سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا – 25 جىل
كەشە سەمەيدە وبلىس ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆتٸڭ قاتىسۋىمەن سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا 25 جىل تولۋىنا ارنالعان بەيبٸتشٸلٸك اكتسيياسى ۇيىمداستىرىلدى. شاھارداعى تٷيەمويناق ارالىندا ٶتكەن شاراعا قالا مەن وبلىس جۇرتشىلىعى, ەلٸمٸزدٸڭ جەنە ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن كەلگەن قوناقتار, ۇزىن سانى 25 مىڭعا جۋىق ادام قاتىستى.
اتاپ ٶتەر جايت, ارالدا بۇل كٷنٸ تاڭەرتەڭنەن جينالعان حالىقتىڭ قاراسى كٶپ بولدى. ەستەرٸڭٸزگە سالايىق, جىل سايىن 29 تامىز كٷنٸ سەمەي سىناق الاڭىنىڭ جابىلۋ داتاسى مۇندا دەستٷرلٸ تٷردە بەيبٸتشٸلٸك اكتسيياسىمەن اتالىپ ٶتٸلەدٸ. ال بيىل يادرولىق جارىلىستاردىڭ توقتاۋ كٷنٸ ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەلٸپ وتىر.
يادرولىق قارۋسىز ەلەمنٸڭ ەلەم مويىنداعان كٶشباسشىسى
بۇل جولعى اكتسيياعا قاتىسقان ايماق باسشىسى مەن مەرتەبەلٸ مەيماندار الدىمەن تٷيەمويناق ارالىنداعى «ٶلٸمنەن دە كٷشتٸ» مەموريالدىق كەشەنٸنە كەلٸپ, ەسكەرتكٸشكە گٷل شوقتارىن قويدى, وسىلايشا يادرولىق جارىلىس قۇرباندارىنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتتٸ. بۇدان كەيٸن بەيبٸتشٸلٸك ستەللاسىنىڭ جانىنا جينالعان قاۋىم ەلٸمٸز بەن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەيبٸتسٷيگٸش ساياساتىن كٷللٸ ەلەمگە تاعى بٸر مەرتە پاش ەتۋگە تىرىستى. 25 جەتكٸنشەك قاعازدان جاسالعان كەمەلەردٸ شارلارعا بايلاپ, ەۋەگە ۇشىردى.
وسىدان سوڭ وبلىس ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ سٶز الدى.
– قادٸرمەندٸ قاۋىم! قۇرمەتتٸ جەرلەستەر! يادرولىق قارۋعا قارسى ٸس-ەرەكەتتەر كٷنٸنە ارنالعان «بەيبٸتشٸلٸك» اكتسيياسىنا قوش كەلدٸڭٸزدەر! جاس قازاقستان مەملەكەتٸ وسىدان 25 جىل بۇرىن بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸن بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋگە شاقىرۋدىڭ تەڭدەسسٸز ٷلگٸسٸن كٶرسەتتٸ. ەلەمدەگٸ تٶرتٸنشٸ يادرولىق ارسەنالدان ٶز ەركٸمەن باس تارتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعى, سٶزسٸز, يادرولىق دەرجاۆالار باسشىلارىنا تاعىلىم بولدى. بٷگٸنگٸ قازاقستان – يادرولىق قارۋسىز ەلەم جولىنداعى قادامداردىڭ, بٷكٸل ەلەم مويىنداعان كٶشباسشىسى. بەرەكە مەن بٸرلٸكتٸ, تىنىشتىق پەن تاتۋلىقتى مۇرات ەتكەن حالقىمىز ماقساتىنا جەتتٸ, بٸر كەزدەگٸ ٷرەي دالاسى – بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ التىن بەسٸگٸنە اينالدى. بۇل بٸز ٷشٸن – زور ماقتانىش. بٷگٸنگٸ اكتسييا – بٷكٸل دٷنيەجٷزٸ ەلدەرٸن ورتاق ماقساتتى ٸسكە اسىرۋعا شاقىرۋدىڭ تاعى بٸر انىق كٶرٸنٸسٸ ٸسپەتتٸ, – دەگەن وبلىس ەكٸمٸ بٷگٸندە ەلەمدٸك قاۋىمداستىق ەلباسىمىزدىڭ بۇل تۇرعىداعى ەڭبەگٸن جوعارى باعالاپ جاتقانىن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. – شىعىس قازاقستان حالقى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ جٶنٸندەگٸ باستامالاردى قاشان دا قىزۋ قولدايدى, سەبەبٸ ٶزٸ دە بۇل زۇلمات جارىلىستاردىڭ كۋەگەرٸ ەرٸ قۇربانى بولعان-دى. بٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ ەلەمدەگٸ بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ, بٸتٸمگەرشٸلٸكتٸڭ باستاماسى سانالاتىن «ەلەم. ححٸ عاسىر» مانيفەسٸ ەلٸ دە ٶزٸنٸڭ لايىقتى باعاسىن الادى دەگەن سەنٸمدەمٸن, – دەدٸ ايماق باسشىسى.
