“ۇلتتىق بٸلٸم” دەگەندە كٶز الدىڭىزعا نە ەلەستەيدٸ?
ال, “ۇلتتىق عىلىم” دەگەندە نە تۋرالى ويلاناسىز?
ەگەر شەكسٸز قييالىڭىز ٸركٸلٸپ, اۋزىڭىزعا وڭدى سٶز تٷسپەسە, مەنٸڭ قييالىمنىڭ جەتكەن تۇسىن قاراڭىز. ەرٸ قاراي كٷلۋ نە جىلاۋ ٶز شارۋاڭىز.
“قايتالاۋ – بٸلٸمنٸڭ اناسى”. تەك كٶشٸرۋ ەمەس. تاياقتىڭ ەكٸ ۇشى بولاتىنى سەكٸلدٸ مەسەلەنٸڭ دۇرىس ھەم بۇرىس تۇستارى بار. تاياق تەك قوي قايىرۋ ٷشٸن كەرەك پە? مەسەلە ونىڭ قاي جەرٸنەن ۇستاۋدا. جەرگە قادالعان بٶلٸكتٸ قولعا ۇستاپ, تازا بٶلٸگٸن جەرگە تىعىپ لاستاۋدا بٸز اقيقاتىن شاتاستىرىپ الدىق. مۇنى ۇققان كٸسٸگە عيبراتلٸ ھەم ماعريفاتتا ٷلكەن جول اشىپ, دٷنيەلٸك بٸلٸمدە تەمٸرقازىق بولماق.
قىتايلىق ھەم جاپوندىق بٸلٸم دەستٷرٸ دەگەندە بٸزدٸڭ ويىمىزعا بٸركەلكٸ ٷلگٸدە كيٸنگەن, سىپايىلىق پەن تەرتٸپكە شەكسٸز مويىنسۇنعان, ۇستاز بەن شەكٸرتتٸڭ اراسىنداعى بەلگٸلٸ بٸر گارمونيياعا نەگٸزدەلگەن وقۋ ٷلگٸسٸ ەلەستەيدٸ. مۇنداعى جٷيەنٸڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ بارلىق پروتسەسس دزەنگە(ٷيلەسٸمدٸلٸك) نەگٸزدەلگەن.
اعىلشىندىق جەنە امەريكاندىق بٸلٸم جٷيەسٸ ٶزٸنە تەن ەركٸندٸك پەن شىعارماشىلىققا نەگٸزدەلگەن, ٶزٸندٸك ويىن اشىق بٸلدٸرەتٸن وقىتۋ دەستٷرٸ ەلەستەيدٸ. ال شىعىستىق نەمەسە مۇسىلماندىق دەستٷردە بٸلٸم الۋدىڭ قاينار كٶزٸ رەتٸندە تٷبٸ دٸنگە بارىپ تٸرەلەتٸن, بەلگٸلٸ بٸر شەكارالارمەن شەكتەلگەن, ودان ەرٸ اتتاپ ٶتۋگە تىيىم سالىنعان وقۋ جٷيەسٸن كٶرۋگە بولادى.
مەن اتاعان وسى ەلدەر قازٸر ەلەمدٸك دامۋ بويىنشا نەشٸنشٸ ورىندا تۇر? ەكونوميكا بولسىن, ساياسات, ەلەۋمەتتٸك جاعداي, دەموكراتييا, ازاماتتىق قوعام, عىلىم مەن جاڭا تەحنولوگييا, قانداي سالانى الىپ قاراڭىز, بۇل ەلدەر ٷنەمٸ بٸرٸنشٸ ورىندا. بٸزگە ۇناسىن مەيلٸ ۇناماسىن اقيقات شىندىق وسى. تولستويدى ەلۋٸندە اقىلىنان الجاستىرعان ٶلٸم مەن ٶمٸر بولسا, مەنٸ ۇيىقىدان ايىرعان “ۇلتتىق بٸلٸم” ھەم “ۇلتتىق عىلىم” مەسەلەسٸ.
