مەكتەپتٸڭ قاسىنداعى قارا اگاش,
قارا كٶزٸڭدەي قاراراس.
(مارالتاي).
بٸزدٸڭ اۋىلدا تارلاۋ بٸر كٶشەدە جالعىز ٶسٸپ تۇراتىن قارا اعاش بولعان.
مٷمكٸن, ول بەيتەرەك شىعار, ەلدە تاريحقا باي تەرەك شىعار, ەيتەۋٸر, مەن ٷشٸن قارا اعاش ەدٸ. كەرٸلٸگٸنەن بولار, جاز ايلارىندا از عانا ۋاقىتقا جايقالاتىن دا قايتادان قالپىنا كەلەتٸن. جۇقالتاڭ جاپىراقتارىنىڭ عۇمىرى قىسقا-تىن. سەلدٸر بۇتاقتارى دا قاپ-قارا ەدٸ. بٸراق, وسى قارا اعاشقا بٸراز قىز–جٸگٸتتەر باسقا كٶزقاراسپەن قارايتىن. ٶيتكەنٸ ول باسقا تال-تەرەكتەي ەلەۋسٸز ەمەس ەدٸ. قاسىنان ٶتكەن ەربٸر ادام ەلدەنەنٸ ەسٸنە الاتىن. بٸر جەرٸندە قۇپييا سىر جاتقانداي قارايتىن. قىسقاسى, جانارلارعا جىلى ۇشىراپ تۇراتىن. وسى قارا اعاشقا قاتىسى بارلار ونىڭ ٶزدەرٸنە دەگەن ىستىقتىعىن سەزٸنۋشٸ ەدٸ. كەبٸنە-كٶپ جاستار.
بالا كٷنٸمدە كٶرشٸنٸڭ مەنەن ٷش-تٶرت جاس ٷلكەن قىزى بولعان. سول قىزعا ەدەمٸ بٸر جٸگٸت كەلٸپ جٷرەتٸن. ەكەۋٸ قول ۇستاسىپ كەتٸپ بارا جاتاتىن. قىز بەن جٸگٸتتٸڭ قول ۇستاسقانىن قىزىق كٶرەتٸن مەن جەنە مەنٸڭ قاتارلاستارىم ولاردىڭ ارتىنان اڭديتىن ەدٸك. كورشاۋ-قورشاۋدىڭ ٸشٸمەن باياۋ باسىپ جٷرٸپ, قارا اعاشتىڭ اينالاسىنداعى تاسالارعا تىعىلاتىنبىز. بۇل – بٸز ٷشٸن قيىن دا قىزىقتى ھەم اۋىرلاۋ وپەراتسييا ەدٸ. بەرٸمٸز دە كٶرٸنٸپ قالماۋعا تىرىساتىنبىز. تەك ەر جەرلەردەن قىلتيعان باستار عانا كٶرٸنەتٸن. جاڭاعى بٸزدٸڭ نىسانامىزداعى قىز بەن جٸگٸت قارا اعاشتىڭ تٷبٸنە كەلٸپ ايالدايتىن. ٶزدەرٸنە عانا بەلگٸلٸ ۇزاق-سونار ەڭگٸمەلەر ايتاتىن. بٸز ەستٸمەي تىڭدايتىنبىز. بٸزگە كٷبٸرلەگەندەرٸ مەن كٷلگەندەرٸ عانا ەمٸس-ەمٸس ەستٸلەتٸن. بٸراق, انىق ەشتەمە دە ەستي المايمىز. سوندا دا جالىقپايمىز.ٷنسٸز مٷلگي تٷسەمٸز. سەبەبٸ, ەرقايسىمىز ٸشٸمٸزدەن بٸر نەرسە كٷتەتٸنبٸز. تاعاتسىز كٷتەتٸنبٸز. نە كٷتەتٸنٸمٸزدٸ بٸر-بٸرٸمٸزگە ايتپايمىز. جەنە ونى بەرٸمٸز دە بٸلەتٸن ەدٸك. بٸراق, بٸز اسىققانىمىزبەن, جٸگٸت مٷلدەم اسىقپايتىن. ەلدەن كەيٸن قىزدى اقىرىن قۇشاقتايتىن. ٶڭكەي بٸر بالالار دەلەبەمٸز قوزىپ, الاقانىمىزدى ىسىپ-ىسىپ قويامىز.
– باستايدى, قازٸر..., – دەيتٸن ەدٸ قاسىمداعى بٸرەۋٸ جىمىڭ ەتٸپ.
