ٶز ەستەلٸكتەرٸندە ا. يانۋشكەۆيچ: «قازاقتىڭ 3-4 جاسار بالاسىنىڭ تٸلٸ جاتىق, ال 5-6 جاستاعى بالالار شەشەن ەرٸ تاۋىپ سٶيلەيدٸ, ويىن ۇتىمدى جەتكٸزە بٸلەدٸ», – دەپ تاڭدانا جازعانى بار. ەندٸ ويلاپ قاراساق, قازاق توپىراعىنا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن پولياك رەۆوليۋتسيونەرٸنٸڭ وسى پٸكٸرٸ تەگٸننەن-تەگٸن ايتىلماپتى. سىرت كٶز سىنشىنىڭ بٸر ۇلتتىڭ بٷتٸن بولمىسىنا بويلاي بٸلۋٸنەن, مەنتاليتەتتٸك دەڭگەي-دەرەجەسٸنە دەندەي العانىنان تۇجىرىمدالىپتى. ال وسى ٶسكٸن ۇرپاقتىڭ جاتىق ەمسە شەشەن سٶيلەۋٸنٸڭ سىرى نەدە دەيسٸز عوي, كەدٸمگٸ بەسٸك جىرىندا.
مەسەلەنكي, قازاقتىڭ «سٷتپەن بٸتكەن سٷيەكپەن كەتەدٸ», دەپ قورىتىلعان تٷيٸندٸ سٶزٸن الايىقشى. سٷتپەن نە بٸتۋٸ مٷمكٸن? جامان با, جاقسى ما, ەيتەۋٸر, بٸر بولجاۋسىز قاسيەت بٸتەتٸنٸ انىق. ال وسى قاسيەتتٸڭ جاقسىلىقتان بولماعى – بالانىڭ بويىنا سٷتپەن بٸرگە سٸڭگەن تەربيەلٸك يممۋنيتەتٸ مول سٶزدە جاتسا كەرەك. ال بۇل سٶزدٸڭ بەسٸك جىرى ەكەنٸن سٸز بەن بٸز تاعى جاقسى بٸلەمٸز. جالپى, قازاقتا سٷت پەن سٷيەكتٸ بايلانىستىراتىن مەيەكتٸ لەپەس كٶپ-اق. ەڭگٸمەنٸڭ يٸنٸ, رەتٸ كەلگەندە سونىڭ تاعى بٸرەۋسٸن مىسالعا كەلتٸرسەك دەيمٸز. مىسالى, «سٶز سٷيەكتەن ٶتەدٸ, تاياق ەتتەن ٶتەدٸ» دەيتٸن ماقالدى الىڭىز. مۇندا دا سٶزدٸڭ عانا سٷيەكتەن ٶتەتٸنٸ راستالادى. دەمەك, شىر ەتٸپ ٶمٸرگە كەلگەن سەبيگە قانداي سيپاتتاعى سٶز ايتاسىز, ول سٷيەگٸمەن – بٷتٸن سانا-سەزٸمٸمەن سونى سٸڭٸرٸپ ٶسەدٸ دەگەن سٶز. بايقاساڭىز, مۇندا دا بالا ٶمٸرٸ ٷشٸن بەسٸك جىرىنىڭ حاس باعبانشىمەن بٸردەي ەكەنٸ اڭعارىلادى. جاس شىبىقتى قيسىعىنان ادا ەتٸپ, زەۋ بيٸككە ۇمتىلعان زەۋلٸم شىنار ەتەتٸن دە سولار ەمەس پە?!
يە, وسى رەتتە, سٸز «بەسٸك جىرى تەك قازاققا عانا تەن» دەپ ٶز ۋەجٸڭٸزدٸ ورتاعا سالۋعا قاقىلىسىز. ەندٸ, وسى پٸكٸرگە جاۋاپ بەرٸپ, سول ارقىلى ٶزگەنٸكٸ مەن ٶزٸمٸزدٸكٸنٸڭ اراسىن سەل دە بولسا اجىراتىپ كٶرسەك دەيمٸز (ماتەريالدىڭ كٶلەمٸنە قاراي بۇل رەتتە جىرلاردى مازمۇنداپ قانا بەرگەندٸ جٶن كٶردٸك – ق.ق.).
