Qala mańynan shyqsańyz, sizdi uzyn-sonar jol kútip turady. Alshaqtap bara jatqan joldyń boiynan eń aldymen kóz aldymyzǵa ótkennen syr shertetin «eski qalashyq» túsedi. Shyndyǵynda, olar quddy qalashyq sekildi salynǵan, marqumdardyń mekeni – mazarlar edi. Iá, sándelgen beiitterge qarap eski qalashyqtardy kórgendei bolatynyńyz sózsiz. Keibiri, tipti, qymbat mármár tastarmen qalanyp, alystan «menmundalap» turady.
Al endi kei qabir basyn arnaiy jýyp, tazalap turady eken. Durys-aq, onyń ainalasyn taza ustaý kerek. Ol jaqty aralasańyz, qara jerdiń ózi ekige bólinip berile me degen oi keledi. Óitkeni, menmundalaǵan mazarǵa qarap, kimniń qai áýletten ekenin ańǵarý qiyn emes. Al, ainalasy kesekpen kishkene etip salynǵan qabirge qarap, qarapaiym adamdiki ekenin bilemiz. Jaǵamyzdy ustadyq, toqtyq nemese joqtyqtyń adamy bolsańyz da, baratyn ornyńyz bir jer emes pe... Osylai tym áspetteýge bola ma? Shariǵatta bul is durys pa?
Bir kezderi elimizde qabirdi buzý, kóktasty qiratý, temirlerin urlaý sekildi keleńsizdikter oryn aldy. San ǵasyrlar boiy óziniń dini men tilin, dástúri men salt-sanasyn berik ustanǵan ata-babalarymyz keler urpaqtyń qaiyrsyz bolýyn tilemegen bolar. Eldiń keregesin keń, terezesin teń ustaidy dep sengen urpaqtyń baba beiitterin buzýyna qoǵamnyń túrli jaǵdailary túrtki boldy. Onyń ishinde kópdindilik máselesi de tizemizdi búktirip-aq turdy. Al, qabirlerdi buzý bilimsizdik pen saýatsyzdyqtan týyndap otyrǵan jait. Islam dinin durys túsingen jan mundai keleńsiz isterge barmaýy tiis. Áitkenmen, bul máseleniń aiaqsyz qalmai qolǵa alynǵany kóńilge qonymdy.
Jasyratyny joq, qoǵam qanshalyqty damysa, sonshalyqty deńgeide básekelestik artady. Bailyqtan, kiim men tamaqtan artylmaǵan báseke qabirge de jetti. Jol jiegindegi munara sekildi aspanmen tiresip turǵan beiitterdi kórgende, qansha ysyrapshyldyq ekenin baǵamdaýǵa bolady. Jaǵdaiy jetip, qaltasy kóterip turǵan soń áshekeilep, áspettep salyp jatqandar qatary kún sanap kóbeiip keledi. Kúmbez turǵyzyp, kesene ornatý – negizinde shariǵattan qoldaý tappaityn áreket.
Dintanýshy Turar Ábýovtiń aitýynsha, dinimiz islam beiitterdi asyra siltep salýǵa, ásemdeýge, kúmbezdep, bezendirýge úzildi-kesildi qarsy. Sondai-aq, beiitti temir, aǵash jáne taǵy da basqa zattarmen qorshaý shariǵat boiynsha durys emes. Islamdyq jerleý rásimine nazar aýdarsaq, qabir aiaq asty nemese mal baspaityndai etip, saz kesekpen kindiktiń deńgeiine deiin qalanýy kerek. Sodan soń máiittiń kim ekenin bilý maqsatynda belgi qoiylyp, oǵan tek aty-jóni, tegi, týylǵan jáne dúnieden ótken kúni jazylsa jetip jatyr.
Beiitti qansha kúmbezdep, sándeseńiz de, ol marqumǵa esh paida bermeidi. Tipti, ony salǵan adamǵa da eshqandai saýap joq. Bar bolǵany ysyrapqa jol bergendik bolyp esepteledi. Al, Quranǵa nazar salsaq, ysyrapshylyq jaiynda bylai deidi: «Shynynda ysyrapshylyq jasaýshylar shaitannyń baýyrlary, al, shaitan – Rabbysyna óte qarsy» (Isra, 111 aiat).
Qalai bolǵanda da, bizde básekelestik basym. Bir-birinen asyp túsedi. Jaqynda ǵana aǵasyn jerlegen aty-jónin aitýdan bas tartqan qala turǵynyn sózge tarttyq. Qaiǵyly jaǵdaiǵa dýshar bolǵan azamattyń mazaryn salýǵa otbasy bar kúsh-jigerin jumsapty.
– 5000 jýyq qyzyl kirpish paidalandyq. Uzyndyǵy shamamen eki jarym metr boldy, 200 myń teńgege irgetasyn quidyrdyq. Kúmbezdi basqa jaqtan aldyrdyq. Qurylysshylarǵa tólegen aqsha taǵy bar. Jalpy, eseptegende bir beiitti kóterýge 2 million teńgedei aqsha jumsaldy, – dedi álgi jigit.
Al, Túrkiia sekildi elderdegi marqumdardyń jerlengen jerin qarasańyz, bárin birdei etip salýdy qolǵa alǵan. Oǵan qosa bári ainalasyna gúl, jasyl jelek egip qoiady. Bar sándegenderi sol ǵana...
Sonymen qatar, dintanýshy Turar Ábýov beiit basyna ziiarat etý máselesine de óz oiyn bildirdi. Musylman qaýymynda qabir ziiaratynyń eki túrli maqsaty bar. Biri – adamnyń bolashaq barar jerin eske alyp, aqyretke daiyndalýy úshin oilaný, ǵibrat alý maqsatynda ziiarat etý. Bul jaiynda Paiǵambarymyz: «Qabirlerge ziiarat etińder. Óitkeni, qabirlerdi ziiarat etý aqyretti esterińizge salady» degen. Qabir tirilerdiń túpkilikti baspanasy, ólilerdiń mekeni. Tiriler ol jerge baryp, ózderin alda kútip turǵan jaǵdailardy oilap ǵibrat alady.
Jalpy alǵanda, Islam dininiń árbir buiryqtary men tyiymdary adamzat balasynyń baqytyna negizdelgen. Beiitti sándeýdi árbir adam shariǵatqa qaishy is, ysyrapshyldyq dep túsinbesi anyq.
– Shariǵatta: «Ólgen adamǵa qurmet qyl, ol úshin mal men jan-janýar kirmeitindei etip qorshap qoi» degen. Al, baqtalastyq jasap, taitalasyp mazar salatyndardyń isin paiǵambarymyz ysyrapqa teńeidi. Mazarlardy búgingidei eskertkishke ainaldyryp, sol arqyly óziniń marqum bolǵan jaqyndaryn el aldynda asqaqtatý, olardyń óli múrdesin joǵary kóterýdiń tirige de, marqumǵa da eshqandai paidasy joqtyǵyn halyqqa jan-jaqty turǵyda túsindirsek, nur ústine nur bolar edi, – deidi dintanýshy.
Iá, mazar basyn sándeýdiń ornyna ysyrapqa jol bermei, ólige baǵyshtap quran oqytyp, sadaqa berýdiń, marqumnyń izgiligin súiinishpen eske alyp, sońynda qalǵandarǵa qaiyrym-kómek jasaýdyń ózinde iman tarazysyn teńgerip, táýbesin esine túsiretindei úlken mán-maǵyna bar. Tiriler úshin bul oi salatyn jáit...
Aqtolqyn NURLYBAI,
jýrnalist
