Beibit Atamqulov: Zymyrandy qulatý aýdanyna qatysty alańdaýǵa negiz joq

Ústimizdegi jyldyń 6 qazanynda Qostanai oblysynyń Jangeldin aýdanyndaǵy Torǵai aýylynda Jer orbitasyna ǵaryshtyq apparattardy jetkizetin «Soiýz-2» zymyran-tasyǵyshy ushyrylǵan jaǵdaida onyń atalǵan aýdannyń tiisti aýmaǵyna ziiandy-ziiansyzdyǵy keńinen talqylanǵan qoǵamdyq tyńdaý ótken bolatyn. Qoǵamda aitarlyqtai pikirtalas týǵyzǵan máselege bailanysty onyń anyq-qanyǵyna kóz jetkizý maqsatynda biz Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministri Beibit ATAMQULOVPEN áńgimelesken edik.

– Áńgimemizdi qoǵamdyq tyń­daý­da naqty qandai máseleler talqy­lan­ǵa­nynan bastasaq.

− Qoǵamdyq tyńdaýda «Baiqońyr» ǵarysh ailaǵynan «Soiýz-2» zymyranyn ushyrǵan kezde ǵarysh apparattarynyń poliarly orbitaǵa bólinýi barysynda onyń qorshaǵan ortaǵa tigizer áserin baǵalaýǵa bailanysty másele kóterilgen edi. Is-sharaǵa Qostanai oblysynyń ákimi A.Muhambetov, sonymen birge ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdar jetekshileri, Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrligi qaramaǵyndaǵy uiymdar, «Roskosmos» memlekettik korporatsiiasy (RF) men buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qatysty. Ózim de sonda boldym. Tyńdaý halyq tarapynan úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Sebebi atalǵan is-shara aiasynda Qostanai oblysyndaǵy Jangeldin aýdanyn «Soiýz-2» zymyran-tasyǵyshtardy jańa jolmen ushyrý kezinde olardyń alǵashqy satysynyń bú­iirlik bloktarynyń qulaý aýdany ret­inde paidalaný múmkindigi qaras­tyryldy.

− Qulaý aýdany ne úshin qajet?

− Joǵaryda atalǵan qulaý aýdany «OneWeb» iri halyqaralyq jobany jú­zege asyrý úshin qajet. Bul jobanyń aia­synda 2019 jylǵa qarai mobildi spýtniktik bailanys tehnologiialarynyń kómegimen búkil álemdegi internet paidalanýshylardy, onyń ishinde aimaqtardy da jelige keń jolaqty qatynaýmen qamtamasyz etý josparlanǵan.

− Jańa qulaý aimaǵyn ashýdy qarastyrýdyń qandai kezeńderi bar? Jáne ol qalai júzege asyrylady?

− Qazaqstan Respýblikasy aýmaǵynda jańa qulaý aýdanyn ashý máselesin qarastyrý rásimine keletin bolsaq, soń­ǵy sheshim qabyldanǵanǵa deiin ja­ńa qulaý aýdanyn ashý máselesi mamandar tarapynan kóptegen kriteriiler (tehnikalyq, ekologiialyq, quqyqtyq jáne t.b.) boiynsha jan-jaqty qarastyrylady, múmkin bolatyn barlyq nusqalar eseptelip, josparlanatyn qyzmetiniń aimaqqa áser etý deńgeii boljamdalady. Negizgi baǵalaý kriteriileriniń biri – ekologiialyq qaýipsizdik. Osy maqsatta ekolog mamandar tarapynan Qazaqstan Respýblikasy zańnamasynyń talaptaryna sáikes qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý (QOÁB) úderisi júzege asyrylatyn bolady. Budan soń QOÁB materialdary kórsetilip, olar múddeli qoǵamdastyq ta­ra­pynan talqylanady, keiin náti­jeler Qazaqstan Respýblikasynyń Mem­le­kettik ekologiialyq saraptamasyna jiberiledi.

