Semei synaq poligonynyń jabylǵanyna – 25 jyl
Keshe Semeide oblys ákimi Danial AHMETOVTIŃ qatysýymen Semei synaq poligonynyń jabylýyna 25 jyl tolýyna arnalǵan Beibitshilik aktsiiasy uiymdastyryldy. Shahardaǵy Túiemoinaq aralynda ótken sharaǵa qala men oblys jurtshylyǵy, elimizdiń jáne álemniń túkpir-túkpirinen kelgen qonaqtar, uzyn sany 25 myńǵa jýyq adam qatysty.
Atap óter jait, aralda bul kúni tańerteńnen jinalǵan halyqtyń qarasy kóp boldy. Esterińizge salaiyq, jyl saiyn 29 tamyz kúni Semei synaq alańynyń jabylý datasy munda dástúrli túrde beibitshilik aktsiiasymen atalyp ótiledi. Al biyl iadrolyq jarylystardyń toqtaý kúni el Táýelsizdiginiń shirek ǵasyrlyq mereitoiymen tuspa-tus kelip otyr.
Iadrolyq qarýsyz álemniń álem moiyndaǵan kóshbasshysy
Bul jolǵy aktsiiaǵa qatysqan aimaq basshysy men mártebeli meimandar aldymen Túiemoinaq aralyndaǵy «Ólimnen de kúshti» memorialdyq keshenine kelip, eskertkishke gúl shoqtaryn qoidy, osylaisha iadrolyq jarylys qurbandarynyń rýhyna taǵzym etti. Budan keiin beibitshilik stellasynyń janyna jinalǵan qaýym elimiz ben Elbasymyz Nursultan NAZARBAEVTYŃ beibitsúigish saiasatyn kúlli álemge taǵy bir márte pash etýge tyrysty. 25 jetkinshek qaǵazdan jasalǵan kemelerdi sharlarǵa bailap, áýege ushyrdy.
Osydan soń oblys ákimi Danial AHMETOV sóz aldy.
– Qadirmendi qaýym! Qurmetti jerlester! Iadrolyq qarýǵa qarsy is-áreketter kúnine arnalǵan «Beibitshilik» aktsiiasyna qosh keldińizder! Jas Qazaqstan memleketi osydan 25 jyl buryn búkil álem elderin beibit ómir súrýge shaqyrýdyń teńdessiz úlgisin kórsetti. Álemdegi tórtinshi iadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartty. Elbasy Nursultan Ábishuly NAZARBAEVTYŃ synaq poligonyn jabý týraly Jarlyǵy, sózsiz, iadrolyq derjavalar basshylaryna taǵylym boldy. Búgingi Qazaqstan – iadrolyq qarýsyz álem jolyndaǵy qadamdardyń, búkil álem moiyndaǵan kóshbasshysy. Bereke men birlikti, tynyshtyq pen tatýlyqty murat etken halqymyz maqsatyna jetti, bir kezdegi úrei dalasy – beibitshiliktiń altyn besigine ainaldy. Bul biz úshin – zor maqtanysh. Búgingi aktsiia – búkil dúniejúzi elderin ortaq maqsatty iske asyrýǵa shaqyrýdyń taǵy bir anyq kórinisi ispetti, – degen oblys ákimi búginde álemdik qaýymdastyq Elbasymyzdyń bul turǵydaǵy eńbegin joǵary baǵalap jatqanyn erekshe atap ótti. – Shyǵys Qazaqstan halqy iadrolyq qarýdan bas tartý jónindegi bastamalardy qashan da qyzý qoldaidy, sebebi ózi de bul zulmat jarylystardyń kýágeri ári qurbany bolǵan-dy. Bizdiń Prezidentimiz Nursultan Ábishuly NAZARBAEVTYŃ álemdegi beibitshilik pen qaýipsizdiktiń, bitimgershiliktiń bastamasy sanalatyn «Álem. HHI ǵasyr» manifesi áli de óziniń laiyqty baǵasyn alady degen senimdemin, – dedi aimaq basshysy.
Budan keiin beibitshilik aktsiiasyna arnaiy at arytyp kelgen meimandar sóz sóiledi.
Tekýe Okado, Japoniianyń Tokio ýniversitetiniń professory:
– Qazaqstannyń, onyń ishinde Semei qalasynyń osy bir tájiribesi qaýipti qarýǵa qaitse de qol jetkizýge tyrysyp keletin keibir álem elderine úlgi bolýy kerek. Sizderdiń elderińiz almaǵaiyp zamanda óz betinshe adam balasyna tek qana azapty qasiret ákeletin qarýdan bas tartty. Bul naǵyz erlik dep bilemin. Sondyqtan sizder men sizderdiń Elbasylaryńyz aldarynda basymdy iemin. Keler jyly Qazaqstan Birikken Ulttar Uiymynda turaqty emes múshe el bolmaq. Sol sebepti Japoniia men Qazaqstan birlesip iadrolyq qarýdan bas tartý jónindegi bastamalaryn álemge pash ete alady degen úmittemin.