“قازاق عىلىمى” مەن “قازاق بٸلٸمٸ” دەگەندە كٶز الدىمىزعا نە ەلەستەيدٸ? جاڭادان سالىنعان, بٸراق ستيلٸ نە اعىلشىندىق نەمەسە امەريكاندىق سەۋلەت ٶنەرٸ پٸشٸندە تۇرعىزىلعان عىلىم اكادەميياسى ما? بىلاي ەلەستەتٸڭٸزشٸ: سول اكادەمييانىڭ قاق ماڭدايىندا جازىلعان “قازاق” سٶزٸن جەنە ويۋ – ٶرنەكتٸ ٶشٸرٸپ تاستاڭىزشى. سوسىن كەز كەلگەن ادامدى ەكەلٸپ بۇل قاي ۇلتتىڭ وقۋ ورداسى ەكەنٸن سۇراڭىز. شەت ەلدٸك تٷگٸلٸ, ٶزٸمٸز تانىماي قالاتىنىمىزعا مەن بەس تٸگۋگە بارمىن.
ەگەر مەنٸڭ بۇل سٶزدەرٸممەن كەلٸسپەي, جالعاندىقتى بۇزىپ ٶتۋگە باتىلىڭىز بارماسا بۇل ماقالانى ەرٸ قاراي وقىماۋعا كەڭەس بەرەمٸن. وسىنىڭ ٶزٸندە سٸز ٶمٸرٸڭٸزدٸڭ 3 مينۋتىن بەكەرگە ٶتكٸزدٸڭٸز. سەبەبٸ شىندىق بٸز ويلاعاننان دا كٷشتٸرەك.
جارايدى, بۇل عىلىم مەن بٸلٸم عوي دەلٸك. ەندٸ كەز كەلگەن قالاداعى ويۋ مەن قازاقشا جازىلعان كٶشە اتاۋىن ٶشٸرٸپ تاستاساڭىز قازاققا تەن بەلگٸنٸ تابا الاسىز با? قىتايعا بارساڭىز مىڭ كٶشەنٸڭ اتىن ٶزگەرتٸپ ولارعا قازاق باتىرلارىنىڭ اتىن ٸلٸپ تاستاساڭىزدا سٸز ٶزٸڭٸزدٸ قىتايدا جٷرگەندەي سەزٸنەسٸز. مٸنە, بٸزدٸڭ عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ ايانىشتى جاعدايى وسىنداي. بٸزدٸڭ ەلدە كەرەمەت ماتەماتيكتەر تولىپ جاتىر, بٸراق كومپيۋتەرگە پروگرامما جاسايتىن ماماندار جوق. بٸزدٸڭ سول ماتەماتيكتەرٸمٸزدٸ ەلەمدٸك دەڭگەيدە اتاقتى Google, Apple كومپانييالارى جۇمىسقا شاقىرادى. بٸزدە مىقتى فيزيكتەر مەن حيميكتەر دە جەتەدٸ, بٸراق ولاردىڭ باسىن قوسىپ بٸر يدەياعا جۇمىس جاساتاتىن, ەلدٸڭ جاڭا تەحنولوگيياسىن جاساپ شىعارۋدا ٸسكە قوساتىن ادام جوق, ادام بولعانىمەن وعان مٷمكٸندٸك بەرەتٸن جٷيە جوق.
بٸزدٸڭ عاسىر بٸلٸمدٸلەر مەن اقىلماندار عاسىرى. ال بٸز ٶز بٸلٸم كەڭٸستٸگٸمٸزدٸ ەلٸ كٷنگە قۇرا الماي كەلەمٸز. بٸزدە دامۋ بولمادى دەپ ايتساق قاتە بولار. كسرو كەزٸندە جاقسى بولسىن, جامان بولسىن عالىمدار بٸر يدەياعا تٶڭٸرەگٸندە جۇمىستاندى. ەتتەگەن, ايى سول قارقىن ارتىنشا توقتاپ قالدى. سول عالىمدار 10 جىلدا اشقان جەتٸستٸگٸن پوستكەڭٸستٸك ەلدەرٸ 30 جىل ٶتسە دە جاساي الماي كەلەدٸ. تمد ەلدەرٸنە تەن كەرتارتپالىق بولىپ وتىرعان عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ جايى تٷگەل ورتاق.