Búgingi kúni Jangeldin aýdanynda ja­ńa qulaý aýdanyn (QA 120A) ashý múmkindigin qarastyrý boiynsha júrgizilip jatqan is-sharalar joǵaryda kórsetilgen tártipke sáikes júzege asyrylýda. Bul baǵytta túrli memlekettik organdar men jergilikti basqarý organdary mamandarynyń qatysýymen birtalai jumys atqaryldy. Qazirgi tańda «Ǵarysh-Ekologiia» ǴZO» JShS-niń ekologiia jáne ǵarysh qyzmetin baqylaý salasynda mamandandyrylǵan uiymynyń Biotúrlilikti saqtaý jó­nin­­degi qazaqstandyq assotsiatsiia­sy­men birlesip jasaǵan qorshaǵan ortaǵa áser­­di baǵalaýy 6 qazanda ótken qoǵam­dyq tyńdalym hattamasymen birge eko­logiia­lyq saraptamadan ótkizý úshin múddeli ortalyq memlekettik organ – Energetika ministrligine jiberýge daiyndalýda.

 − Tańdalǵan qulaý aimaǵy týraly ne aitar edińiz?

− Jangeldin aýdanyndaǵy tańdalǵan qulaý aýdanyna (QA 120A) qatysty úlken zertteý jumysy júrgizildi. Qulaý aýdanyna bailanysty naqty nusqany tańdaý kezinde qaýipsizdiktiń barlyq talaptary jáne ekologiialyq aspektileri esepke alyndy. Josparlanyp otyrǵan 120 A qulaý aýdanynda turaqty adamdar turatyn eldi mekender, aýylsharýashylyq jerleri, aýyl sharýashylyǵy jáne basqa da daqyldar egetin jerler nemese kez kelgen iri óndiristik nysandar joq. Tańdalǵan aýmaqtyń ishindegi jerler negizinen rezervtik jerler.

Aýdannyń erekshelikteri esepke alynyp, 120A-ny paidalaný kezinde birqatar qosymsha shekteýler men sharalar qarastyrylyp, oryndalatyn bolady:

- sáýirden bastap maýsymǵa deiin (flora men faýna úshin eń sezimtal kezeń) ushyrylymdar júzege asyrylmaidy;

- shildeden bastap qyrkúiekke deiingi ushyrylymdar kezinde qulaý aýdanynda qaýipsizdik sharalary kúsheitiledi jáne tiisti tehnika qoldanylady;

- qulaý aýdanyn paidalaný kezinde jyl saiyn qosymsha ekologiialyq ba­qy­laý baǵdarlamasy júzege asyrylatyn bolady.

− Ushyrylatyn «Soiýz-2» zy­my­ran-tasyǵyshy halyq úshin jalpy qaýipsiz be?

− «Soiýz-2» zymyran-tasyǵyshy – ol otynynyń ýyty az jáne halyqaralyq ýáki­letti uiymdardyń barlyq ekolo­giia­lyq standarttaryna sai keletin óte senimdi zymyran. Onyń negizgi otyny suiyq ottegi men kerosin, bul jerde geptil týraly eshqandai áńgime qozǵalmaýy tiis. «Soiýz-2» zymyran-tasyǵyshy eko­lo­giialyq taza otynmen (kislorod pen kero­sin) jumys isteitindikten onyń qorsha­ǵan ortaǵa tigizer keri áseri óte tómen, tipti joq dese de bolady. Buǵan júrgi­zilgen ekologiialyq saraptama náti­jesi dálel bola alady.

«Soiýz-2» zymyran-tasyǵyshynyń alǵashqy satysynyń quramynda joǵary ýytty jáne radioaktivti zattar men sáýleli iondar joq. Zymyrannyń osy túrin ushyrýdyń san jyldyq tájiribesi kór­setkendei, onyń senimdiligi joǵary jáne ha­lyqaralyq ǵarysh stansasyna ǵa­rysh­kerlerdi jetkizý úshin qoldanylady.

