جاقىندا بالالار دەرٸگەرٸنٸڭ قابىلداۋىنا بارىپ, ٸشكە ەرتە كٸردٸك. الدىمىزداعى نەرەستەلٸ انا ەلٸ شىعا قويماپتى. دەرٸگەردٸڭ اناعا بەرگەن كەڭەسٸن ەرٸكسٸز تىڭداۋىمىزعا تۋرا كەلدٸ. ەڭگٸمە بەسٸك پەن مانەج جٶنٸندە ەكەن. دەرٸگەردٸڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ كەزدە بالانىڭ اياق-قولىن بوس جٸبەرٸپ, تىرباڭداتىپ قويۋ كەرەك دەپ ايتىلادى. بٸراق بالا ٶز قولىنان شوشىپ, قولىن ٷنەمٸ اۋزىنا سالىپ, ەۋرەگە تٷسەدٸ. «سوندىقتان جايالىققا وراپ, بەسٸككە سالساڭ, بالاعا پايدالىسى سول. قول-اياعى قوزعالمادى دەپ ۋايىمداما, ول جارتى جىلعا دەيٸن كٶپ قوزعالمايدى, ۇيىقتايدى. ەرٸ تازا, بالانى رەجيمگە ٷيرەتەسٸڭ», – دەپ اياقتادى ەڭگٸمەسٸن دەرٸگەر. بۇدان تٷيگەنٸمٸز, بەسٸك – ەسكٸلٸكتٸڭ كٶزٸ ەمەس, بالاعا ناعىز قاجەت قۇرال.
بەسٸك نەدەن جاسالادى?
سوناۋ ىقىلىم زامانداردا بەسٸككە بٶلەۋ, بەسٸك جىرىن ايتۋ دەستٷرٸ بولعانىنا دەلەل كٶپ. قوبىلاندى باتىر جىرىندا «التىننان بەسٸك قويدىرىپ, اق تورعىنعا بٶلەگەن» تٸركەستەرٸمەن قاتار, ەڭلٸك-كەبەك جىرىندا بەسٸك قۇدا بولعاندىعى جىر مەتٸنٸندە ايتىلادى. بۇدان ٶزگە دە بەسٸكتٸڭ ىقىلىم زامانداردا بولعانىن, تٷپ-تامىرى تەرەڭدە ەكەنٸن دەلەلدەيتٸن اڭىز-ەفسانالار جەتەرلٸك.
سولاردىڭ بٸرٸ – بەسٸكتٸڭ العاش جاسالۋى ايداھار بي زامانىندا ورىن العان دەسەدٸ. ول كەزدە ۇلان-بايتاق دالانى ميزام باب قورعاسا كەرەك. ميزام باب ايداھاردىڭ ەكەسٸ, اعاش ەگٸپ, باۋ-باقشا سالۋدى كەسٸپ ەتەدٸ. «سالت-دەستٷر سٶيلەيدٸ» جيناعىنىڭ جازۋىنشا, «اعاشتىڭ پٸرٸ – ميزام باب» دەگەن وسىدان قالسا كەرەك. جەتٸسۋ مەن التاي اۋماعىن مەكەن ەتكەن ميزام سارىارقاعا كٶز سالعان قارا قىتايلاردى ەلگە جولاتپاعان. جٷز جىل جاساعان ميزام دٷنيەدەن ٶتكەن سوڭ, قىتايلار بٸر-اق كٷندە باۋ-باقشانى تەگٸس ٶرتەپ جٸبەرەدٸ. جورىقتا جٷرگەن بالاسى ايداھارعا ەكەسٸ ايان بەرٸپ, «پەيٸلٸ تار قاسكٷنەم مەنٸڭ ورمانىمدى ٶرتەدٸ» دەيدٸ. بالاسى كەلسە, ورمان تٷگەلٸمەن جانىپ كەتكەن. تەك بٸرلٸ-جارىم توبىلعىنىڭ قيسىق بۇتاقتارى قالىپتى. وسىنى الىپ, اتتانىپ كەتەدٸ. بٸر كٷنٸ ايداھاردىڭ بالاسى توقتاماي, جىلاي بەرسە كەرەك. بالاسىنىڭ جىلاعانىنا شىداماي, قۇدايدان مەدەت تٸلەيدٸ. وسى كەزدە قىزىنىڭ ٷنٸ باسىلىپ, تىنىشتالا قالادى. قاراسا, بٸر ادام بالانى توبىلعىنىڭ بۇتاعىنا سالىپ, ەلديلەپ وتىر ەكەن. بۇل «كٶكتەن كەلگەن يشارات» دەپ ۇققان بي دەرەۋ توبىلعىنىڭ بۇتاقتارىنان بەسٸك جاسايدى. بەسٸكتٸڭ پايدا بولۋى تۋرالى اڭىزداردىڭ تٷبٸرٸ وسىعان كەلٸپ تٸرەلەدٸ. سودان بەرٸ قازاق ٷشٸن توبىلعى قاسيەتتٸ, كيەلٸ اعاش سانالادى. «بەسٸكتٸ وتقا جاقپا», «اياقاستى ەتپە», «قادٸرلەپ ۇستا» دەگەن ىرىمدار وسىدان كەيٸن ايتىلعان. توبىلعى بەسٸكتە تەربەلگەن سەبي «ارىستانداي توپ جارادى, جولبارىستاي جول توسادى» دەپ ىرىمدايدى.