– نەنٸ ?.. – دەيمٸن مەن بٸلە تۇرا بٸلمەي. ول بولسا:
– نەنٸ بولۋشى ەدٸ... كينوداعىدايدى,.. – دەيدٸ سول جاقتان كٶزٸن الماعان كٷيٸ. بٸراق, ول ەكەۋٸ تٷكتٸ دە باستامايتىن. اياقتارىن اسىقپاي باسىپ, ٷيلەرٸنە قاراي اياندايتىن. بٸز ٷستٸ-باسىمىزدى قاعىپ تۇرىپ جٸگٸتتٸ جەتٸ اتاسىنان بوقتايتىنبىز.
– شٸركٸن ونىڭ ورنىندا مەن بولسام عوي...– دەيتٸن ەدٸ بٸرٸ ويىنان حابار بەرٸپ. ونىڭ ورنىندا بولسا, باتىرىمىزدىڭ نە ٸستەيتٸنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. سەبەبٸ, بەرٸمٸز دە سول ويدامىز. اناۋ ەدەمٸشە قىزدى قاتتى قۇشاقتاپ الىپ, كينوداعىداي سٷيمەكپٸز. مٸنە, دٷنيەنٸڭ قىزىعى. بەرٸمٸزدٸڭ كەنەزەمٸز كەۋٸپ, اۋزىمىزدىڭ سۋى قۇرىپ اڭساعانىمىز وسى.
ٶزٸمٸز سٷيمەسەك تە سٷيۋگە جاعدايى بار جاڭاعى جٸگٸتتٸڭ سٷيگەنٸن قالايمىز. سونىڭ ەزٸ لەززات سيياقتى. بٸراق, ول دا تەگٸ...
وسى ەدەتٸمٸزبەن تالاي كٷنٸمٸز ٶتتٸ. بٸز ەسەيدٸك. بوزبالالىققا ەندٸ عانا اياق باسقان جەتكٸنشەكتەردٸڭ العاشقى قىزىعۋشىلىعىن وياتقان, تٸپتٸ سولاردىڭ ۇعىمىندا قوزى مەن بايانداي بولىپ, مەڭگٸ بٸرگە عۇمىر كەشەتٸندەي كٶرٸنگەن ول ەكەۋٸ دە ەكٸ بٶلٸنٸپ كەتكەن... جٸگٸتٸمٸز كٷندەردٸڭ كٷنٸندە باسقا بٸر قىزعا ٷيلەندٸ. ال, قىزىمىز الماتىدا الاڭسىز وقۋىن جالعاستىرا بەردٸ. ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا نە بولدى, نەگە رەنجٸستٸ, ول جاعى بٸزگە بەلگٸسٸز. بٸلۋگە قۇشتارلانبادىق تا.
***
نەيلە ەكەۋمٸز قاراڭعى تٷندە الاڭسىز ۇزاق قىدىردىق. ەدەمٸ ەڭگٸمەلەرٸمٸز دە كٶپ ايتىلدى. سىرىمىز دا تاۋسىلار ەمەس. اپپاق قاردى اياۋسىز كەشٸپ كەلەمٸز. تٷن راحاتىن بٶلٸسٸپ, ٷنسٸز ٶبٸسٸپ تە قويامىز. ەشكٸم بارا بەرمەيتٸن تارلاۋ بٸر كٶشەگە بۇرىلدىق. ەۋدەم جەردەگٸ تەرەكتٸ كٶرسەتٸپ:
– انا بٸر قارا اعاشتىڭ استىندا تۇرايىقشى. ەيتپەسە, مىنا قار ەكەۋمٸزدٸ باسىپ قالار, – دەدٸ ول. بٸز جاپالاقتاپ جاۋعان قار تٷيٸرشەكتەرٸنەن تاسالانباق بولىپ قارا اعاشتى پانالادىق. ول مەنٸڭ ەڭگٸمەلەرٸمدٸ تىڭداپ تۇرىپ ٶزٸ دە ەلدەنەلەردٸ سٶز
قىلىپ كەتتٸ. ويىندا ەشتەڭە جوق, جانى تازا. ال مەن بولسام, سوناۋ بالا كەزٸمٸزدەگٸ كٸرشٸكسٸز ەلەستەرگە ەرٸپ كەتتٸم.
