Mekteptiń qasyndaǵy qara agash,
Qara kózińdei qararas.
(Maraltai).
Bizdiń aýylda tarlaý bir kóshede jalǵyz ósip turatyn qara aǵash bolǵan.
Múmkin, ol báiterek shyǵar, álde tarihqa bai terek shyǵar, áiteýir, men úshin qara aǵash edi. Káriliginen bolar, jaz ailarynda az ǵana ýaqytqa jaiqalatyn da qaitadan qalpyna keletin. Juqaltań japyraqtarynyń ǵumyry qysqa-tyn. Seldir butaqtary da qap-qara edi. Biraq, osy qara aǵashqa biraz qyz–jigitter basqa kózqaraspen qaraityn. Óitkeni ol basqa tal-terektei eleýsiz emes edi. Qasynan ótken árbir adam áldeneni esine alatyn. Bir jerinde qupiia syr jatqandai qaraityn. Qysqasy, janarlarǵa jyly ushyrap turatyn. Osy qara aǵashqa qatysy barlar onyń ózderine degen ystyqtyǵyn sezinýshi edi. Kebine-kóp jastar.
Bala kúnimde kórshiniń menen úsh-tórt jas úlken qyzy bolǵan. Sol qyzǵa ádemi bir jigit kelip júretin. Ekeýi qol ustasyp ketip bara jatatyn. Qyz ben jigittiń qol ustasqanyn qyzyq kóretin men jáne meniń qatarlastarym olardyń artynan ańdityn edik. Korshaý-qorshaýdyń ishimen baiaý basyp júrip, qara aǵashtyń ainalasyndaǵy tasalarǵa tyǵylatynbyz. Bul – biz úshin qiyn da qyzyqty hám aýyrlaý operatsiia edi. Bárimiz de kórinip qalmaýǵa tyrysatynbyz. Tek ár jerlerden qyltiǵan bastar ǵana kórinetin. Jańaǵy bizdiń nysanamyzdaǵy qyz ben jigit qara aǵashtyń túbine kelip aialdaityn. Ózderine ǵana belgili uzaq-sonar áńgimeler aitatyn. Biz estimei tyńdaitynbyz. Bizge kúbirlegenderi men kúlgenderi ǵana emis-emis estiletin. Biraq, anyq eshteme de esti almaimyz. Sonda da jalyqpaimyz.Únsiz múlgi túsemiz. Sebebi, árqaisymyz ishimizden bir nárse kútetinbiz. Taǵatsyz kútetinbiz. Ne kútetinimizdi bir-birimizge aitpaimyz. Jáne ony bárimiz de biletin edik. Biraq, biz asyqqanymyzben, jigit múldem asyqpaityn. Álden keiin qyzdy aqyryn qushaqtaityn. Óńkei bir balalar delebemiz qozyp, alaqanymyzdy ysyp-ysyp qoiamyz.
– Bastaidy, qazir..., – deitin edi qasymdaǵy bireýi jymyń etip.
– Neni ?.. – deimin men bile tura bilmei. Ol bolsa:
– Neni bolýshy edi... kinodaǵydaidy,.. – deidi sol jaqtan kózin almaǵan kúii. Biraq, ol ekeýi túkti de bastamaityn. Aiaqtaryn asyqpai basyp, úilerine qarai aiandaityn. Biz ústi-basymyzdy qaǵyp turyp jigitti jeti atasynan boqtaitynbyz.
– Shirkin onyń ornynda men bolsam ǵoi...– deitin edi biri oiynan habar berip. Onyń ornynda bolsa, batyrymyzdyń ne isteitinin bárimiz bilemiz. Sebebi, bárimiz de sol oidamyz. Anaý ádemishe qyzdy qatty qushaqtap alyp, kinodaǵydai súimekpiz. Mine, dúnieniń qyzyǵy. Bárimizdiń kenezemiz keýip, aýzymyzdyń sýy quryp ańsaǵanymyz osy.
Ózimiz súimesek te súiýge jaǵdaiy bar jańaǵy jigittiń súigenin qalaimyz. Sonyń ezi lázzat siiaqty. Biraq, ol da tegi...