رەسەي دەگەندە قانداي بٸلٸم جٷيەسٸن ەلەستەر ەدٸڭٸز? نە باتىستىق ەمەس, نە شىعىستىق ەمەس ەلەمدٸك ستاندارتتى قايتالاۋشى جٷيە عانا.
عاسىر الىپتارى تەحنولوگييالار سوعىسىن باستاپ كەتكەندە بٸزدٸڭ بار ەرمەگٸمٸز سولاردىڭ جاساعان دٷنيەسٸن كٶشٸرۋ(ەشقانداي جاڭالىق قوسپاستان قازاقشاعا اۋدارۋ), اسسا شەتەلدٸك بەلدٸ جۋرنالعا اعىلشىن تٸلٸندە ماقالا جارييالاۋ. بٸز ولاردان قالعان نەرسەنٸ پايدالانىپ كەلەمٸز, قالايشا ولاردان ارتىق نەرسەنٸ ويلاپ تابا الماقپىز? ولارعا بٸزدٸڭ بٸر – ەكٸ ماقالامىزدىڭ كەرەگٸ قانشا? ولاردا اقپارات اعىنى سۇمدىق. بٸر جىلدىڭ كٸتابى كەلەسٸ جىلعا جاراماي قالادى. بٸزدەگٸدەي مۇقاباسىن ٶزگەرتٸپ تاستاپ, بۇرىنعى بوتقانى قايتا ۇسىنبايدى. بٸز تاماعىمىز قارلىعىپ جٷرٸپ جازعان بٸر – ەكٸ ماقالانى كٸم, قاي شەتەلدٸك اڭدىپ وقيدى? بٸز ٶزٸمٸزدە قولدانا الماي جاتقان, ٶزٸمٸزدە يگەرە الماي جاتقان دٷنيەمٸزدٸ شەتەلگە تىقپالاعاندا قانداي ابىروي الماقپىز? عىلىمي دەرەجە مەن اتاق پا? ەگەر راسىمەن سٸزدٸڭ اشقان جاڭالىعىڭىز كەرەمەت بولسا وندا ولار ٶزدەرٸ كەلٸپ ساتىپ الادى نەمەسە بٸر امالىن تاپسا دا ۇرلاپ الادى. جەر بەتٸنە شىققان بٸر تٷپ جۋسان قوزىنىڭ كٶزٸنە كٶرٸنبەي قالۋى مٷمكٸن بە? سٸز “يە” دەسەڭٸز عالامدىق زاڭدىلىقتى بۇزعانىڭىزدى حابارلاۋعا رۇقسات ەتٸڭٸز. مەسەلە, شەتەلدٸ دامىتۋ ەمەس, ٶز بٸلٸمٸمٸزدٸ, ۇلتتىق بٸلٸمدٸ دامىتۋدا.
بٸزدەگٸ ەرەكشە دەپ اتايتىن, ەڭ مىقتى دەپ اتايتىن بٸلٸم بولسىن, عىلىم نەمەسە ەلەۋمەتتٸك كەز كەلگەن باعدارلاما وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن شەتەلدە جاسالىپ قويعان. شىندىق قاشاندا اششى كەلەدٸ, سوندىقتان ول سٸزدٸڭ جاراڭىزدىڭ بەتٸنە تيگەندە ماۋجىراتىپ ۇيىقىعا سالمايدى.اشۋىڭىزدى كەلتٸرٸپ, ازاپتايدى. قالاي دەسەڭٸز دە, قانداي رەنٸش بٸلدٸرسەڭٸز دە اقيقاتتان اتتاپ كەتە المايمىز. سەبەبٸ بٸر يدەياعا بەرٸلمەگەن جٷرەكتەر تولىق جالعىزدىقتا قارتايماق.