بۇدان كەيٸن بەيبٸتشٸلٸك اكتسيياسىنا ارنايى ات ارىتىپ كەلگەن مەيماندار سٶز سٶيلەدٸ.
تەكۋە وكادو, جاپونييانىڭ توكيو ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى:
– قازاقستاننىڭ, ونىڭ ٸشٸندە سەمەي قالاسىنىڭ وسى بٸر تەجٸريبەسٸ قاۋٸپتٸ قارۋعا قايتسە دە قول جەتكٸزۋگە تىرىسىپ كەلەتٸن كەيبٸر ەلەم ەلدەرٸنە ٷلگٸ بولۋى كەرەك. سٸزدەردٸڭ ەلدەرٸڭٸز الماعايىپ زاماندا ٶز بەتٸنشە ادام بالاسىنا تەك قانا ازاپتى قاسٸرەت ەكەلەتٸن قارۋدان باس تارتتى. بۇل ناعىز ەرلٸك دەپ بٸلەمٸن. سوندىقتان سٸزدەر مەن سٸزدەردٸڭ ەلباسىلارىڭىز الدارىندا باسىمدى يەمٸن. كەلەر جىلى قازاقستان بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىندا تۇراقتى ەمەس مٷشە ەل بولماق. سول سەبەپتٸ جاپونييا مەن قازاقستان بٸرلەسٸپ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ جٶنٸندەگٸ باستامالارىن ەلەمگە پاش ەتە الادى دەگەن ٷمٸتتەمٸن.
جيىندا اقتٶبە قالاسىنان كەلگەن حالىقارالىق «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ مٷشەسٸ بولات قامىسباەۆ تا سٶز الدى.
– مەن ٶزٸمنٸڭ وسىدان 27 جىل بۇرىن قازاقستاندا بٸرٸنشٸ بولىپ قۇرىلعان «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق قوعامدىق ۇيىمىنىڭ مٷشەسٸ بولعانىمدى ماقتان تۇتامىن! يادرولىق سىناقتاردىڭ زاردابىن سەمەي جەرٸمەن قوسا بٷكٸل قازاق دالاسى تارتتى. سول بٸر زۇلمات كەزەڭدە بٸزدٸڭ اقتٶبە وبلىسىنا قاراستى بايعانين اۋدانىنىڭ جارقامىس ەلدٸ مەكەنٸنٸڭ اۋماعىندا دا 11 يادرولىق سىناق ٶتكٸزٸلگەنٸن بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلمەس. سوندىقتان, بٸز - جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ زاردابىن سەمەي حالقىمەن بٸرگە تٸكەلەي كٶرگەن تاعدىرلاس, قاسٸرەتتەس ەلمٸز. قازاق دالاسىنان ەلەمگە جار سالعان «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ اسقاق ٷنٸن, تۋعان حالقىنىڭ مۇڭى مەن زارىن ەلەمدٸك تريبۋنالاردا تاباندى تٷردە, اشىق تا اشىنا ايتىپ جەتكٸزگەن ەلباسىمىز – نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا سارىارقانىڭ ساعىن سىندىرا جازداعان اجداھا مەڭگٸلٸككە توقتادى! نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى الاپات كٷشتٸ قارۋدى جويىپ, ەلدٸ الىس ارماندارعا جەتەلەۋمەن كەلەدٸ. بٸز دالالارىمىزداعى جارىلىستار توقتادى دەپ ٷنسٸز قالماق ەمەسپٸز. ەلباسىنىڭ «ەلەم. ححٸ عاسىر» مانيفەسٸ دە سٶزٸمە قۋات بەرەتٸندەي, - دەدٸ ول.
بۇل پٸكٸرگە وبلىستىق «ۆوزروجدەنيە» نەمٸس قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ تٶرايىمى ليلييا گونچارچۋك تە قوسىلدى.