− Jer telimin berý shemasy jaily aita ketseńiz.

− Qulaý aimaǵyn ashý úshin ke­shen­di zańdyq tekserýler mehanizmi qaras­ty­rylady. Tiisti úkimetaralyq kelisim jobasyn qosa alǵanda, ol jer servitýt sharty boiynsha «Báiterek» BK-ge qulaý aimaǵy retinde ýaqytsha paidalanýǵa ǵana beriledi (tolyqtai paidalaný quqyǵy joq). Iaǵni bul jer eshqandai da jalǵa nemese paidalanýǵa basybaily beriledi degendi bildirmeidi. Tek jer telimi zymyrandy ushyrý kezinde qysqa merzimge paidalanýǵa beriledi.

Osy joba júzege asyrylatyn barlyq merzim ishinde 8 zymyran-tasyǵysh ushyrylady: bir jylda 2-3 retten artyq ushyrylym bolmaidy. Al adamdardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin zymy­randy ushyrý kezinde ǵana qulaý aimaǵy 1-2 kúnge jabylady. Qalǵan barlyq ýa­qytta ol jer bos bolady. Iaǵni erkin qaty­nai berýge jáne halyq igiligi úshin paidalana berýge bolady. Barlyq ushy­ry­lymdardy 2-3 jyl kóleminde júzege asyrý kózdelgen.

Jer telimin ýaqytsha paidalanýǵa berý mehanizmi aldyn ala daiyndalyp, Qostanai oblysy men Jangeldin aýdany ákimdikterimen kelisilgen. Nátijesinde ózara túsinistik pen ýaǵdalastyqqa qol jetkizilse, onyń ishinde qarjy jaǵdaiy boiynsha da kelisim jasalyp otyr.

− Ózińiz qarjy jaǵdaiy dep aityp qaldyńyz. Endi osy týraly tarqata tússeńiz.

− Qulaý aimaǵyn paidalanǵany úshin jyl saiynǵy tólem qarastyrylǵan. Ol jylyna 460 myń AQSh dollaryn quraidy, iaǵni búgingi baǵammen eseptegende 152 million teńge degen sóz. Tólem dollarmen júrgiziledi, sondyqtan teńge ekvivalentimen soma jyl saiyn ósetin bolady. 120 A qulaý aimaǵyn paidalaný úshin alynǵan aqsha oblys ákimdigi tarapynan bekitilgen kelisimshart boiynsha «Báiterek» BK» AQ arqyly Jangeldin aýdanynyń áleýmettik-ekonomikalyq máselelerin sheshýge jumsalatyn bolady.

− Negizgi jumystardy kimder atqa­rady?

− «Báiterek» BK» qulaý aimaǵyn paidalanýdyń qaýipsizdigine, al «Ǵarysh-Ekologiia» ǵylymi-zertteý ortalyǵy» RMK zymyrandy ushyrýdyń ekologiialyq tazalyǵyna jaýap beredi.

− Jańa qulaý aimaǵy zymyran-tasy­ǵyshtyń qandai bólikteri úshin qajet?

− Jangeldin aýdanynyń belgili bir bóligi búkil zymyrannyń qulaý aýdany retinde emes, «Soiýz-2» zymyran-tasy­ǵyshynyń alǵashqy satysynyń búiirlik bloktarynyń qulaý aýdany retinde ǵana paidalanylatynyn aita ketý kerek. «Soiýz-2» zymyran-tasyǵyshyn jańa jolmen ushyrǵanda ekinshi satysy Resei Federatsiiasy aýmaǵyna qulaidy (Sverdlov oblysy jáne Hanty-Mansy avtonomiialy okrýgi jerine). Osy jerde aita ketetin bir jait, zymyrannyń ekinshi satysy qulaityn aimaq, iaǵni Resei jeriniń 403 qulaý aimaǵy Jangeldin aýdanyndaǵy aýmaqpen salystyrǵanda 8 ese úlken.

Áńgimelesken Samat MUSA,

«Egemen Qazaqstan»