بەسٸك قازاقتىڭ عانا مەنشٸگٸ ەمەس. ەۋرازييا ايماعىنداعى بارلىق حالىقتار مەن ۇلتتاردىڭ تاريحىنا سٸڭگەن دەستٷر, ۇلتتىق بۇيىم. ورتالىق ازييا, كاۆكاز, ٷندٸستان مەن قىتاي, تٷركييا جەرٸن مەكەندەيتٸن حالىقتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ بەسٸكتٸ پايدالانعان. جاسالۋ مەنەرٸندەگٸ كەيبٸر ايىرماشىلىقتار بولماسا, باستاۋى بٸر – بەسٸك. بەرتٸندە بەسٸكتٸ توبىلعىدان عانا ەمەس, قاراعاي, قايىڭنان دا جاساي باستادى.
بەسٸككە بٶلەۋ ىرىمى
شٸلدەحانا, بەسٸكتوي,
تۇساۋكەسەر, سٷندەت توي…
اي, شٸركٸن-اي…
ەدەتتە بەسٸكتٸ, بەسٸكتٸڭ جابدىقتارى مەن نەرەستەنٸڭ كيٸمدەرٸن, قالجانى ناعاشى جۇرت ەكەلۋٸ تيٸس. ارتىنىپ-تارتىنىپ, كەلەتٸن ناعاشى جۇرتتى تويمەن قارسى الادى. ارنايى بەسٸكتوي جاسالادى. ناعاشىلارى ەكەلگەن بالانىڭ جاساۋى بارشاعا كٶرسەتٸلەدٸ, بۇدان كەيٸن ەيەلدەر جينالىپ, بٸرقاتار مٸندەتتٸ ىرىم-جورالعىلاردى ورىنداعان سوڭ, بالا بەسٸككە بٶلەنەدٸ.
ارنايى رەسٸم بويىنشا ەجەلەر بەسٸكتٸ ادىراسپانمەن الاستايدى. ەۋەلدە دٸني ۇعىمدا جاسالاتىن رەسٸمنٸڭ, گيگيەنالىق تۇرعىدان ۆيرۋستىق اۋرۋلاردى جوياتىنى دەلەلدەندٸ. بالانى بەسٸككە جاسى ٷلكەن انالار بٶلەيدٸ, بۇل ٸزگٸ نيەتتٸ ادامنىڭ جاقسىلىعى جۇعىستى بولسىن دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. تٷبەكتەن شاشۋ تاستايدى, بەسٸكتٸ وتپەن الاستايدى. ەجەلەر قىرانداي كٶرەگەن بولسىن دەپ بەسٸكتٸڭ ارقالىعىنا بٷركٸتتٸڭ تۇياعىن بايلايدى, جىن-شايتاننان, كٶزدەن ساقتاسىن دەپ تۇمار جازدىرتىپ تاعادى. بالا شوشىمال بولماسىن دەپ جاستىعىنىڭ استىنا پىشاق قويادى. بۇدان كەيٸن اناسى نەمەسە جيىلعان ەيەلدەر بەسٸك جىرىن ايتادى.