– مەن بٷگٸنگٸ مەرتەبەلٸ تريبۋنانى پايدالانىپ, كەلەشەك قامى ٷشٸن الاپات كٷشتٸڭ يەلەرٸنە «وتپەن ويناماڭدار» دەگٸم كەلەدٸ. بولاشاق ۇرپاعىمىزدىڭ بٷگٸنگٸ ۇرپاق الدىندا ەشقانداي كٸنەسٸ جوق! جەرٸمٸزدٸ ولارعا امان- ساۋ امانات ەتەيٸك! بٷكٸل ەلەم جۇرتىنا «يادرولىق سىناقتاردى توقتاتايىق!», «زۇلمات قارۋدان بٸرجولاتا قۇتىلايىق!» دەگەن قازاقستان حالقىنىڭ ٷنٸن تاعى بٸر رەت جار سالىپ جەتكٸزگٸم كەلەدٸ. بٸز – بەيبٸتشٸلٸك پەن جاسامپازدىقتىڭ جارشىسىمىز! ۇلى دالا ەلٸن «مەڭگٸلٸك ەلگە» اينالدىرۋ – ۇلان-عايىر اتىراپتىڭ ۇلى ارمانى وسى, – دەدٸ ل.گونچارچۋك.
اكتسييا بارىسىندا سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى الىس-جاقىننان كەلٸپ جەتكەن جەدەلحاتتار دا وقىلدى. ونىڭ بٸرٸ پارلامەنت سەناتىنىڭ تٶراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اتىنان جولدانىپتى. وندا «قۇرمەتتٸ حالىقارالىق «بەيبٸتشٸلٸك» اكتسيياسىنىڭ قاتىسۋشىلارى! بٷگٸن بٸز حالىقارالىق كٷنتٸزبەدەگٸ ماڭىزدى داتا – سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25-جىلدىعىن اتاپ ٶتۋدەمٸز. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1991 جىلعى 29 تامىزداعى جارلىعى – ەلەمدٸك قارۋسىزدانۋ تاريحىنداعى تەڭدەسٸ جوق وقيعا. بٸز يادرولىق سىناق قۇرباندارىنىڭ الدىندا باس يەمٸز! پوليگوننىڭ جابىلۋى جەنە بٷكٸل دٷنيەجٷزٸندە يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ جولىندا قىزمەت ەتۋ – بۇل جانتٷرشٸگەرلٸك سىناقتار نەتيجەسٸندە جاپا شەككەن بۋىندار الدىنداعى بٸزدٸڭ ادامگەرشٸلٸك پارىزىمىز.
...بٷگٸن استانادا سەمەي پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25-جىلدىعىنا ارنالعان «يادرولىق قارۋسىز ەلەم قۇرۋ» تاقىرىبىندا ٸرٸ حالىقارالىق كونفەرەنتسييا ٶتۋدە. بٸز يادرولىق قارۋسىز ەلەم قۇرۋدى بارلىق ۇلتتاردىڭ ساياسي مٸندەتٸنە اينالدىرىپ, سايىپ كەلگەندە, يادرولىق قارۋدى بٷكٸل ەلەمدە زاڭسىز دەپ تانۋعا قول جەتكٸزۋٸمٸز كەرەك.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەلەم. ححٸ عاسىر» مانيفەسٸ – بۇل سوعىستار مەن قاقتىعىستاردان ازات ەلەمنٸڭ بەينەسٸ. وسى ورايدا, بٷكٸلەلەمدٸك يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىسقا ٷلكەن ٷمٸت ارتامىز, ولاردىڭ الدىندا اۋقىمدى جۇمىستار تۇر. ٸسٸمٸز وڭ, بولاشاعىمىز جارقىن بولاتىنىنا كەمٸل سەنەمٸن» دەلٸنگەن.
«بەيبٸتشٸلٸك» اكتسيياسى بارىسىندا, سونداي-اق, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ارنايى جولدانعان جەدەلحاتى دا وقىلدى.
شارادان سوڭ وبلىس ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ جينالعان جۇرتشىلىقپەن كەزدەسٸپ, ولاردى وسىناۋ ايتۋلى داتامەن قۇتتىقتادى. ٶز كەزەگٸندە بەلگٸلٸ جازۋشى مەدەۋ سەرسەكە ايماق باسشىسىنا ٶزٸنٸڭ «سەمەي قاسٸرەتٸ» دەپ اتالاتىن كٸتابىن سىيعا تارتتى.