Jiynda Aqtóbe qalasynan kelgen Halyqaralyq «Nevada-Semei» qozǵalysynyń múshesi Bolat Qamysbaev ta sóz aldy.
– Men ózimniń osydan 27 jyl buryn Qazaqstanda birinshi bolyp qurylǵan «Nevada-Semei» halyqaralyq qoǵamdyq uiymynyń múshesi bolǵanymdy maqtan tutamyn! Iadrolyq synaqtardyń zardabyn Semei jerimen qosa búkil qazaq dalasy tartty. Sol bir zulmat kezeńde bizdiń Aqtóbe oblysyna qarasty Baiǵanin aýdanynyń Jarqamys eldi mekeniniń aýmaǵynda da 11 iadrolyq synaq ótkizilgenin bireý bilse, bireý bilmes. Sondyqtan, biz - jappai qyryp-joiatyn qarýdyń zardabyn Semei halqymen birge tikelei kórgen taǵdyrlas, qasirettes elmiz. Qazaq dalasynan álemge jar salǵan «Nevada-Semei» qozǵalysynyń asqaq únin, týǵan halqynyń muńy men zaryn álemdik tribýnalarda tabandy túrde, ashyq ta ashyna aityp jetkizgen Elbasymyz – Nursultan Ábishuly NAZARBAEVTYŃ arqasynda Saryarqanyń saǵyn syndyra jazdaǵan ajdaha máńgilikke toqtady! Nursultan Ábishuly alapat kúshti qarýdy joiyp, eldi alys armandarǵa jeteleýmen keledi. Biz dalalarymyzdaǵy jarylystar toqtady dep únsiz qalmaq emespiz. Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» manifesi de sózime qýat beretindei, - dedi ol.
Bul pikirge oblystyq «Vozrojdenie» nemis qoǵamdyq birlestiginiń tóraiymy Liliia Goncharchýk te qosyldy.
– Men búgingi mártebeli tribýnany paidalanyp, keleshek qamy úshin alapat kúshtiń ielerine «otpen oinamańdar» degim keledi. Bolashaq urpaǵymyzdyń búgingi urpaq aldynda eshqandai kinási joq! Jerimizdi olarǵa aman- saý amanat eteiik! Búkil álem jurtyna «Iadrolyq synaqtardy toqtataiyq!», «Zulmat qarýdan birjolata qutylaiyq!» degen Qazaqstan halqynyń únin taǵy bir ret jar salyp jetkizgim keledi. Biz – beibitshilik pen jasampazdyqtyń jarshysymyz! Uly dala elin «Máńgilik Elge» ainaldyrý – ulan-ǵaiyr atyraptyń Uly armany osy, – dedi L.Goncharchýk.
Aktsiia barysynda Semei synaq poligonynyń jabylýynyń 25 jyldyq mereitoiyna bailanysty alys-jaqynnan kelip jetken jedelhattar da oqyldy. Onyń biri Parlament Senatynyń tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń atynan joldanypty. Onda «Qurmetti Halyqaralyq «Beibitshilik» aktsiiasynyń qatysýshylary! Búgin biz halyqaralyq kúntizbedegi mańyzdy data – Semei iadrolyq synaq poligony jabylýynyń 25-jyldyǵyn atap ótýdemiz. Prezident Nursultan NAZARBAEVTYŃ 1991 jylǵy 29 tamyzdaǵy Jarlyǵy – álemdik qarýsyzdaný tarihyndaǵy teńdesi joq oqiǵa. Biz iadrolyq synaq qurbandarynyń aldynda bas iemiz! Poligonnyń jabylýy jáne búkil dúniejúzinde iadrolyq qarýǵa tyiym salý jolynda qyzmet etý – bul jantúrshigerlik synaqtar nátijesinde japa shekken býyndar aldyndaǵy bizdiń adamgershilik paryzymyz.
...Búgin Astanada Semei poligony jabylýynyń 25-jyldyǵyna arnalǵan «Iadrolyq qarýsyz álem qurý» taqyrybynda iri halyqaralyq konferentsiia ótýde. Biz iadrolyq qarýsyz álem qurýdy barlyq ulttardyń saiasi mindetine ainaldyryp, saiyp kelgende, iadrolyq qarýdy búkil álemde zańsyz dep tanýǵa qol jetkizýimiz kerek.