Osy ádetimizben talai kúnimiz ótti. Biz eseidik. Bozbalalyqqa endi ǵana aiaq basqan jetkinshekterdiń alǵashqy qyzyǵýshylyǵyn oiatqan, tipti solardyń uǵymynda Qozy men Baiandai bolyp, máńgi birge ǵumyr keshetindei kóringen ol ekeýi de eki bólinip ketken... Jigitimiz kúnderdiń kúninde basqa bir qyzǵa úilendi. Al, qyzymyz Almatyda alańsyz oqýyn jalǵastyra berdi. Ekeýiniń arasynda ne boldy, nege renjisti, ol jaǵy bizge belgisiz. Bilýge qushtarlanbadyq ta.
***
Náilá ekeýmiz qarańǵy túnde alańsyz uzaq qydyrdyq. Ádemi áńgimelerimiz de kóp aityldy. Syrymyz da taýsylar emes. Appaq qardy aiaýsyz keship kelemiz. Tún rahatyn bólisip, únsiz óbisip te qoiamyz. Eshkim bara bermeitin tarlaý bir kóshege buryldyq. Áýdem jerdegi terekti kórsetip:
– Ana bir qara aǵashtyń astynda turaiyqshy. Áitpese, myna qar ekeýmizdi basyp qalar, – dedi ol. Biz japalaqtap jaýǵan qar túiirshekterinen tasalanbaq bolyp qara aǵashty panaladyq. Ol meniń áńgimelerimdi tyńdap turyp ózi de áldenelerdi sóz
qylyp ketti. Oiynda eshteńe joq, jany taza. Al men bolsam, sonaý bala kezimizdegi kirshiksiz elesterge erip kettim.
... Ol ekeýi de dál osy jerde turatyn edi. Biz bolsaq anaý jerde tyǵylyp jatatynbyz. Bir kezdegi sol ekeýindei Náilá ekeýmiz de uzaq sonar áńgime aityp turmyz. Biraq, bizdi ańdyp jatqan bir kezdegi ózimizdei balalar kórinbeidi. Olar nege ańdymaidy eken? Bálkim bular úshin bundai jaǵdailar qyzyqsyz shyǵar. Bul kúnginiń balalaryn kompiýter erte eseitip jiberdi ǵoi. Bizder úshin keremet edi. Ýaqyt-ai deseńshi. Keshe ǵana edi ǵoi. Anaý jerde jatyp alyp, osynda turǵan jigitti "ynjyq" dep keketkenimiz. Sonda men: «Qazaqtar súiisýshi me edi. Eger, olar súiisse qazaq bolmai qalady ǵoi. Kinodaǵy adamdar ǵana súiisedi ǵoi» dep oilaýshy edim. Mine, endi, sol súiistiń de qazaqqa jat emestigin tolyq túsingen kez de keldi. Ásirese, dostaryma qosylyp: "shirkin seniń ornyńda bolsam ǵoi..." degen yshqynysym esime túskende ózimdi-ózim ustai almai kúlip jiberdim. Náilá ań-tań.
– Ne boldy ? – deidi.
– Túk te bolǵan joq, – dedim. Onyń bilgisi kelgenimen, men aitpai qoidym.
– Jáidan jái saý adam kúledi me ? – dedi.
– Onda jyndymyn, – dedim.
– Qoishy! Men senen adam qusap surap turmyn. Sen bolsań qyljaq qylasyń, – dep ókpelei qaldy.
Men oǵan amalsyzdan aitpaq boldym. Osy terektiń túbine kúnbe-kún tún saiyn qyz ben jigittiń kelip turatynyn, bizdiń olardy ańditynymyzdy, búgingi turǵan ekeýmizdi bir kezdegi biz siiaqty balalar nege ańdymaidy eken dep oilaǵanymdy, tezirek súiisse eken dep jatqanymyzda ekeýiniń túkti de tyndyrmai úilerine ketip qalatynyn, jigitti "ynjyq" dep boktaitynymyzdy, bári-bárin aityp berdim. Ol qyzyǵa tyńdady. Bárin aita kelip: – "Shirkin, seniń ornyńda men bolsam ǵoi" deýshi edim. Endi sol jigittiń ornynda turmyn, – dedim kúlip. Ol bolsa :
– Seni de bireýler boqtap turmasyn. Ne qarap tursyń, kel endi, – dedi ázildei kúlip. Men ony qushaǵyma qysyp, uzaq súidim. Ázili qandai ádemi. Uiandaý jáne shynaiy.
