Óz estelikterinde A. Ianýshkevich: «Qazaqtyń 3-4 jasar balasynyń tili jatyq, al 5-6 jastaǵy balalar sheshen ári taýyp sóileidi, oiyn utymdy jetkize biledi», – dep tańdana jazǵany bar. Endi oilap qarasaq, qazaq topyraǵyna jer aýdarylyp kelgen poliak revoliýtsioneriniń osy pikiri teginnen-tegin aitylmapty. Syrt kóz synshynyń bir ulttyń bútin bolmysyna boilai bilýinen, mentalitettik deńgei-dárejesine dendei alǵanynan tujyrymdalypty. Al osy óskin urpaqtyń jatyq ámse sheshen sóileýiniń syry nede deisiz ǵoi, kádimgi besik jyrynda.
Máselenki, qazaqtyń «Sútpen bitken súiekpen ketedi», dep qorytylǵan túiindi sózin alaiyqshy. Sútpen ne bitýi múmkin? Jaman ba, jaqsy ma, áiteýir, bir boljaýsyz qasiet bitetini anyq. Al osy qasiettiń jaqsylyqtan bolmaǵy – balanyń boiyna sútpen birge sińgen tárbielik immýniteti mol sózde jatsa kerek. Al bul sózdiń besik jyry ekenin siz ben biz taǵy jaqsy bilemiz. Jalpy, qazaqta sút pen súiekti bailanystyratyn máiekti lepes kóp-aq. Áńgimeniń iini, reti kelgende sonyń taǵy bireýsin mysalǵa keltirsek deimiz. Mysaly, «Sóz súiekten ótedi, taiaq etten ótedi» deitin maqaldy alyńyz. Munda da sózdiń ǵana súiekten ótetini rastalady. Demek, shyr etip ómirge kelgen sábige qandai sipattaǵy sóz aitasyz, ol súiegimen – bútin sana-sezimimen sony sińirip ósedi degen sóz. Baiqasańyz, munda da bala ómiri úshin besik jyrynyń has baǵbanshymen birdei ekeni ańǵarylady. Jas shybyqty qisyǵynan ada etip, záý biikke umtylǵan záýlim shynar etetin de solar emes pe?!
Iá, osy rette, siz «besik jyry tek qazaqqa ǵana tán» dep óz ýájińizdi ortaǵa salýǵa qaqylysyz. Endi, osy pikirge jaýap berip, sol arqyly ózgeniki men ózimizdikiniń arasyn sál de bolsa ajyratyp kórsek deimiz (materialdyń kólemine qarai bul rette jyrlardy mazmundap qana bergendi jón kórdik – Q.Q.).
Aitalyq, frantsýz halqynyń besik jyrynda balapandardy qutqarǵan bala beinesi sýretteledi. Anyǵynda ol bala aqúrpekterdi aspazdyń qolyna túspesin dep bárinen qorǵashtaidy. Al túrikterdiń besik jyryna úńilseńiz, tipten qyzyq. Olar tutas jyrda «Bala qaidan paida bolady?» degen saýalǵa jaýap izdeidi. Tosyn túiinderi de jeterlik. Al nemis halqynyń besik jyryna qulaq salsańyz, bir ulttyń bala degendegi báiek kóńilin sezesiz. Munda sózdi «qulaq salsańyz» dep tarqatatynymyz – atalǵan eldiń besik jyry arnaiy beinerolikte «sóilep» tur. Sodan-aq bul halyqtyń besik jyryn qalai úgitteitini bilinse kerek. Ári onda ananyń balasynyń qamy úshin barlyq nárseni jasaýǵa daiar ekendigi baiandalady.
Dúniede Afrika halyqtaryndai ezgi taiaǵyn kóp jep, quldyq qamytyn ońbai kigen ult az da bolar. Zamanynda mundai sumdyqtyń bolǵanyn eshkim joqqa shyǵara almas. Al biz muny nege aitamyz? Sebebi, osy halyqtardyń besik jyry da azattyqty ańsaǵan kóńildiń aryz-armany ispetti aitylypty. Amerikaǵa quldanyp barǵan afrikalyqtar qul ielenýshi – bailardyń balasyn terbetip otyryp, «sen de, balam, osyndai bop ósersiń, sende de bul náreste kórgen igilikti kórersiń. Bárine qolyń jetedi», – degen mánde etegin jasqa toltyryp otyryp, besik jyryn aitqany ańyz bolyp aitylady búgin. Tyńdaǵan jannyń tóbe quiqasyn shymyrlatar mundai besik jyrlar álemniń ár túkpirinde az da emes shyǵar. Al sol ulttardyń teńdikke qoly, kiimge iini, asqa aýzy jaryǵan tusyndaǵy besik jyry qandai eken deńizshi?!
Osy arada qaita oralyp taǵy ózimizge toqtalsaq. Qazaq besik jyrynyń úlgilerin alǵash Ábýbákir Divaev hatqa túsirip, 1905 jyly jariialaǵan. Keiinnen uly Muhań – Muhtar Áýezov ony óz maqalasynda aýyz ádebietiniń bir tarmaǵy dep baǵalaidy. Ári óziniń ataqty «Abai joly» epopeiasyndaǵy «Abai aǵa» taraýynda:
Qorqytpa meniń balamdy,
Gýlei soqqan, aq boran.
Balam áje qoinynda,
Kele almaisyń sen buǵan, – dep kiriktiredi.