ايتالىق, فرانتسۋز حالقىنىڭ بەسٸك جىرىندا بالاپانداردى قۇتقارعان بالا بەينەسٸ سۋرەتتەلەدٸ. انىعىندا ول بالا اقٷرپەكتەردٸ اسپازدىڭ قولىنا تٷسپەسٸن دەپ بەرٸنەن قورعاشتايدى. ال تٷرٸكتەردٸڭ بەسٸك جىرىنا ٷڭٸلسەڭٸز, تٸپتەن قىزىق. ولار تۇتاس جىردا «بالا قايدان پايدا بولادى?» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەيدٸ. توسىن تٷيٸندەرٸ دە جەتەرلٸك. ال نەمٸس حالقىنىڭ بەسٸك جىرىنا قۇلاق سالساڭىز, بٸر ۇلتتىڭ بالا دەگەندەگٸ بەيەك كٶڭٸلٸن سەزەسٸز. مۇندا سٶزدٸ «قۇلاق سالساڭىز» دەپ تارقاتاتىنىمىز – اتالعان ەلدٸڭ بەسٸك جىرى ارنايى بەينەروليكتە «سٶيلەپ» تۇر. سودان-اق بۇل حالىقتىڭ بەسٸك جىرىن قالاي ٷگٸتتەيتٸنٸ بٸلٸنسە كەرەك. ەرٸ وندا انانىڭ بالاسىنىڭ قامى ٷشٸن بارلىق نەرسەنٸ جاساۋعا دايار ەكەندٸگٸ باياندالادى.
دٷنيەدە افريكا حالىقتارىنداي ەزگٸ تاياعىن كٶپ جەپ, قۇلدىق قامىتىن وڭباي كيگەن ۇلت از دا بولار. زامانىندا مۇنداي سۇمدىقتىڭ بولعانىن ەشكٸم جوققا شىعارا الماس. ال بٸز مۇنى نەگە ايتامىز? سەبەبٸ, وسى حالىقتاردىڭ بەسٸك جىرى دا ازاتتىقتى اڭساعان كٶڭٸلدٸڭ ارىز-ارمانى ٸسپەتتٸ ايتىلىپتى. امەريكاعا قۇلدانىپ بارعان افريكالىقتار قۇل يەلەنۋشٸ – بايلاردىڭ بالاسىن تەربەتٸپ وتىرىپ, «سەن دە, بالام, وسىنداي بوپ ٶسەرسٸڭ, سەندە دە بۇل نەرەستە كٶرگەن يگٸلٸكتٸ كٶرەرسٸڭ. بەرٸنە قولىڭ جەتەدٸ», – دەگەن مەندە ەتەگٸن جاسقا تولتىرىپ وتىرىپ, بەسٸك جىرىن ايتقانى اڭىز بولىپ ايتىلادى بٷگٸن. تىڭداعان جاننىڭ تٶبە قۇيقاسىن شىمىرلاتار مۇنداي بەسٸك جىرلار ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸندە از دا ەمەس شىعار. ال سول ۇلتتاردىڭ تەڭدٸككە قولى, كيٸمگە يٸنٸ, اسقا اۋزى جارىعان تۇسىنداعى بەسٸك جىرى قانداي ەكەن دەڭٸزشٸ?!
وسى ارادا قايتا ورالىپ تاعى ٶزٸمٸزگە توقتالساق. قازاق بەسٸك جىرىنىڭ ٷلگٸلەرٸن العاش ەبۋبەكير ديۆاەۆ حاتقا تٷسٸرٸپ, 1905 جىلى جارييالاعان. كەيٸننەن ۇلى مۇحاڭ – مۇحتار ەۋەزوۆ ونى ٶز ماقالاسىندا اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ بٸر تارماعى دەپ باعالايدى. ەرٸ ٶزٸنٸڭ اتاقتى «اباي جولى» ەپوپەياسىنداعى «اباي اعا» تاراۋىندا:
قورقىتپا مەنٸڭ بالامدى,
گۋلەي سوققان, اق بوران.
بالام ەجە قوينىندا,
كەلە المايسىڭ سەن بۇعان, – دەپ كٸرٸكتٸرەدٸ.
ەندٸ ويلانىپ كٶرٸڭٸز. قىلىشىنان قان تامىپ, ۇلتتىڭ ۇلى قۇندىلىقتارىن جەتٸ باستى اجداھاشا جۇتقان دەۋٸردە ٶز شىعارماسىنا مۇنداي سٶز جاسىرۋ كٸم-كٸمنٸڭ دە قولىنان كەلمەسە كەرەك-تٸ. سول ارقىلى تۋىندىگەر بٸر دەۋٸردٸڭ بوياماسىز تاريحي كارتيناسىن ساقتاپ قالدى. سٶيتتٸ دە: «ەل بولام دەسەڭ, بەسٸگٸڭدٸ تٷزە» دەپ ٶشپەس, ٶلمەس ٶسيەتناما قالدىردى. سونى پارىقتاعان اقسۇڭقار اقىندار سانانى جاڭعىرتىپ, تىڭنان تٷرەن سالدى. اتاقتى الداسپان اقىن ماعجان دا, داۋىلپاز اقىن قاسىم دا, سۇڭعىلا سۋرەتكەر ساعي اقىن دا تٶل «بەسٸك جىرلارىن» جازدى. سٶيتٸپ, ۇلتتىڭ ۇلى قۇندىلىعىن امان الىپ قالدى. «ەلدي, ەلدي, اق بٶپەم» دەپ باستالاتىن سول جىرلاردىڭ قاي-قايسىسى دا تەربيە بۇلاعىنداي. ونىڭ كٶرٸنٸسٸ:
قولىمىزدان ٸس الىپ,
مويىنىنا كٷش الىپ,
بٸزدٸ باعار ما ەكەنسٸڭ?
