«Bul ómirge kelgen árbir adamzat balasynyń úsh túrli mindeti bolady. Onyń birinshisi – urpaq órbitip, áýlet sanyn kóbeitý, ekinshisi – ǵylymmen ainalysyp, shákirt tárbieleý, úshinshisi – ilim-bilim jinap, halqyna qyzmet etý», – dep erte zamanda ótken danagóilerimiz osyndai ǵibratty sóz qaldyryp ketse kerek. Bul jerde azamattyq boryshty oryndaý úshin eldiń barlyǵy ǵalym bolyp ketýi kerek pa degen kóldeneń suraq týyndaýy da múmkin. Árine, ustaz-ǵalym bolý kez-kelgen adamnyń peshenesine jazyla bermeitin baqyt. Degenmen de ómirde kórgen-bilgenin, óz biletinin basqaǵa úirete bilse, olardy jaqsy ónegelerge baýlysa ustazdyq degen, mine – sol! Jalpy, osy turǵydan alyp qaraǵanda Ǵalymqaiyr Mutanuly azamattyq paryzynyń barlyǵyn abyroimen oryndap kele jatqan ardaqty jan dep oi túiýge bolady. Ol urpaq ósirdi, ol ómir boiy ilim-bilim jinap, onymen týǵan halqyna shapaǵat shashyp kele jatyr. «Bilim inemen qudyq qazǵandai» dep dana halqymyz beker aitpaǵan. Uzaq jylǵy ǵylymi izdenis, qajyrly eńbek Ǵalymqaiyr Mutanovty jai ǵalym ǵana emes, joǵary bilim berý júiesiniń isker de qarymdy mamanyna, bilikti menedjerine ainaldyrdy.
Búginde akademik Ǵalymqaiyr Mutanuly basqaryp otyrǵan qazaq bilimi men ǵylymynyń qarashańyraǵy – ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversiteti biik belesterdi baǵyndyryp, tolaiym tabystarǵa qol jetkizip otyr. Orta Aziiadaǵy joǵary oqý oryndary arasynda alǵashqy bolyp álemniń 250 úzdik ýniversitetiniń qataryna enýi osynyń naqty aiǵaǵy ispettes. Eń bastysy – úzdikterdiń bul tobynda TMD elderinen Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýniversitetimen birge ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitetiniń ǵana bar ekenin erekshe atap ótkenimiz abzal. Memleket basshysy – Elbasy Nursultan Nazarbaev 2020 jylǵy deiin kem degende eki qazaqstandyq joǵary oqý orny álemniń eń úzdik 200 ýniversitetiniń qataryna ený tapsyrmasyn júktegen bolatyn. Búginde qarashańyraqta bul mindettiń mejesinen shyǵý jolynda qajyrly jumystar atqarylyp, qurylymdyq jańarý júzege asyrylýda. Onyń negizinde basqarýdaǵy nátijege baǵyttalǵan protsestik menedjmentke kóshý engizildi. Dál osy kórsetkishter arqyly Qazaq ulttyq ýniversiteti damýdyń dańǵyl jolyna bet alyp, jahandyq joǵary oqý oryndary reitinginde úzdik kórsetkishterge ie boldy. Sońǵy bes jylda álemdik bedeldi reitingtegi ýniversitet kórsetkishteri qarqyndy túrde alǵa jyljyp, az ǵana merzimde 500 satyǵa joǵary kóterildi.