بەسٸك تازالىق باستاۋى
كٶشپەندٸلەردٸڭ ٶمٸرٸندە بەسٸكتٸڭ ورنى ەرەكشە بولعان. بالانىڭ جٶرگەگٸن جارتى ساعات سايىن اۋىستىرىپ وتىرۋ مٷمكٸن ەمەس, بٸراق تازا ساقتاۋ مٷمكٸندٸگٸ بولعان. بۇل تۋرالى قازاق جەرٸن زەرتتەگەن اعىلشىن ساياحاتشىسى توماس اتكينسوننىڭ جارى ليۋسي اتكينسون ٶز جازبالارىندا جازىپ قالدىرعان.
ال ورتالىق ازييادا ۇزاق ۋاقىت وبا اۋرۋىن زەرتتەگەن يۆان دۋدچەنكو بەسٸك تۋرالى مول مۇرا قالدىرىپتى. كولباسەنكو دەگەن پسەۆدونيم قولدانعان زەرتتەۋشٸ بەسٸكتٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن تەرەڭ پايىمدايدى. «كٶشكەن كەزدە ەيەلدەر تٷيەگە وتىرادى, بەسٸكتٸ تٷيەگە ارتىپ الۋ ىڭعايلى. ول تٷيەنٸڭ ٷستٸندە وتىرىپ-اق بالانى ەمٸزە الادى, وسىلايشا جولىنان قالمايدى. شٷمەك-تٷبەكتٸڭ ىڭعايلى ۇيىمداستىرىلعانى سونداي, قازاق بالالارى تازالىققا ٷيرەنٸپ, كەيٸن دە تٶسەككە جٸبەرٸپ قويمايتىن بولادى. بەسٸكتەن ەشقاشان دا نەجٸستٸڭ يٸسٸ شىقپايتىن» دەپ جازادى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۇرمىستىق جاعدايدىڭ اۋىرلىعى, گيگيەنالىق قۇرالداردىڭ جوقتىعىنا قاراماستان قازاقتار بالانىڭ تازالىعىنا كٶپ كٶڭٸل بٶلگەن. وتىرىقشى ٶمٸر سٷرەتٸن حالىقتاردا جيٸ كەزدەسەتٸن بالانىڭ دەنەسٸنٸڭ قىزارۋى, ويىلىپ كەتۋ مٷلدە بولمايتىن. قازاق بالالارىنىڭ ٸشٸ بۇزىلمايتىن, ولار بٸر جاسقا دەيٸن انا سٷتٸن عانا ەمەدٸ. ەگەر اناسىنىڭ سٷتٸ بولماسا, ٸشەكتەن بالاعا ەمٸزٸك دايىنداپ, بالاعا ەشكٸنٸڭ نەمەسە سيىردىڭ پٸسكەن سٷتٸن بەرگەن. سٷتكە تالقان قوسىپ بەرگەن.
بوس بەسٸكتٸ تەبەتپە!
قازاقتا بەسٸك – كيەلٸ, قاسيەتتٸ زات. وعان قاتىستى ىرىمدار مەن تىيىمدار سان الۋان. ەرقايسىنىڭ ٶز مەن-ماعىناسى, ورنى بار.
بوس بەسٸكتٸ تەربەتپەيدٸ, نانىم-سەنٸم بويىنشا بوس بەسٸككە ٸبٸلٸس بالاسىن جاتقىزادى نەمەسە جىلان سالىپ قويادى. سونداي-اق بوس بەسٸكتٸ ەش ۋاقىتتا جابۋسىز قالدىرماۋ كەرەك. ٷستٸنە اق ماتا جاۋىپ, ەڭ بولماعاندا ۇرشىعىنا ورامال بايلاپ قويۋ قاجەت. بالا ٶسكەن سوڭ, بەسٸكتٸ جەرگە تاستامايدى, اتا-بابامىز بەسٸكتٸ مٸندەتتٸ تٷردە تٶرگە, ماڭدايشاعا ٸلٸپ قوياتىن بولعان.