... ول ەكەۋٸ دە دەل وسى جەردە تۇراتىن ەدٸ. بٸز بولساق اناۋ جەردە تىعىلىپ جاتاتىنبىز. بٸر كەزدەگٸ سول ەكەۋٸندەي نەيلە ەكەۋمٸز دە ۇزاق سونار ەڭگٸمە ايتىپ تۇرمىز. بٸراق, بٸزدٸ اڭدىپ جاتقان بٸر كەزدەگٸ ٶزٸمٸزدەي بالالار كٶرٸنبەيدٸ. ولار نەگە اڭدىمايدى ەكەن? بەلكٸم بۇلار ٷشٸن بۇنداي جاعدايلار قىزىقسىز شىعار. بۇل كٷنگٸنٸڭ بالالارىن كومپيۋتەر ەرتە ەسەيتٸپ جٸبەردٸ عوي. بٸزدەر ٷشٸن كەرەمەت ەدٸ. ۋاقىت-اي دەسەڭشٸ. كەشە عانا ەدٸ عوي. اناۋ جەردە جاتىپ الىپ, وسىندا تۇرعان جٸگٸتتٸ "ىنجىق" دەپ كەكەتكەنٸمٸز. سوندا مەن: «قازاقتار سٷيٸسۋشٸ مە ەدٸ. ەگەر, ولار سٷيٸسسە قازاق بولماي قالادى عوي. كينوداعى ادامدار عانا سٷيٸسەدٸ عوي» دەپ ويلاۋشى ەدٸم. مٸنە, ەندٸ, سول سٷيٸستٸڭ دە قازاققا جات ەمەستٸگٸن تولىق تٷسٸنگەن كەز دە كەلدٸ. ەسٸرەسە, دوستارىما قوسىلىپ: "شٸركٸن سەنٸڭ ورنىڭدا بولسام عوي..." دەگەن ىشقىنىسىم ەسٸمە تٷسكەندە ٶزٸمدٸ-ٶزٸم ۇستاي الماي كٷلٸپ جٸبەردٸم. نەيلە اڭ-تاڭ.
– نە بولدى ? – دەيدٸ.
– تٷك تە بولعان جوق, – دەدٸم. ونىڭ بٸلگٸسٸ كەلگەنٸمەن, مەن ايتپاي قويدىم.
– جەيدان جەي ساۋ ادام كٷلەدٸ مە ? – دەدٸ.
– وندا جىندىمىن, – دەدٸم.
– قويشى! مەن سەنەن ادام قۇساپ سۇراپ تۇرمىن. سەن بولساڭ قىلجاق قىلاسىڭ, – دەپ ٶكپەلەي قالدى.
مەن وعان امالسىزدان ايتپاق بولدىم. وسى تەرەكتٸڭ تٷبٸنە كٷنبە-كٷن تٷن سايىن قىز بەن جٸگٸتتٸڭ كەلٸپ تۇراتىنىن, بٸزدٸڭ ولاردى اڭديتىنىمىزدى, بٷگٸنگٸ تۇرعان ەكەۋمٸزدٸ بٸر كەزدەگٸ بٸز سيياقتى بالالار نەگە اڭدىمايدى ەكەن دەپ ويلاعانىمدى, تەزٸرەك سٷيٸسسە ەكەن دەپ جاتقانىمىزدا ەكەۋٸنٸڭ تٷكتٸ دە تىندىرماي ٷيلەرٸنە كەتٸپ قالاتىنىن, جٸگٸتتٸ "ىنجىق" دەپ بوكتايتىنىمىزدى, بەرٸ-بەرٸن ايتىپ بەردٸم. ول قىزىعا تىڭدادى. بەرٸن ايتا كەلٸپ: – "شٸركٸن, سەنٸڭ ورنىڭدا مەن بولسام عوي" دەۋشٸ ەدٸم. ەندٸ سول جٸگٸتتٸڭ ورنىندا تۇرمىن, – دەدٸم كٷلٸپ. ول بولسا :
– سەنٸ دە بٸرەۋلەر بوقتاپ تۇرماسىن. نە قاراپ تۇرسىڭ, كەل ەندٸ, – دەدٸ ەزٸلدەي كٷلٸپ. مەن ونى قۇشاعىما قىسىپ, ۇزاق سٷيدٸم. ەزٸلٸ قانداي ەدەمٸ. ۇيانداۋ جەنە شىنايى.
ول ەلدەن ۋاقىتتا:
– ارمانىڭ ورىندالدى ما? – دەدٸ.
مەن وعان:
– ونى مەنەن ەمەس, اندىپ جاتقان باتىرلاردان سۇرا, – دەدٸم. ەكەۋمٸز قوسارلانا كٷلدٸك.
– بٸراق, بٸزدٸ ەشكٸم دە اڭدىپ جاتقان جوق قوي, – دەيدٸ.
– مەيلٸ. ەيتەۋٸر, مەن ٶز رٶلٸمدٸ تولىق ورىندادىم. اندىماسا ٶزدەرٸ بٸلسٸن, –دەدٸم.
– ەكەۋمٸز سول ەكەۋٸنٸڭ جولىن قۋىپتىق قوي. وسى تەرەكتٸڭ بۇرىنعى قوجايىندارى ٷيلەنٸپ پە ەدٸ?
– جوق, ەكەۋٸمٸزدٸڭ ٶز جولىمىز بار. ولاردىڭ جولىمەن جٷرمەيمٸز.
– نەگە? سەن ولارعا قىزىعىپ ٶسپەپ پە ەدٸڭ?