Ǵylymi áleýetti arttyrý – elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń basty múddeleriniń biri ekendigi belgili. Osyǵan orai, QazUÝ-da ilkimdi ister iske asyrylýda. Máselen, ýniversitet ǵalymdary bir ǵana 2015 jyly 500 ǵylymi jobany júzege asyryp, 200 patent alýy sózimizge aiqyn dálel bolmaq. Sonyń ishinde 3 halyqaralyq qujat bar. Qazirgi kúnde Qazaqstandaǵy iri óndiristik kásiporyndarynda ýniversitet kafedralarynyń ǵylymi-zertteý alańdaryn qurý jumystary júrgizilýde. Ýniversitet qabyrǵasynda 75 stýdenttik innovatsiialyq joba júzege asyrylatyn 14 stýdenttik biznes-inkýbator jumys jasaýda. Sonymen qatar, Tokio ýniversitetimen birge ǵylymi-tehnologiialyq nanospýtnik daiyndalyp, ony 2017 jyly ushyrý josparlanyp otyr. Ortalyq Aziiada teńdessiz ýniversitet qalashyǵyndaǵy kampýstar infraqurylymynyń ekinshi kezeńi júrgizilýde. Ál-Farabi kitaphanasy, «Jas ǵalymdar úii», «Keremet» stýdentterge qyzmet kórsetý ortalyǵy men Rio Olimpiadasynyń chempiony Dmitrii Balandin atyndaǵy júzý basseini, QazUÝ stýdentteri men túlekteriniń Saltanat qaqpasy siiaqty jańa ǵimarattar men nysandar qoldanysqa berildi. 80 jyldan astam tarihy bar irgeli bilim ordasy kóptegen innovatsiialyq ári rýhani jan dúnieni baiytatyn ilkimdi jobalardyń uiytqysyna ainalyp otyr, búginde. «Al-Farabi university – smart city», «100 kitap», «Men jastarǵa senemin!», «Ainalańdy nurlandyr!», «QazUÝ – GREEN CAMPUS», «Salamatty dene mádenieti», «Jasyl kópir – urpaqtan-urpaqqa» atty innovatsiialyq tárbie jobalarynyń maqsaty – stýdentti sapaly bilim berýmen qatar, básekege qabiletti maman, jan-jaqty bilimdi, ultjandy tulǵa retinde qalyptastyrý.
Ǵalymqaiyr Mutanuly kópshilik arasynda úlken qoldaýǵa ie bolǵan «Ainalańdy nurlandyr!» jobasy týraly bylai dep paiymdy pikir bildiripti: «Bul joba – Elbasy Nursultan Nazarbaev elimizdiń damýy boiynsha qoiyp otyrǵan strategiialyq maqsattardy sheshýge baǵyttalǵan iri joba. Bul qoǵamdy damytýshy ǵana emes, janymyzdy tazartyp, ainalany nurlandyratyn birden-bir baǵdarlama. «Ainalańdy nurlandyr!» – ainalańa qamqorlyq tanytyp, izgilik dánin sebý, jarqyn da nurly ómirge jol bastaý degen uǵym... Kez kelgen jan ómirde qandai iz qaldyramyn degen oidy este berik ustaǵany jón. Kórealmaýshylyq, qyzǵanshaqtyq bar jerde esh damý bolmaidy. Aiaqtan shalý, aryzqoilyq jaqsy qasiet emes. Nebir izgi nietterdi jastar boiynda qalyptastyrý arqyly órkenietke qol jetkizemiz. Órkeniet arqyly, alǵan ilim-bilimderdi jaqsy iske jumsaý arqyly, tárbiege den qoiý arqyly eldi, ultty damytamyz».
Al, «Al-Farabi university – smart city» ózindik biregei baǵdarlamasynyń basty mindeti – oqý ornyn álemdik deńgeidegi zertteý ýniversitetine ainaldyrý. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan biylǵy Joldaýynyń birinshi basymdyǵynda ekonomikanyń jedeldetilgen tehnologiialyq jańǵyrtylýy jaiynda aitqan bolatyn. Osyǵan orai, QazUÝ-da qazirgi zamanǵy innovatsiialyq infraqurylym jasaqtalǵan. «Elektrondy kampýs» jobasy júzege asyrylyp, Ahýaldy basqarý ortalyǵy, elektrondyq úkimetke uqsastyrylyp stýdentterge qyzmet kórsetetin «Keremet» ortalyǵy ashyldy. Sonymen qatar, elektrondyq qujat almasý engizildi, «Ýniver» biregei aqparattyq-kommýnikatsiialyq júiesi iske qosyldy. Qarshańyraq QazUÝ – aqparattyq-kommýnikatsiialyq júielerdiń sońǵy jetistikterine negizdeletin kópshilikke arnalǵan ashyq onlain kýrstardyń ulttyq tuǵyrnamasyn jasaýdyń bastamashysyna ainalyp otyr.
