ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ 6 قازانىندا قوستاناي وبلىسىنىڭ جانگەلدين اۋدانىنداعى تورعاي اۋىلىندا جەر وربيتاسىنا عارىشتىق اپپاراتتاردى جەتكٸزەتٸن «سويۋز-2» زىمىران-تاسىعىشى ۇشىرىلعان جاعدايدا ونىڭ اتالعان اۋداننىڭ تيٸستٸ اۋماعىنا زيياندى-زييانسىزدىعى كەڭٸنەن تالقىلانعان قوعامدىق تىڭداۋ ٶتكەن بولاتىن. قوعامدا ايتارلىقتاي پٸكٸرتالاس تۋعىزعان مەسەلەگە بايلانىستى ونىڭ انىق-قانىعىنا كٶز جەتكٸزۋ ماقساتىندا بٸز قورعانىس جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸ مينيسترٸ بەيبٸت اتامقۇلوۆپەن ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸك.
– ەڭگٸمەمٸزدٸ قوعامدىق تىڭداۋدا ناقتى قانداي مەسەلەلەر تالقىلانعانىنان باستاساق.
− قوعامدىق تىڭداۋدا «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان «سويۋز-2» زىمىرانىن ۇشىرعان كەزدە عارىش اپپاراتتارىنىڭ پوليارلى وربيتاعا بٶلٸنۋٸ بارىسىندا ونىڭ قورشاعان ورتاعا تيگٸزەر ەسەرٸن باعالاۋعا بايلانىستى مەسەلە كٶتەرٸلگەن ەدٸ. ٸس-شاراعا قوستاناي وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ا.مۇحامبەتوۆ, سونىمەن بٸرگە ورتالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار جەتەكشٸلەرٸ, قورعانىس جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸ مينيسترلٸگٸ قاراماعىنداعى ۇيىمدار, «روسكوسموس» مەملەكەتتٸك كورپوراتسيياسى (رف) مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىستى. ٶزٸم دە سوندا بولدىم. تىڭداۋ حالىق تاراپىنان ٷلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. سەبەبٸ اتالعان ٸس-شارا اياسىندا قوستاناي وبلىسىنداعى جانگەلدين اۋدانىن «سويۋز-2» زىمىران-تاسىعىشتاردى جاڭا جولمەن ۇشىرۋ كەزٸندە ولاردىڭ العاشقى ساتىسىنىڭ بٷيٸرلٸك بلوكتارىنىڭ قۇلاۋ اۋدانى رەتٸندە پايدالانۋ مٷمكٸندٸگٸ قاراستىرىلدى.
− قۇلاۋ اۋدانى نە ٷشٸن قاجەت?
− جوعارىدا اتالعان قۇلاۋ اۋدانى «OneWeb» ٸرٸ حالىقارالىق جوبانى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن قاجەت. بۇل جوبانىڭ اياسىندا 2019 جىلعا قاراي موبيلدٸ سپۋتنيكتٸك بايلانىس تەحنولوگييالارىنىڭ كٶمەگٸمەن بٷكٸل ەلەمدەگٸ ينتەرنەت پايدالانۋشىلاردى, ونىڭ ٸشٸندە ايماقتاردى دا جەلٸگە كەڭ جولاقتى قاتىناۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان.
− جاڭا قۇلاۋ ايماعىن اشۋدى قاراستىرۋدىڭ قانداي كەزەڭدەرٸ بار? جەنە ول قالاي جٷزەگە اسىرىلادى?
− قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا جاڭا قۇلاۋ اۋدانىن اشۋ مەسەلەسٸن قاراستىرۋ رەسٸمٸنە كەلەتٸن بولساق, سوڭعى شەشٸم قابىلدانعانعا دەيٸن جاڭا قۇلاۋ اۋدانىن اشۋ مەسەلەسٸ ماماندار تاراپىنان كٶپتەگەن كريتەرييلەر (تەحنيكالىق, ەكولوگييالىق, قۇقىقتىق جەنە ت.ب.) بويىنشا جان-جاقتى قاراستىرىلادى, مٷمكٸن بولاتىن بارلىق نۇسقالار ەسەپتەلٸپ, جوسپارلاناتىن قىزمەتٸنٸڭ ايماققا ەسەر ەتۋ دەڭگەيٸ بولجامدالادى. نەگٸزگٸ باعالاۋ كريتەرييلەرٸنٸڭ بٸرٸ – ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك. وسى ماقساتتا ەكولوگ ماماندار تاراپىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىنا سەيكەس قورشاعان ورتاعا ەسەردٸ باعالاۋ (قوەب) ٷدەرٸسٸ جٷزەگە اسىرىلاتىن بولادى. بۇدان سوڭ قوەب ماتەريالدارى كٶرسەتٸلٸپ, ولار مٷددەلٸ قوعامداستىق تاراپىنان تالقىلانادى, كەيٸن نەتيجەلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك ەكولوگييالىق ساراپتاماسىنا جٸبەرٸلەدٸ.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ جانگەلدين اۋدانىندا جاڭا قۇلاۋ اۋدانىن (قا 120ا) اشۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋ بويىنشا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان ٸس-شارالار جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن تەرتٸپكە سەيكەس جٷزەگە اسىرىلۋدا. بۇل باعىتتا تٷرلٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ ورگاندارى ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن بٸرتالاي جۇمىس اتقارىلدى. قازٸرگٸ تاڭدا «عارىش-ەكولوگييا» عزو» جشس-نٸڭ ەكولوگييا جەنە عارىش قىزمەتٸن باقىلاۋ سالاسىندا مامانداندىرىلعان ۇيىمىنىڭ بيوتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاۋ جٶنٸندەگٸ قازاقستاندىق اسسوتسياتسيياسىمەن بٸرلەسٸپ جاساعان قورشاعان ورتاعا ەسەردٸ باعالاۋى 6 قازاندا ٶتكەن قوعامدىق تىڭدالىم حاتتاماسىمەن بٸرگە ەكولوگييالىق ساراپتامادان ٶتكٸزۋ ٷشٸن مٷددەلٸ ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگان – ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنە جٸبەرۋگە دايىندالۋدا.
− تاڭدالعان قۇلاۋ ايماعى تۋرالى نە ايتار ەدٸڭٸز?
− جانگەلدين اۋدانىنداعى تاڭدالعان قۇلاۋ اۋدانىنا (قا 120ا) قاتىستى ٷلكەن زەرتتەۋ جۇمىسى جٷرگٸزٸلدٸ. قۇلاۋ اۋدانىنا بايلانىستى ناقتى نۇسقانى تاڭداۋ كەزٸندە قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ بارلىق تالاپتارى جەنە ەكولوگييالىق اسپەكتٸلەرٸ ەسەپكە الىندى. جوسپارلانىپ وتىرعان 120 ا قۇلاۋ اۋدانىندا تۇراقتى ادامدار تۇراتىن ەلدٸ مەكەندەر, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرٸ, اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە باسقا دا داقىلدار ەگەتٸن جەرلەر نەمەسە كەز كەلگەن ٸرٸ ٶندٸرٸستٸك نىساندار جوق. تاڭدالعان اۋماقتىڭ ٸشٸندەگٸ جەرلەر نەگٸزٸنەن رەزەرۆتٸك جەرلەر.
اۋداننىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ ەسەپكە الىنىپ, 120ا-نى پايدالانۋ كەزٸندە بٸرقاتار قوسىمشا شەكتەۋلەر مەن شارالار قاراستىرىلىپ, ورىندالاتىن بولادى:
- سەۋٸردەن باستاپ ماۋسىمعا دەيٸن (فلورا مەن فاۋنا ٷشٸن ەڭ سەزٸمتال كەزەڭ) ۇشىرىلىمدار جٷزەگە اسىرىلمايدى;
- شٸلدەدەن باستاپ قىركٷيەككە دەيٸنگٸ ۇشىرىلىمدار كەزٸندە قۇلاۋ اۋدانىندا قاۋٸپسٸزدٸك شارالارى كٷشەيتٸلەدٸ جەنە تيٸستٸ تەحنيكا قولدانىلادى;
- قۇلاۋ اۋدانىن پايدالانۋ كەزٸندە جىل سايىن قوسىمشا ەكولوگييالىق باقىلاۋ باعدارلاماسى جٷزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
− ۇشىرىلاتىن «سويۋز-2» زىمىران-تاسىعىشى حالىق ٷشٸن جالپى قاۋٸپسٸز بە?
− «سويۋز-2» زىمىران-تاسىعىشى – ول وتىنىنىڭ ۋىتى از جەنە حالىقارالىق ۋەكٸلەتتٸ ۇيىمداردىڭ بارلىق ەكولوگييالىق ستاندارتتارىنا ساي كەلەتٸن ٶتە سەنٸمدٸ زىمىران. ونىڭ نەگٸزگٸ وتىنى سۇيىق وتتەگٸ مەن كەروسين, بۇل جەردە گەپتيل تۋرالى ەشقانداي ەڭگٸمە قوزعالماۋى تيٸس. «سويۋز-2» زىمىران-تاسىعىشى ەكولوگييالىق تازا وتىنمەن (كيسلورود پەن كەروسين) جۇمىس ٸستەيتٸندٸكتەن ونىڭ قورشاعان ورتاعا تيگٸزەر كەرٸ ەسەرٸ ٶتە تٶمەن, تٸپتٸ جوق دەسە دە بولادى. بۇعان جٷرگٸزٸلگەن ەكولوگييالىق ساراپتاما نەتيجەسٸ دەلەل بولا الادى.
«سويۋز-2» زىمىران-تاسىعىشىنىڭ العاشقى ساتىسىنىڭ قۇرامىندا جوعارى ۋىتتى جەنە راديواكتيۆتٸ زاتتار مەن سەۋلەلٸ يوندار جوق. زىمىراننىڭ وسى تٷرٸن ۇشىرۋدىڭ سان جىلدىق تەجٸريبەسٸ كٶرسەتكەندەي, ونىڭ سەنٸمدٸلٸگٸ جوعارى جەنە حالىقارالىق عارىش ستانساسىنا عارىشكەرلەردٸ جەتكٸزۋ ٷشٸن قولدانىلادى.
− جەر تەلٸمٸن بەرۋ سحەماسى جايلى ايتا كەتسەڭٸز.
− قۇلاۋ ايماعىن اشۋ ٷشٸن كەشەندٸ زاڭدىق تەكسەرۋلەر مەحانيزمٸ قاراستىرىلادى. تيٸستٸ ٷكٸمەتارالىق كەلٸسٸم جوباسىن قوسا العاندا, ول جەر سەرۆيتۋت شارتى بويىنشا «بەيتەرەك» بك-گە قۇلاۋ ايماعى رەتٸندە ۋاقىتشا پايدالانۋعا عانا بەرٸلەدٸ (تولىقتاي پايدالانۋ قۇقىعى جوق). ياعني بۇل جەر ەشقانداي دا جالعا نەمەسە پايدالانۋعا باسىبايلى بەرٸلەدٸ دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. تەك جەر تەلٸمٸ زىمىراندى ۇشىرۋ كەزٸندە قىسقا مەرزٸمگە پايدالانۋعا بەرٸلەدٸ.
