Jaqynda balalar dárigeriniń qabyldaýyna baryp, ishke erte kirdik. Aldymyzdaǵy náresteli ana áli shyǵa qoimapty. Dárigerdiń anaǵa bergen keńesin eriksiz tyńdaýymyzǵa týra keldi. Áńgime besik pen manej jóninde eken. Dárigerdiń aitýynsha, qazirgi kezde balanyń aiaq-qolyn bos jiberip, tyrbańdatyp qoiý kerek dep aitylady. Biraq bala óz qolynan shoshyp, qolyn únemi aýzyna salyp, áýrege túsedi. «Sondyqtan jaialyqqa orap, besikke salsań, balaǵa paidalysy sol. Qol-aiaǵy qozǵalmady dep ýaiymdama, ol jarty jylǵa deiin kóp qozǵalmaidy, uiyqtaidy. Ári taza, balany rejimge úiretesiń», – dep aiaqtady áńgimesin dáriger. Budan túigenimiz, besik – eskiliktiń kózi emes, balaǵa naǵyz qajet qural.
Besik neden jasalady?
Sonaý yqylym zamandarda besikke bóleý, besik jyryn aitý dástúri bolǵanyna dálel kóp. Qobylandy batyr jyrynda «Altynnan besik qoidyryp, aq torǵynǵa bólegen» tirkesterimen qatar, Eńlik-Kebek jyrynda besik quda bolǵandyǵy jyr mátininde aitylady. Budan ózge de besiktiń yqylym zamandarda bolǵanyn, túp-tamyry tereńde ekenin dáleldeitin ańyz-áfsanalar jeterlik.
Solardyń biri – besiktiń alǵash jasalýy Aidahar bi zamanynda oryn alǵan desedi. Ol kezde ulan-baitaq dalany Mizam bab qorǵasa kerek. Mizam bab Aidahardyń ákesi, aǵash egip, baý-baqsha salýdy kásip etedi. «Salt-dástúr sóileidi» jinaǵynyń jazýynsha, «aǵashtyń piri – Mizam bab» degen osydan qalsa kerek. Jetisý men Altai aýmaǵyn meken etken Mizam Saryarqaǵa kóz salǵan qara qytailardy elge jolatpaǵan. Júz jyl jasaǵan Mizam dúnieden ótken soń, qytailar bir-aq kúnde baý-baqshany tegis órtep jiberedi. Joryqta júrgen balasy Aidaharǵa ákesi aian berip, «Peiili tar qaskúnem meniń ormanymdy órtedi» deidi. Balasy kelse, orman túgelimen janyp ketken. Tek birli-jarym tobylǵynyń qisyq butaqtary qalypty. Osyny alyp, attanyp ketedi. Bir kúni Aidahardyń balasy toqtamai, jylai berse kerek. Balasynyń jylaǵanyna shydamai, Qudaidan medet tileidi. Osy kezde qyzynyń úni basylyp, tynyshtala qalady. Qarasa, bir adam balany tobylǵynyń butaǵyna salyp, áldilep otyr eken. Bul «kókten kelgen isharat» dep uqqan bi dereý tobylǵynyń butaqtarynan besik jasaidy. Besiktiń paida bolýy týraly ańyzdardyń túbiri osyǵan kelip tireledi. Sodan beri qazaq úshin tobylǵy qasietti, kieli aǵash sanalady. «Besikti otqa jaqpa», «aiaqasty etpe», «qadirlep usta» degen yrymdar osydan keiin aitylǵan. Tobylǵy besikte terbelgen sábi «arystandai top jarady, jolbarystai jol tosady» dep yrymdaidy.
Besik qazaqtyń ǵana menshigi emes. Eýraziia aimaǵyndaǵy barlyq halyqtar men ulttardyń tarihyna sińgen dástúr, ulttyq buiym. Ortalyq Aziia, Kavkaz, Úndistan men Qytai, Túrkiia jerin mekendeitin halyqtardyń basym kópshiligi besikti paidalanǵan. Jasalý mánerindegi keibir aiyrmashylyqtar bolmasa, bastaýy bir – besik. Bertinde besikti tobylǵydan ǵana emes, qaraǵai, qaiyńnan da jasai bastady.
Besikke bóleý yrymy
Shildehana, besiktoi,
Tusaýkeser, súndet toi…
Ai, shirkin-ai…
Ádette besikti, besiktiń jabdyqtary men náresteniń kiimderin, qaljany naǵashy jurt ákelýi tiis. Artynyp-tartynyp, keletin naǵashy jurtty toimen qarsy alady. Arnaiy besiktoi jasalady. Naǵashylary ákelgen balanyń jasaýy barshaǵa kórsetiledi, budan keiin áielder jinalyp, birqatar mindetti yrym-joralǵylardy oryndaǵan soń, bala besikke bólenedi.
Arnaiy rásim boiynsha ájeler besikti adyraspanmen alastaidy. Áýelde dini uǵymda jasalatyn rásimniń, gigienalyq turǵydan virýstyq aýrýlardy joiatyny dáleldendi. Balany besikke jasy úlken analar bóleidi, bul izgi nietti adamnyń jaqsylyǵy juǵysty bolsyn degen maǵyna beredi. Túbekten shashý tastaidy, besikti otpen alastaidy. Ájeler qyrandai kóregen bolsyn dep besiktiń arqalyǵyna búrkittiń tuiaǵyn bailaidy, jyn-shaitannan, kózden saqtasyn dep tumar jazdyrtyp taǵady. Bala shoshymal bolmasyn dep jastyǵynyń astyna pyshaq qoiady. Budan keiin anasy nemese jiylǵan áielder besik jyryn aitady.