Qazynaly QazUÝ belgili ǵalymdardyń, taǵylymdy tulǵalardyń ortasy ekendigi belgili. Osy oraida ónegeli azamattardyń ómiri men eńbek jolynan turatyn «Ónegeli ómir» seriiasy boiynsha kitaptar shyǵarý qolǵa alyndy. Kitapqa el úshin eńbegi sińgen tulǵalar men ordaly oqý ornynda eseli eńbek etken tulǵalardyń ómiri keńinen qamtylyp, usynylady. Búginge deiin júzden asa eńbekter shyǵaryldy. Aldaǵy ýaqytta da turaqty túrde jaryqqa shyqpaq.
Rektor Ǵalymqaiyr Mutanov óziniń búkil qabilet-qarymyn, bilim men tájiribesin ýniversitettegi bilim berý sapasyn álemdik standarttarǵa sáikestendirý isine jumyldyra otyryp, ǵajaiyp izdenisterdi júzege asyrýda, búginge deiin asa aýqymdy mindetterdi eńserdi. Sonyń nátijesinde QazUÝ álemdegi aldyńǵy qatarly oqý oryndary qatarynan kórindi. Olardyń bir parasyn joǵaryda atap óttik. Árine, onyń bul saladaǵy eseli eńbekteri tiisti baǵasyn alyp ta jatyr.
Qazaq bilim men ǵylymynyń damýyna sińirgen eńbekteri úshin Ǵalymqaiyr Mutanuly Qazaqstan Respýblikasynyń eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnika qairatkeri ataǵymen, «Parasat» ordenimen, «Qazaqstan Respýblikasynyń táýelsizdigine 10 jyl», «Qazaqstan Parlamentine 10 jyl» merekelik medalderimen, «QR Prezidentiniń erekshe belgisi», «Qazaqstan Respýblikasynyń halyqqa bilim berý úzdigi», «Qazaqstan Respýblikasynyń qurmetti bilim berý qyzmetkeri», «Qazaqstan Respýblikasynyń Qurmetti injeneri» tósbelgilerimen marapattaldy.
Ǵalymqaiyr Mutanulynyń ǵalymdyq qyrlary ózinshe bir ýniversitet desek, artyq aitqandyq emes. «Ǵylym tappai maqtanba, qumarlanyp shattanba», – dep uly Abai aityp ketkendei, ǵylymdy óziniń ómirlik ólshemine ainaldyrǵan akademik Mutanov búkil sanaly ǵumyryn oqý-bilim jolyndaǵy izdeniske arnaǵan ushan-teńiz daryn iesi. Ol 10 halyqaralyq akademiialardyń akademigi. Ol áleýmettik-ekonomikalyq úderister aiasyndaǵy taqyryptarǵa jazylǵan 400-den artyq ǵylymi jariialanymnyń, sonyń ishinde 10 monografiianyń, oqýlyqtardyń, oqý quraldarynyń, ádistemelik ázirlemelerdiń avtory, bular AQSh, Chehiia, Shvetsiia, Germaniia men Shveitsariiada basyp shyǵarylǵan. Ol 35-ten astam patenttiń, ónertabystardyń avtory. Ol jasandy aqyl-parasatty, saraptama júielerinqoldaný negizinde tehnikalyq jáne áleýmettik-ekonomikalyq salalardaǵy matematikalyq úlgileý jáne basqarý jónindegi ǵylymi mektebin qurdy. Ol úsh ǵylym doktoryn jáne otyzǵa jýyq ǵylym kandidatyn daiyndady.