Endi oilanyp kórińiz. Qylyshynan qan tamyp, ulttyń uly qundylyqtaryn jeti basty ajdahasha jutqan dáýirde óz shyǵarmasyna mundai sóz jasyrý kim-kimniń de qolynan kelmese kerek-ti. Sol arqyly týyndyger bir dáýirdiń boiamasyz tarihi kartinasyn saqtap qaldy. Sóitti de: «El bolam deseń, besigińdi túze» dep óshpes, ólmes ósietnama qaldyrdy. Sony paryqtaǵan aqsuńqar aqyndar sanany jańǵyrtyp, tyńnan túren saldy. Ataqty aldaspan aqyn Maǵjan da, daýylpaz aqyn Qasym da, suńǵyla sýretker Saǵi aqyn da tól «Besik jyrlaryn» jazdy. Sóitip, ulttyń uly qundylyǵyn aman alyp qaldy. «Áldi, áldi, aq bópem» dep bastalatyn sol jyrlardyń qai-qaisysy da tárbie bulaǵyndai. Onyń kórinisi:
Qolymyzdan is alyp,
Moiynyna kúsh alyp,
Bizdi baǵar ma ekensiń?
Quryǵyńdy maiyryp,
Túnde jylqy qaiyryp.
Jaýdan jylqy aiyryp,
Jigit bolar ma ekensiń? – dep aialaǵan bóbegin úmit kútken urpaǵy, syrttany hám sultany atap, rýh tamshysyn súiegine eptep sińiredi. Ia bolmasa:
Ainalaiyn aidan,
Sý alaiyn saidan.
Jigit bolyp, bópeshim,
Tisin elge paidań! – dep óleńdetedi.
Qarap otyrsańyz, bizdiń besik jyrlarymyzdyń álem halyqtarynyń besik jyrlarynan ereksheligi sol – rýh jyry basym. Tezden azamat bolyp at jalyn tartsa, el shetine shyǵyp jer qorǵasa, qazaqtai uly eldiń atyn máshhur etse degen arman-murat menmundalaidy.
Osyndaida Zeinep Ahmetova apaiymyz aitatyn tálimdi bir áńgime eske túsetini bar. Erterekte bir kelinshek besiginen ajyramai júrgen balasyn besikke bólep, áldebir jumystarymen shyǵyp ketse kerek. Otaǵasy da syrttaǵy tirshiligimen ketken. Jolai demalmaq bolyp toqtaǵan bir jolaýshy kiiz úidiń tusyna kelip: «Kim bar-aý!» dep dybys bergen eken. «Kire ber» degen daýysty estip, ishke kirgen jolaýshy ańtarylyp turyp qalady. Úide besikte uiqysynan oianǵan baladan basqa jan joq. Sol mezette besiktegi bala jolaýshyǵa: «Órede ashyma bar, óziń de ish, maǵan da ber» degen eken.
Osydan-aq, sóz basynda dáiek etken poliak revoliýtsioneriniń sóziniń qandailyq rastyǵyn boljarsyz. Bálki, hakim Abaidyń: «Týǵanda dúnie esigin ashady óleń, óleńmen jer qoinyna kirer deneń» degen óleń joldarynyń astarynda adam ǵumyrynyń sózden tárbielenip, sózden máýeleitini tuspaldanǵan ba edi, kim bilipti?
Baqsańyz, ult tarihynda óshpes iz qaldyrǵan ǵalym da, hakim de, aqyn da besiksiz óspepti. Álemniń ekinshi ustazy atanǵan ál-Farabiden tartyp, keshegi juldyzdai aqqan kórnekti ǵalym Shoqanǵa, odan bergi keshegi sóz zergeri Ábishke deiin besikten ósip shyqty. Kemeldenip shyqty. Al olardyń besik jyrynsyz óspegeni taǵy ekibastan delik. Al búgin she? Siz balańyzǵa besik jyryn aityp júrsiz be, oqyrman?
Taqyrypqa tuzdyq
Ańyzǵa súiensek, eń alǵashqy besik Jetisý men Altaidyń boiyn meken etken Aidarhan bidiń kezinde paida bolǵan. Aidarhan bidiń ákesi, tóńirekke belgili Mizam baba, qazaq dalasyna aǵash otyrǵyzýmen, ormandy kóbeitýmen ainalyssa kerek. Elge syily Mizam baba 150 jyl ómir súripti. Ózi súrgen ǵumyrynda ekken kóshet-taldardan úlken baý-baqshalar ósip shyǵypty. Mizam babanyń o dúniege sapar shekkeninen habardar qytailar baqilyq babanyń eńbegin kórealmaýshylyqpen órtep jiberipti. Sol ýaqytta Mizam babanyń balasy, Aidarhan bi alys aýylǵa sapar shegip ketipti. Bi túsinde ákesin kóredi, lezde bir sumdyqtyń bolǵanyn sezgen ol úige qarai attyń basyn burady. Aýylǵa asyǵys jetip, ný ormannyń ornynda shól dalaǵa ainalǵan aýylyn kórip qatty qapalanady… Jyldar óte kele Aidarhan bi úilenip, eń tuńǵyshy týylady. Biraq týyla salyp sábi toqtamai jylai beredi. Oǵan shartarapqa aty shyqqan emshiler de kómektese almaidy. Bir kúni bala jylaýyn toqtatady. Ákesi qýanyp ketip, júgirip úige kirse, ony aq shapan kigen bir qariia órtten aman qalǵan synyq butaqtarǵa jatqyzyp, sábidi terbetip otyrady. Aidarhan bi jaqyn kelgende, aqsaqal ǵaiyp bolady. Artynsha bi onyń ornynda qalǵan aǵash butaǵymen qazirgi «besik» dep aitylyp júrgen buiymdy jasaidy.
Qozybai QURMAN