بەسٸكتٸڭ تەرٸس جاعىنا وتىرمايدى. بەسٸكتٸ ساۋدالامايدى. ايتقان باعاسىنا ساتىپ الادى. بەسٸك جاسايتىن شەبەرلەر ىنساپتى بولۋى تيٸس. كيەلٸ دٷنيەنٸڭ باعاسىن اسپانداتپاۋى كەرەك. سونداي-اق, حالقىمىز بالاسىنىڭ بەسٸگٸن بٸرەۋ سۇراسا, ارنايى ىرىم-جورالعى جاساپ, جاقسىلىققا بالاپ, تەك سوندان كەيٸن عانا جاقىن تۋىستارىنا عانا بەرەتٸن بولعان. قازاق حالقى شاڭىراقتى, بەسٸكتٸ, تابالدىرىقتى قاسيەت تۇتقان. بۇل ٷشەۋٸن ەشقاشان اياقپەن باسپاعان. بۇل ٷشەۋٸ قاشاندا بٸرٸمەن بٸرٸ بايلانىسىپ, ۇشتاسىپ جاتادى. وسىناۋ قاسيەتتٸ ٷش زاتتى قاتتى توزىپ, تىم ەسكٸرگەن كەزدە دە اياقتىڭ استىنا تاستاماي, ٶرتەپ جٸبەرەتٸن بولعان ەرٸ كٷلٸن دە اياقاستى قىلماي, كٶمٸپ تاستاعان.
Smartبەسٸك – زاماناۋي بەسٸك
قازاقتىڭ مانەجٸ دە, كولياسكاسى دا, تەربەتكٸشٸ دە – بەسٸك. بٸراق قازٸرگٸ ٶنەرتاپقىشتار بەسٸكتٸ وڭتايلاندىرىپ, زاماناۋي بالاعا قاجەتتٸ قۇرالدارعا جاقىنداتسا كەرەك. استانالىق ٶنەرتاپقىش سەرٸكبول شەيماردان ٶزدٸگٸنەن تەربەلەتٸن بەسٸك ويلاپ تاپتى. بالانىڭ داۋىسىنا قاراي قوزعالاتىن قۇرىلعى دەنە قىزۋى مەن جايالىق دىمقىلدىعىن ٶلشەپ تۇرادى. 12 ۆولتتىق باتارەيكامەن قوزعالا بەرەتٸن بەسٸك ويلاپ تاپقان استانالىق جاس ٶنەرتاپقىش كٶپشٸلٸك جاس قازاق وتباسىلارىنىڭ مۇقتاجدىعىن دٶپ باسقانداي.
ٶنەرتاپقىش تەربەلەتٸن بەسٸك جاساپ شىعۋعا 6 جىل ۋاقىتىن جۇمساعان كٶرٸنەدٸ. Smart بەسٸكتٸڭ ۇزىندىعى – 100 سم, ەنٸ – 40 سم, بيٸكتٸگٸ – 60 سم, ستاندارت بەسٸكتٸڭ سىرتىنا كيگٸزٸلەتٸن قالىپ نەمەسە بەسٸكتٸ ورناتاتىن جينالمالى تۇعىر. قالىپقا ارنايى قوندىرعى قويىلعان. ال بەسٸكتٸڭ ٶزٸنە ماگنيت ورنالاستىرىلادى. سونىڭ ارقاسىندا بەسٸكتٸڭ تەربەلٸسٸ 5 رەجيم بويىنشا ٶزگەرتٸلەدٸ. تەربەتٸلۋ ۋاقىتىن 90 مينۋتقا دەيٸن سوزۋعا بولادى. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, بالانىڭ تەمپەراتۋراسىن ٶلشەيتٸن قۇرىلعىلار بار. ولار اۋىتقۋشىلىقتى بايقاسا, «بالاڭىز توڭىپ قالدى», «بالاڭىز اۋىرىپ قالدى» دەگەن حابارلاما جاسايدى. بەسٸك جىرىن قوسىپ قويۋ قاراستىرىلعان. ٶنەرتاپقىشتىڭ ايتۋىنشا, بەسٸك اتا-انانىڭ كٶمەكشٸسٸ ەمەس, تەربيە قۇرالى.
«ەل بولام دەسەڭ, بەسٸگٸڭدٸ تٷزە!» دەيدٸ حالقىمىز. بەسٸگٸنەن اجىراپ قالعان حالقىمىزدى دەستٷرٸن, ۇلتىن, جەرٸن سٷيۋگە دەرٸپتەيتٸن تەربيە قۇرالىنان اجىراتپاۋ ەر انانىڭ جادىندا جٷرسە ەكەن…
اقنيەت وسپانباي
"تٷركٸستان" گازەتٸ