Nursultan NAZARBAEVTYŃ «Álem. HHI ǵasyr» manifesi – bul soǵystar men qaqtyǵystardan azat álemniń beinesi. Osy oraida, búkilálemdik iadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalysqa úlken úmit artamyz, olardyń aldynda aýqymdy jumystar tur. Isimiz oń, bolashaǵymyz jarqyn bolatynyna kámil senemin» delingen.
«Beibitshilik» aktsiiasy barysynda, sondai-aq, BUU Bas hatshysynyń arnaiy joldanǵan jedelhaty da oqyldy.
Sharadan soń oblys ákimi Danial AHMETOV jinalǵan jurtshylyqpen kezdesip, olardy osynaý aitýly datamen quttyqtady. Óz kezeginde belgili jazýshy Medeý Sárseke aimaq basshysyna óziniń «Semei qasireti» dep atalatyn kitabyn syiǵa tartty.
Birqatar nysannyń jumysymen tanysty
Budan keiin oblys ákimi Semeidegi birqatar áleýmettik nysandy aralap qaitty. Eń aldymen, aimaq basshysy quzyrly organdar basshylarynan shahardyń jylytý maýsymyna daiyndyǵy týraly surap bildi. Olar jalpy alǵanda, atalmysh baǵyttaǵy jumys shiraq júrgizilip kele jatqanyn aityp, degenmen, áli de sheshimin tappai turǵan máseleler barshylyq ekenin atap ótti. Máselen, óz moinyna alǵan mindetti oryndai almai otyrǵan «Daniiar-SEK» siiaqty merdiger kompaniialarmen kelisimshart buzylyp, bul is senimdi qolǵa tapsyrylatynyn málimdedi. Danial AHMETOV osyndai problemalardyń baryn bile tura, ýaqtyly habarlamaǵan óziniń orynbasary Dimitrii Garikov pen qala ákimi Ermak Sálimovke qatań eskertý jasady.
Aimaq basshysy, sonymen qatar, Ertis jaǵalaýyn abattandyrý jumystarynyń barysymen tanysyp, merdigerlerge birqatar problemanyń basyn ashyp berdi.
– Men Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi qyzmetine taǵaiyndalǵaly beri, Semeidiń osy bir jerine tórt ret keldim. Kelgen saiyn tapsyrma beremin, alaida, kútken nátije joq. Sizderge jaǵalaýda strit-vorkaýt alańqaiyn salyńyzdar dep neshe ret aittym, nege salmaisyzdar? Álde qoldaryńyzdan kelmei me? Kelmese aityńyzdar, bul isti ilip áketetin azamattarymyz jetip artylady. Solardyń birine tapsyramyz, – degen aimaq basshysy Semei qalasynyń ákimine bul jumysty óz baqylaýynda ustap otyrýdy tapsyrdy.
Budan keiin aimaq basshysy qaladaǵy №2 mektepke at basyn tiredi. Bul mektep sońǵy jyldardaǵy Ulttyq biryńǵai testileý kezinde oblystaǵy eń tómen kórsetkishterdiń birine ie bolyp keledi.
– Oblysymyz boiynsha mektep túlekteriniń testileýden alǵan ortasha baldary 82-ni qurasa, sizderde bul kórsetkish bar bolǵany 69 baldy qurap otyr. Bul – qalai aitsaq ta, birinshi kezekte sizderdiń kinálaryńyz. Nege óz mindetterińizge salǵyrt qaraisyzdar? Mektepterińiz jalpy alǵanda jaman emes siiaqty, oqýshylarǵa bar jaǵdai jasalǵan. Tek osy bir másele mektepterińizdiń atyna kir keltirip tur, – degen oblys ákimi bilim ordasynyń basshylyǵyna túlektermen jumysty kúsheitý qajet ekenin taǵy bir márte eske saldy.
Bul kúni aimaq basshysy Danial AHMETOV Semei geologiialyq barlaý kolledjinde bolyp, bilim mekemesiniń jumysymen jaqynyraq tanysty. Sondai-aq, F.Dostoevskii atyndaǵy ádebi-memorialdyq murajaiǵa aialdap, mundaǵy jádigerlerdiń tarihy jaiynda qulaǵdar boldy. Semeige sapary sońynda aimaq basshysy qala irgesindegi «Prirechnoe agrofirmasy» seriktestigine baryp, mundaǵy kúzgi jiyn-terin naýqanynyń barysymen tanysyp qaitty.
Nurjan Kenjeuly
Sýretterdi túsirgen - Esimhan Orynbaev
"Didar" gazeti