وسى جوبا جٷزەگە اسىرىلاتىن بارلىق مەرزٸم ٸشٸندە 8 زىمىران-تاسىعىش ۇشىرىلادى: بٸر جىلدا 2-3 رەتتەن ارتىق ۇشىرىلىم بولمايدى. ال ادامداردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن زىمىراندى ۇشىرۋ كەزٸندە عانا قۇلاۋ ايماعى 1-2 كٷنگە جابىلادى. قالعان بارلىق ۋاقىتتا ول جەر بوس بولادى. ياعني ەركٸن قاتىناي بەرۋگە جەنە حالىق يگٸلٸگٸ ٷشٸن پايدالانا بەرۋگە بولادى. بارلىق ۇشىرىلىمداردى 2-3 جىل كٶلەمٸندە جٷزەگە اسىرۋ كٶزدەلگەن.
جەر تەلٸمٸن ۋاقىتشا پايدالانۋعا بەرۋ مەحانيزمٸ الدىن الا دايىندالىپ, قوستاناي وبلىسى مەن جانگەلدين اۋدانى ەكٸمدٸكتەرٸمەن كەلٸسٸلگەن. نەتيجەسٸندە ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن ۋاعدالاستىققا قول جەتكٸزٸلسە, ونىڭ ٸشٸندە قارجى جاعدايى بويىنشا دا كەلٸسٸم جاسالىپ وتىر.
− ٶزٸڭٸز قارجى جاعدايى دەپ ايتىپ قالدىڭىز. ەندٸ وسى تۋرالى تارقاتا تٷسسەڭٸز.
− قۇلاۋ ايماعىن پايدالانعانى ٷشٸن جىل سايىنعى تٶلەم قاراستىرىلعان. ول جىلىنا 460 مىڭ اقش دوللارىن قۇرايدى, ياعني بٷگٸنگٸ باعاممەن ەسەپتەگەندە 152 ميلليون تەڭگە دەگەن سٶز. تٶلەم دوللارمەن جٷرگٸزٸلەدٸ, سوندىقتان تەڭگە ەكۆيۆالەنتٸمەن سوما جىل سايىن ٶسەتٸن بولادى. 120 ا قۇلاۋ ايماعىن پايدالانۋ ٷشٸن الىنعان اقشا وبلىس ەكٸمدٸگٸ تاراپىنان بەكٸتٸلگەن كەلٸسٸمشارت بويىنشا «بەيتەرەك» بك» اق ارقىلى جانگەلدين اۋدانىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلەلەرٸن شەشۋگە جۇمسالاتىن بولادى.
− نەگٸزگٸ جۇمىستاردى كٸمدەر اتقارادى?
− «بەيتەرەك» بك» قۇلاۋ ايماعىن پايدالانۋدىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە, ال «عارىش-ەكولوگييا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى» رمك زىمىراندى ۇشىرۋدىڭ ەكولوگييالىق تازالىعىنا جاۋاپ بەرەدٸ.
− جاڭا قۇلاۋ ايماعى زىمىران-تاسىعىشتىڭ قانداي بٶلٸكتەرٸ ٷشٸن قاجەت?
− جانگەلدين اۋدانىنىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸ بٷكٸل زىمىراننىڭ قۇلاۋ اۋدانى رەتٸندە ەمەس, «سويۋز-2» زىمىران-تاسىعىشىنىڭ العاشقى ساتىسىنىڭ بٷيٸرلٸك بلوكتارىنىڭ قۇلاۋ اۋدانى رەتٸندە عانا پايدالانىلاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. «سويۋز-2» زىمىران-تاسىعىشىن جاڭا جولمەن ۇشىرعاندا ەكٸنشٸ ساتىسى رەسەي فەدەراتسيياسى اۋماعىنا قۇلايدى (سۆەردلوۆ وبلىسى جەنە حانتى-مانسى اۆتونومييالى وكرۋگٸ جەرٸنە). وسى جەردە ايتا كەتەتٸن بٸر جايت, زىمىراننىڭ ەكٸنشٸ ساتىسى قۇلايتىن ايماق, ياعني رەسەي جەرٸنٸڭ 403 قۇلاۋ ايماعى جانگەلدين اۋدانىنداعى اۋماقپەن سالىستىرعاندا 8 ەسە ٷلكەن.
ەڭگٸمەلەسكەن سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان»