بٸرقاتار نىساننىڭ جۇمىسىمەن تانىستى
بۇدان كەيٸن وبلىس ەكٸمٸ سەمەيدەگٸ بٸرقاتار ەلەۋمەتتٸك نىساندى ارالاپ قايتتى. ەڭ الدىمەن, ايماق باسشىسى قۇزىرلى ورگاندار باسشىلارىنان شاھاردىڭ جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىعى تۋرالى سۇراپ بٸلدٸ. ولار جالپى العاندا, اتالمىش باعىتتاعى جۇمىس شيراق جٷرگٸزٸلٸپ كەلە جاتقانىن ايتىپ, دەگەنمەن, ەلٸ دە شەشٸمٸن تاپپاي تۇرعان مەسەلەلەر بارشىلىق ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. مەسەلەن, ٶز موينىنا العان مٸندەتتٸ ورىنداي الماي وتىرعان «دانييار-سەك» سيياقتى مەردٸگەر كومپانييالارمەن كەلٸسٸمشارت بۇزىلىپ, بۇل ٸس سەنٸمدٸ قولعا تاپسىرىلاتىنىن مەلٸمدەدٸ. دانيال احمەتوۆ وسىنداي پروبلەمالاردىڭ بارىن بٸلە تۇرا, ۋاقتىلى حابارلاماعان ٶزٸنٸڭ ورىنباسارى ديميتريي گاريكوۆ پەن قالا ەكٸمٸ ەرماك سەلٸموۆكە قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى.
ايماق باسشىسى, سونىمەن قاتار, ەرتٸس جاعالاۋىن اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن تانىسىپ, مەردٸگەرلەرگە بٸرقاتار پروبلەمانىڭ باسىن اشىپ بەردٸ.
– مەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ قىزمەتٸنە تاعايىندالعالى بەرٸ, سەمەيدٸڭ وسى بٸر جەرٸنە تٶرت رەت كەلدٸم. كەلگەن سايىن تاپسىرما بەرەمٸن, الايدا, كٷتكەن نەتيجە جوق. سٸزدەرگە جاعالاۋدا ستريت-ۆوركاۋت الاڭقايىن سالىڭىزدار دەپ نەشە رەت ايتتىم, نەگە سالمايسىزدار? ەلدە قولدارىڭىزدان كەلمەي مە? كەلمەسە ايتىڭىزدار, بۇل ٸستٸ ٸلٸپ ەكەتەتٸن ازاماتتارىمىز جەتٸپ ارتىلادى. سولاردىڭ بٸرٸنە تاپسىرامىز, – دەگەن ايماق باسشىسى سەمەي قالاسىنىڭ ەكٸمٸنە بۇل جۇمىستى ٶز باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىرۋدى تاپسىردى.
بۇدان كەيٸن ايماق باسشىسى قالاداعى №2 مەكتەپكە ات باسىن تٸرەدٸ. بۇل مەكتەپ سوڭعى جىلدارداعى ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋ كەزٸندە وبلىستاعى ەڭ تٶمەن كٶرسەتكٸشتەردٸڭ بٸرٸنە يە بولىپ كەلەدٸ.
– وبلىسىمىز بويىنشا مەكتەپ تٷلەكتەرٸنٸڭ تەستٸلەۋدەن العان ورتاشا بالدارى 82-نٸ قۇراسا, سٸزدەردە بۇل كٶرسەتكٸش بار بولعانى 69 بالدى قۇراپ وتىر. بۇل – قالاي ايتساق تا, بٸرٸنشٸ كەزەكتە سٸزدەردٸڭ كٸنەلارىڭىز. نەگە ٶز مٸندەتتەرٸڭٸزگە سالعىرت قارايسىزدار? مەكتەپتەرٸڭٸز جالپى العاندا جامان ەمەس سيياقتى, وقۋشىلارعا بار جاعداي جاسالعان. تەك وسى بٸر مەسەلە مەكتەپتەرٸڭٸزدٸڭ اتىنا كٸر كەلتٸرٸپ تۇر, – دەگەن وبلىس ەكٸمٸ بٸلٸم ورداسىنىڭ باسشىلىعىنا تٷلەكتەرمەن جۇمىستى كٷشەيتۋ قاجەت ەكەنٸن تاعى بٸر مەرتە ەسكە سالدى.
بۇل كٷنٸ ايماق باسشىسى دانيال احمەتوۆ سەمەي گەولوگييالىق بارلاۋ كوللەدجٸندە بولىپ, بٸلٸم مەكەمەسٸنٸڭ جۇمىسىمەن جاقىنىراق تانىستى. سونداي-اق, ف.دوستوەۆسكيي اتىنداعى ەدەبي-مەموريالدىق مۇراجايعا ايالداپ, مۇنداعى جەدٸگەرلەردٸڭ تاريحى جايىندا قۇلاعدار بولدى. سەمەيگە ساپارى سوڭىندا ايماق باسشىسى قالا ٸرگەسٸندەگٸ «پريرەچنوە اگروفيرماسى» سەرٸكتەستٸگٸنە بارىپ, مۇنداعى كٷزگٸ جيىن-تەرٸن ناۋقانىنىڭ بارىسىمەن تانىسىپ قايتتى.
نۇرجان كەنجەۇلى
سۋرەتتەردٸ تٷسٸرگەن - ەسٸمحان ورىنباەۆ
"ديدار" گازەتٸ