ۋنيۆەرسيتەت تەرريتوريياسىنداعى تاس جولدى عانا الىڭىز. ونىڭ جارىلعان سىزىعى سٸزدٸڭ بٸلٸم ورداڭىزدىڭ جاعدايىنىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە ەكەنٸن سٸز سٶيلەمەسەڭٸز دە, پرەزەنتاتسييا جاساماساڭىز دا سىرتتان كەلگەن ادامعا بەرٸ ايقىن كٶرٸنٸپ تۇر. بٸلٸم – كٸتاپتا, جاڭالىق – ٶمٸردە.
“قازاقتى نە قۇتقارادى? جاھاندىق جۇتىلۋدان قالاي امان قالامىز?” – دەگەن سۇراقتىڭ بٸر عانا جاۋابى بار. ول– ۇلتتىق بٸلٸم ھەم ۇلتتىق عىلىم. ٶزگەلەردەن كٶش بويى وزىق تۇرامىز دەپ جارماسقانىمىزبەن, كٶلگە جەتپەي تاراۋ – تاراۋ بوپ قۇمعا سٸڭٸپ جوعالعان ٶزەننٸڭ كەبٸن كيەمٸز.
ەگەر بٸز وسى قارقىنىمىزبەن ەلەمدٸك ستاندارتتاردان اسپاي, ٶزگەلەر جاساعان دٷنيەگە مەز بولىپ, كٶشٸرە بەرسەك بٸز ەشقاشان بٸرٸنشٸ بولا المايمىز. باقىلاۋدا ەسەپتٸ كٶشٸرٸپ بەستٸك العان وقۋشىنىڭ ۇرلىعى تٷبٸ اشىلادى. سوندا بٸز, قازاقستان قانداي وقۋشى بولعانىمىز?
“كٶشٸرگەن ادام ەشتەڭەنٸ جاڭادان جاساپ شىعا المايدى. ال جاڭا نەرسە جاساۋعا قابٸلەتسٸز ادام ەشقاشان بٸرٸنشٸ بولا المايدى”.
وسى سٶزدٸ قايتالاپ وقىپ شىعىڭىزشى...
ٶزبەتٸنشە قيمىلداي الماعان جۇرتتى “قازاقستان - 2050”, “ەلەمنٸڭ ەڭ دامىعان 50 ەلٸ”, “مەڭگٸلٸك ەل” سەكٸلدٸ مىڭ باعدارلاما بولسا دا قۇتقارا المايدى. كٶشٸرۋ ارقىلى بٸز تەك ٶزٸمٸزگە عانا قييانات جاساپ جاتىرمىز با? جوق!
بٸز كٶشٸرۋ ارقىلى ەلەم عىلىمىنا بٸر زييانىمىز, ٶز ەلٸمٸزگە بٸر زييانىمىز تيٸپ وتىر. ٶزگەنٸڭ جٷرٸپ ٶتكەن جولىمەن جٷرٸپ, سوڭىنان ەرٸپ ونىڭ تار تابان جولىن داڭعىلعا اينالدىرعانشا, ەپپاق قاردى ومبىلاپ, ٶز ٸزٸمٸزدٸ سالىپ, ٶز جولىمىزدا ازاپ شەككەن مىڭ ەسە ارتىق. سوندا بٸزدٸڭ سوڭىمىزدان ەرگەن حالىقتار بٸز جٷرٸپ ٶتكەن تار تابان جولدى ٷلكەن داڭعىلعا اينالدىراتىن بولادى.
سٸزگە, امەريكانىڭ قاشان قۇلايتىنىن ايتايىن با? بٸز قاشان كٶشٸرۋدٸ قويامىز, سول كٷنٸ امەريكا قۇريدى.
رىسبەك رامازانۇلى,
عالىم, جازۋشى