Ol álden ýaqytta:
– Armanyń oryndaldy ma? – dedi.
Men oǵan:
– Ony menen emes, andyp jatqan batyrlardan sura, – dedim. Ekeýmiz qosarlana kúldik.
– Biraq, bizdi eshkim de ańdyp jatqan joq qoi, – deidi.
– Meili. Áiteýir, men óz rólimdi tolyq oryndadym. Andymasa ózderi bilsin, –dedim.
– Ekeýmiz sol ekeýiniń jolyn qýyptyq qoi. Osy terektiń burynǵy qojaiyndary úilenip pe edi?
– Joq, ekeýimizdiń óz jolymyz bar. Olardyń jolymen júrmeimiz.
– Nege? Sen olarǵa qyzyǵyp óspep pe ediń?
– Iá, biraq...
– Ne biraq?
– Ol ekeýi renjisip ketken. Olardyń jolyn bermesin. Meniń senimen renjiskim kelmeidi. Osy terektiń janynan keteiikshi, – dedim sózimdi aiaqtaýǵa demim jetpei aptyǵyp. Boiymdy úrei bilep, áldeneden kúdiktenip, mazam ketti.
– Terektiń ne qatysy bar? – dep ol maǵan únsiz erdi.
– Qardyń astynda júrgen jaqsy ǵoi, bir orynda tura bergenshe, – dep aldai saldym.
***
Arada taǵy da jyldar ótken. Kósheden ótip bara jatyp baiaǵy sol qara aǵashqa keziktim. "Odan beri de eki jyl bolypty-aý" dedim kúbirlep. Boiymdy saǵynysh pa, álde muń ba, birtúrli jyly sezim kernedi.
Aýyldy saǵynyp-aq qalyppyn. Almatyda júrgende anda–sanda qara aǵashty esime alyp qoiýshy–em. Endi, mine, janyńda turmyn. Eki jyl buryn Náilá ekeýmiz osy qara aǵashtyń túbinde turyp edik. Sol kezde áldeneden sekemdengendei me edim? "Oǵan qara aǵashtyń ne qatysy bar? " dep edi ol. Men "Olardyń jolyn bermesin" degen edim.
Kara aǵash... Uzyndyǵy bir qulashtai ǵana bolarlyq túbirtegi qalypty. Kesip tastaǵan eken. Otyndyqqa kerek bolǵan ǵoi.
E–e... Sóitip qara aǵash ta janyp ketti de. Biraz ýaqyt únsiz turdym.
Qaidaǵylar esime túsip, kóńilim qulazydy.
«Náilá qazir qaida júr eken?
Senimen renjiskim kelmeidi demep pe edim? Amal ne?...
Hosh, qara aǵash!
Baqytty bol, Náilá...»
Artyma qarai-qarai qara aǵashtan alystap bara jattym. Ol da únsiz qoshtasyp turǵandai...
Bir kúni bala kúnimde ańdyp júretin kórshiniń qyzymen kezdesip qaldym. Biraz áńgimelestik. Áńgime arasynda: – Buryn senderdi ańdýshy edik. Qara aǵashtyń túbinde túrýshy edińder ǵoi, – dedim.
– Kesip tastapty ǵoi ony, – degende, men shynymen tań qaldym. Aýylǵa barǵanda ony bul da kórgen eken. Bul da men siiaqty qimastyqpen qaraǵan eken. Umytyp ketken shyǵar desem. Qara aǵash buǵan da ystyq bolǵany ǵoi. Túsindim...
" Meniń jasymmen shamalas,
Qurbym ediń ǵoi – qara qas.
Qamyǵyp qalǵan joq pa eken ?
Qasynan ótseń sipai sal,
Meniń shashymdai... Qara aǵash! – dep kósilipti Maraltai aqyn. Osy aqynnyń da óziniń qara aǵashy bolǵan siiaqty.
Náilá, sen de sóit! Kasynan ótseń, qara aǵashty syipai sal. Qamyǵyp qalmasyn...
Beibit Sarybai,