Besik tazalyq bastaýy
Kóshpendilerdiń ómirinde besiktiń orny erekshe bolǵan. Balanyń jórgegin jarty saǵat saiyn aýystyryp otyrý múmkin emes, biraq taza saqtaý múmkindigi bolǵan. Bul týraly qazaq jerin zerttegen aǵylshyn saiahatshysy Tomas Atkinsonnyń jary Liýsi Atkinson óz jazbalarynda jazyp qaldyrǵan.
Al Ortalyq Aziiada uzaq ýaqyt oba aýrýyn zerttegen Ivan Dýdchenko besik týraly mol mura qaldyrypty. Kolbasenko degen psevdonim qoldanǵan zertteýshi besiktiń tiimdiligin tereń paiymdaidy. «Kóshken kezde áielder túiege otyrady, besikti túiege artyp alý yńǵaily. Ol túieniń ústinde otyryp-aq balany emize alady, osylaisha jolynan qalmaidy. Shúmek-túbektiń yńǵaily uiymdastyrylǵany sondai, qazaq balalary tazalyqqa úirenip, keiin de tósekke jiberip qoimaityn bolady. Besikten eshqashan da nájistiń iisi shyqpaityn» dep jazady. Onyń aitýynsha, turmystyq jaǵdaidyń aýyrlyǵy, gigienalyq quraldardyń joqtyǵyna qaramastan qazaqtar balanyń tazalyǵyna kóp kóńil bólgen. Otyryqshy ómir súretin halyqtarda jii kezdesetin balanyń denesiniń qyzarýy, oiylyp ketý múlde bolmaityn. Qazaq balalarynyń ishi buzylmaityn, olar bir jasqa deiin ana sútin ǵana emedi. Eger anasynyń súti bolmasa, ishekten balaǵa emizik daiyndap, balaǵa eshkiniń nemese siyrdyń pisken sútin bergen. Sútke talqan qosyp bergen.
Bos besikti tebetpe!
Qazaqta besik – kieli, qasietti zat. Oǵan qatysty yrymdar men tyiymdar san alýan. Árqaisynyń óz mán-maǵynasy, orny bar.
Bos besikti terbetpeidi, nanym-senim boiynsha bos besikke ibilis balasyn jatqyzady nemese jylan salyp qoiady. Sondai-aq bos besikti esh ýaqytta jabýsyz qaldyrmaý kerek. Ústine aq mata jaýyp, eń bolmaǵanda urshyǵyna oramal bailap qoiý qajet. Bala ósken soń, besikti jerge tastamaidy, ata-babamyz besikti mindetti túrde tórge, mańdaishaǵa ilip qoiatyn bolǵan.
Besiktiń teris jaǵyna otyrmaidy. Besikti saýdalamaidy. Aitqan baǵasyna satyp alady. Besik jasaityn sheberler ynsapty bolýy tiis. Kieli dúnieniń baǵasyn aspandatpaýy kerek. Sondai-aq, halqymyz balasynyń besigin bireý surasa, arnaiy yrym-joralǵy jasap, jaqsylyqqa balap, tek sondan keiin ǵana jaqyn týystaryna ǵana beretin bolǵan. Qazaq halqy shańyraqty, besikti, tabaldyryqty qasiet tutqan. Bul úsheýin eshqashan aiaqpen baspaǵan. Bul úsheýi qashanda birimen biri bailanysyp, ushtasyp jatady. Osynaý qasietti úsh zatty qatty tozyp, tym eskirgen kezde de aiaqtyń astyna tastamai, órtep jiberetin bolǵan ári kúlin de aiaqasty qylmai, kómip tastaǵan.
Smartbesik – zamanaýi besik
Qazaqtyń maneji de, koliaskasy da, terbetkishi de – besik. Biraq qazirgi ónertapqyshtar besikti ońtailandyryp, zamanaýi balaǵa qajetti quraldarǵa jaqyndatsa kerek. Astanalyq ónertapqysh Serikbol Sháimardan ózdiginen terbeletin besik oilap tapty. Balanyń daýysyna qarai qozǵalatyn qurylǵy dene qyzýy men jaialyq dymqyldyǵyn ólshep turady. 12 volttyq batareikamen qozǵala beretin besik oilap tapqan astanalyq jas ónertapqysh kópshilik jas qazaq otbasylarynyń muqtajdyǵyn dóp basqandai.
Ónertapqysh terbeletin besik jasap shyǵýǵa 6 jyl ýaqytyn jumsaǵan kórinedi. Smart besiktiń uzyndyǵy – 100 sm, eni – 40 sm, biiktigi – 60 sm, standart besiktiń syrtyna kigiziletin qalyp nemese besikti ornatatyn jinalmaly tuǵyr. Qalypqa arnaiy qondyrǵy qoiylǵan. Al besiktiń ózine magnit ornalastyrylady. Sonyń arqasynda besiktiń terbelisi 5 rejim boiynsha ózgertiledi. Terbetilý ýaqytyn 90 minýtqa deiin sozýǵa bolady. Avtordyń aitýynsha, balanyń temperatýrasyn ólsheitin qurylǵylar bar. Olar aýytqýshylyqty baiqasa, «Balańyz tońyp qaldy», «Balańyz aýyryp qaldy» degen habarlama jasaidy. Besik jyryn qosyp qoiý qarastyrylǵan. Ónertapqyshtyń aitýynsha, besik ata-ananyń kómekshisi emes, tárbie quraly.
«El bolam deseń, besigińdi túze!» deidi halqymyz. Besiginen ajyrap qalǵan halqymyzdy dástúrin, ultyn, jerin súiýge dáripteitin tárbie quralynan ajyratpaý ár ananyń jadynda júrse eken…
Aqniet Ospanbai
"Túrkistan" gazeti