Búginde memleketimizde indýstriialyq-innovatsiialyq jobalar qarqyndy iske asyrylýda. Memleket ekonomikasynyń ózegi sanalatyn agrarlyq sala aldynda turǵan mindetter men mejeler de aýqymdy ekendigi ras. Bul turǵyda Qazaqstandaǵy azyq-túlik qaýipsizdigi men ony sheshýdegi jáne atalǵan saladaǵy innovatsiialyq ilkimdi isterdi iske asyrýdaǵy agroónerkásip keshenderi jáne ortalyqtarynyń múmkindigi men basymdyqtary aitarlyqtai ekendigi jasyryn emes. Osy rette aita keteiik, ýniversitet rektory, QR UǴA akademigi, tehnika ǵylymdarynyń doktory, professor Ǵalymqaiyr Mutanov: «Jańa indýstriialyq-innovatsiialyq damý baǵdarlamasynyń besjyldyǵynda qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń aldynda modernizatsiia boiynsha aýqymdy mindetter tur. Qazirgi kúnde ýniversitetter ǵylym men innovatsiiaǵa basymdyq berýi qajet» degen-tin. ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitetiniń Agrobiostantsiiasynda aýylsharýashylyq salasyndaǵy ǵylymi-innovatsiialyq jumystar men stýdentter praktikasy júrgiziledi. Bul turǵyda aýmaǵy 10 gektardy quraityn ǵylymi-óndiristik ortalyqta Agrobioekologiialyq zerthana, tabiǵi gazben qamtamasyz etilgen stantsiia, aýylsharýashylyq ónimderin saqtaý qoimasy men tehnikalary jáne sheberhana jumys isteidi. Agrobiostantsiia aýmaǵyndaǵy alqapta bidaidyń erekshe suryptary ósirilip, sýlandyrý júiesi men agrotehnikalyq is-sharalary turaqty túrde júrgizý qolǵa alynǵan. Túrli ónimder men jemis-jidekter jármeńkelerde naryq baǵasynan tómen deńgeide satylyp, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamassyz etýge ózindik súbeli úlesin qosýda.
Ótken jyly QazUÝ-dyń Agrobiostantsiiasynda Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalov Ulttyq ýniversitet basshylyǵymen jáne Ońtústik Koreiadaǵy Dongýk ýniversitetiniń ókilderimen kezdesý ótkizdi. Kezdesý aiasynda negizgi áńgime ózegi elimizde tuqymdyq kartop pen qulpynaidy gidroponikada ósirýdiń jańa ádisterin qoldaný máseleleri týrasynda órbidi. Bilim men ǵylymnyń qarashańyraǵy ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ arqyly búginde Almaty oblysy kóleminde kóptegen innovatsiialyq jobalar iske asyrylýda. Tyń ideialardy keleshekte ýniversitet arqyly respýblika kóleminde taratý josparda bar ekendigin atap ótken lázim. Bul oraida, ýniversitet rektory Ǵalymqaiyr Mutanulynyń basshylyǵymen elimizdegi birden-bir ǵylymi-óndiristik ortalyǵy retinde sanalar Agrobiostantsiianyń úles qosaryna senimimiz kámil.
«Ǵylymdy ómirine serik etken adam ǵana naǵyz ǵalym bolyp qalyptaspaq», – depti Avraam Ioffe. Ǵulamanyń osy sózi keide maǵan Ǵalymqaiyr Mutanuly siiaqty azamattarǵa arnap aitylǵan sóz siiaqty kórinedi. Ol kisini tanityn nemese aralastyǵy bar adamdardy bilemin. Solardyń bári-bári Ǵalymqaiyr aǵa týraly jaqsy sózderin aitýdan áste jalyqqan emes. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn ait, nury tasysyn» degen halqymyzdyń ǵibratty sózi oiǵa oralady osyndaida. Sóz sońynda qajyrly eńbekti, ushan-teńiz ǵylymi izdenisterdi serik etip kele jatqan aiaýly aǵamyzǵa jasyńyzǵa jas qosylsyn, denińiz saý, eńbegińiz jemisti bolǵai demekpiz.
Quttymurat TAǴAEV,
ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitetiniń Agrobiostantsiiasynyń direktory, Oqý agrobio-zerthanasynyń meńgerýshisi
.jpeg)