– يە, بٸراق...
– نە بٸراق?
– ول ەكەۋٸ رەنجٸسٸپ كەتكەن. ولاردىڭ جولىن بەرمەسٸن. مەنٸڭ سەنٸمەن رەنجٸسكٸم كەلمەيدٸ. وسى تەرەكتٸڭ جانىنان كەتەيٸكشٸ, – دەدٸم سٶزٸمدٸ اياقتاۋعا دەمٸم جەتپەي اپتىعىپ. بويىمدى ٷرەي بيلەپ, ەلدەنەدەن كٷدٸكتەنٸپ, مازام كەتتٸ.
– تەرەكتٸڭ نە قاتىسى بار? – دەپ ول ماعان ٷنسٸز ەردٸ.
– قاردىڭ استىندا جٷرگەن جاقسى عوي, بٸر ورىندا تۇرا بەرگەنشە, – دەپ الداي سالدىم.
***
ارادا تاعى دا جىلدار ٶتكەن. كٶشەدەن ٶتٸپ بارا جاتىپ باياعى سول قارا اعاشقا كەزٸكتٸم. "ودان بەرٸ دە ەكٸ جىل بولىپتى-اۋ" دەدٸم كٷبٸرلەپ. بويىمدى ساعىنىش پا, ەلدە مۇڭ با, بٸرتٷرلٸ جىلى سەزٸم كەرنەدٸ.
اۋىلدى ساعىنىپ-اق قالىپپىن. الماتىدا جٷرگەندە اندا–ساندا قارا اعاشتى ەسٸمە الىپ قويۋشى–ەم. ەندٸ, مٸنە, جانىڭدا تۇرمىن. ەكٸ جىل بۇرىن نەيلە ەكەۋمٸز وسى قارا اعاشتىڭ تٷبٸندە تۇرىپ ەدٸك. سول كەزدە ەلدەنەدەن سەكەمدەنگەندەي مە ەدٸم? "وعان قارا اعاشتىڭ نە قاتىسى بار? " دەپ ەدٸ ول. مەن "ولاردىڭ جولىن بەرمەسٸن" دەگەن ەدٸم.
كارا اعاش... ۇزىندىعى بٸر قۇلاشتاي عانا بولارلىق تٷبٸرتەگٸ قالىپتى. كەسٸپ تاستاعان ەكەن. وتىندىققا كەرەك بولعان عوي.
ە–ە... سٶيتٸپ قارا اعاش تا جانىپ كەتتٸ دە. بٸراز ۋاقىت ٷنسٸز تۇردىم.
قايداعىلار ەسٸمە تٷسٸپ, كٶڭٸلٸم قۇلازىدى.
«نەيلە قازٸر قايدا جٷر ەكەن?
سەنٸمەن رەنجٸسكٸم كەلمەيدٸ دەمەپ پە ەدٸم? امال نە?...
حوش, قارا اعاش!
باقىتتى بول, نەيلە...»
ارتىما قاراي-قاراي قارا اعاشتان الىستاپ بارا جاتتىم. ول دا ٷنسٸز قوشتاسىپ تۇرعانداي...
بٸر كٷنٸ بالا كٷنٸمدە اڭدىپ جٷرەتٸن كٶرشٸنٸڭ قىزىمەن كەزدەسٸپ قالدىم. بٸراز ەڭگٸمەلەستٸك. ەڭگٸمە اراسىندا: – بۇرىن سەندەردٸ اڭدۋشى ەدٸك. قارا اعاشتىڭ تٷبٸندە تٷرۋشى ەدٸڭدەر عوي, – دەدٸم.
– كەسٸپ تاستاپتى عوي ونى, – دەگەندە, مەن شىنىمەن تاڭ قالدىم. اۋىلعا بارعاندا ونى بۇل دا كٶرگەن ەكەن. بۇل دا مەن سيياقتى قيماستىقپەن قاراعان ەكەن. ۇمىتىپ كەتكەن شىعار دەسەم. قارا اعاش بۇعان دا ىستىق بولعانى عوي. تٷسٸندٸم...
" مەنٸڭ جاسىممەن شامالاس,
قۇربىم ەدٸڭ عوي – قارا قاس.
قامىعىپ قالعان جوق پا ەكەن ?
قاسىنان ٶتسەڭ سيپاي سال,
مەنٸڭ شاشىمداي... قارا اعاش! – دەپ كٶسٸلٸپتٸ مارالتاي اقىن. وسى اقىننىڭ دا ٶزٸنٸڭ قارا اعاشى بولعان سيياقتى.
نەيلە, سەن دە سٶيت! كاسىنان ٶتسەڭ, قارا اعاشتى سىيپاي سال. قامىعىپ قالماسىن...
بەيبٸت سارىباي,
