasyr alyptary tehnologiialar soǵysyn bastap ketkende bizdiń bar ermegimiz solardyń jasaǵan dúniesin kóshirý(eshqandai jańalyq qospastan qazaqshaǵa aýdarý), assa sheteldik beldi jýrnalǵa aǵylshyn tilinde maqala jariialaý. Biz olardan qalǵan nárseni paidalanyp kelemiz, qalaisha olardan artyq nárseni oilap taba almaqpyz? Olarǵa bizdiń bir – eki maqalamyzdyń keregi qansha? Olarda aqparat aǵyny sumdyq. Bir jyldyń kitaby kelesi jylǵa jaramai qalady. Bizdegidei muqabasyn ózgertip tastap, burynǵy botqany qaita usynbaidy. Biz tamaǵymyz qarlyǵyp júrip jazǵan bir – eki maqalany kim, qai sheteldik ańdyp oqidy? Biz ózimizde qoldana almai jatqan, ózimizde igere almai jatqan dúniemizdi shetelge tyqpalaǵanda qandai abyroi almaqpyz? Ǵylymi dáreje men ataq pa? Eger rasymen sizdiń ashqan jańalyǵyńyz keremet bolsa onda olar ózderi kelip satyp alady nemese bir amalyn tapsa da urlap alady. Jer betine shyqqan bir túp jýsan qozynyń kózine kórinbei qalýy múmkin be? Siz “iá” deseńiz ǵalamdyq zańdylyqty buzǵanyńyzdy habarlaýǵa ruqsat etińiz. Másele, sheteldi damytý emes, óz bilimimizdi, Ulttyq Bilimdi damytýda.
Bizdegi erekshe dep ataityn, eń myqty dep ataityn bilim bolsyn, ǵylym nemese áleýmettik kez kelgen baǵdarlama osydan birneshe jyl buryn shetelde jasalyp qoiǵan. Shyndyq qashanda ashy keledi, sondyqtan ol sizdiń jarańyzdyń betine tigende maýjyratyp uiyqyǵa salmaidy.Ashýyńyzdy keltirip, azaptaidy. Qalai deseńiz de, qandai renish bildirseńiz de aqiqattan attap kete almaimyz. Sebebi bir ideiaǵa berilmegen júrekter tolyq jalǵyzdyqta qartaimaq.
Ýniversitet territoriiasyndaǵy tas joldy ǵana alyńyz. Onyń jarylǵan syzyǵy sizdiń bilim ordańyzdyń jaǵdaiynyń qanshalyqty deńgeide ekenin siz sóilemeseńiz de, prezentatsiia jasamasańyz da syrttan kelgen adamǵa bári aiqyn kórinip tur. Bilim – kitapta, jańalyq – ómirde.
“Qazaqty ne qutqarady? Jahandyq jutylýdan qalai aman qalamyz?” – degen suraqtyń bir ǵana jaýaby bar. Ol– Ulttyq Bilim hám Ulttyq Ǵylym. Ózgelerden kósh boiy ozyq turamyz dep jarmasqanymyzben, kólge jetpei taraý – taraý bop qumǵa sińip joǵalǵan ózenniń kebin kiemiz.
Eger biz osy qarqynymyzben álemdik standarttardan aspai, ózgeler jasaǵan dúniege máz bolyp, kóshire bersek biz eshqashan birinshi bola almaimyz. Baqylaýda esepti kóshirip bestik alǵan oqýshynyń urlyǵy túbi ashylady. Sonda biz, Qazaqstan qandai oqýshy bolǵanymyz?
“Kóshirgen adam eshteńeni jańadan jasap shyǵa almaidy. Al jańa nárse jasaýǵa qabiletsiz adam eshqashan birinshi bola almaidy”.
Osy sózdi qaitalap oqyp shyǵyńyzshy...
Ózbetinshe qimyldai almaǵan jurtty “Qazaqstan - 2050”, “Álemniń eń damyǵan 50 eli”, “Máńgilik El” sekildi myń baǵdarlama bolsa da qutqara almaidy. Kóshirý arqyly biz tek ózimizge ǵana qiianat jasap jatyrmyz ba? Joq!
Biz kóshirý arqyly álem ǵylymyna bir ziianymyz, óz elimizge bir ziianymyz tiip otyr. Ózgeniń júrip ótken jolymen júrip, sońynan erip onyń tar taban jolyn dańǵylǵa ainaldyrǵansha, áppaq qardy ombylap, óz izimizdi salyp, óz jolymyzda azap shekken myń ese artyq. Sonda bizdiń sońymyzdan ergen halyqtar biz júrip ótken tar taban joldy úlken dańǵylǵa ainaldyratyn bolady.
Sizge, Amerikanyń qashan qulaitynyn aitaiyn ba? Biz qashan kóshirýdi qoiamyz, sol kúni Amerika quridy.
Rysbek Ramazanuly,
ǵalym, jazýshy