قۇرىعىڭدى مايىرىپ,
تٷندە جىلقى قايىرىپ.
جاۋدان جىلقى ايىرىپ,
جٸگٸت بولار ما ەكەنسٸڭ? – دەپ ايالاعان بٶبەگٸن ٷمٸت كٷتكەن ۇرپاعى, سىرتتانى ھەم سۇلتانى اتاپ, رۋح تامشىسىن سٷيەگٸنە ەپتەپ سٸڭٸرەدٸ. يا بولماسا:
اينالايىن ايدان,
سۋ الايىن سايدان.
جٸگٸت بولىپ, بٶپەشٸم,
تيسٸن ەلگە پايداڭ! – دەپ ٶلەڭدەتەدٸ.
قاراپ وتىرساڭىز, بٸزدٸڭ بەسٸك جىرلارىمىزدىڭ ەلەم حالىقتارىنىڭ بەسٸك جىرلارىنان ەرەكشەلٸگٸ سول – رۋح جىرى باسىم. تەزدەن ازامات بولىپ ات جالىن تارتسا, ەل شەتٸنە شىعىپ جەر قورعاسا, قازاقتاي ۇلى ەلدٸڭ اتىن مەشھۇر ەتسە دەگەن ارمان-مۇرات مەنمۇندالايدى.
وسىندايدا زەينەپ احمەتوۆا اپايىمىز ايتاتىن تەلٸمدٸ بٸر ەڭگٸمە ەسكە تٷسەتٸنٸ بار. ەرتەرەكتە بٸر كەلٸنشەك بەسٸگٸنەن اجىراماي جٷرگەن بالاسىن بەسٸككە بٶلەپ, ەلدەبٸر جۇمىستارىمەن شىعىپ كەتسە كەرەك. وتاعاسى دا سىرتتاعى تٸرشٸلٸگٸمەن كەتكەن. جولاي دەمالماق بولىپ توقتاعان بٸر جولاۋشى كيٸز ٷيدٸڭ تۇسىنا كەلٸپ: «كٸم بار-اۋ!» دەپ دىبىس بەرگەن ەكەن. «كٸرە بەر» دەگەن داۋىستى ەستٸپ, ٸشكە كٸرگەن جولاۋشى اڭتارىلىپ تۇرىپ قالادى. ٷيدە بەسٸكتە ۇيقىسىنان ويانعان بالادان باسقا جان جوق. سول مەزەتتە بەسٸكتەگٸ بالا جولاۋشىعا: «ٶرەدە اشىما بار, ٶزٸڭ دە ٸش, ماعان دا بەر» دەگەن ەكەن.
وسىدان-اق, سٶز باسىندا دەيەك ەتكەن پولياك رەۆوليۋتسيونەرٸنٸڭ سٶزٸنٸڭ قاندايلىق راستىعىن بولجارسىز. بەلكي, حاكٸم ابايدىڭ: «تۋعاندا دٷنيە ەسٸگٸن اشادى ٶلەڭ, ٶلەڭمەن جەر قوينىنا كٸرەر دەنەڭ» دەگەن ٶلەڭ جولدارىنىڭ استارىندا ادام عۇمىرىنىڭ سٶزدەن تەربيەلەنٸپ, سٶزدەن مەۋەلەيتٸنٸ تۇسپالدانعان با ەدٸ, كٸم بٸلٸپتٸ?
باقساڭىز, ۇلت تاريحىندا ٶشپەس ٸز قالدىرعان عالىم دا, حاكٸم دە, اقىن دا بەسٸكسٸز ٶسپەپتٸ. ەلەمنٸڭ ەكٸنشٸ ۇستازى اتانعان ەل-فارابيدەن تارتىپ, كەشەگٸ جۇلدىزداي اققان كٶرنەكتٸ عالىم شوقانعا, ودان بەرگٸ كەشەگٸ سٶز زەرگەرٸ ەبٸشكە دەيٸن بەسٸكتەن ٶسٸپ شىقتى. كەمەلدەنٸپ شىقتى. ال ولاردىڭ بەسٸك جىرىنسىز ٶسپەگەنٸ تاعى ەكٸباستان دەلٸك. ال بٷگٸن شە? سٸز بالاڭىزعا بەسٸك جىرىن ايتىپ جٷرسٸز بە, وقىرمان?
تاقىرىپقا تۇزدىق
اڭىزعا سٷيەنسەك, ەڭ العاشقى بەسٸك جەتٸسۋ مەن التايدىڭ بويىن مەكەن ەتكەن ايدارحان بيدٸڭ كەزٸندە پايدا بولعان. ايدارحان بيدٸڭ ەكەسٸ, تٶڭٸرەككە بەلگٸلٸ ميزام بابا, قازاق دالاسىنا اعاش وتىرعىزۋمەن, ورماندى كٶبەيتۋمەن اينالىسسا كەرەك. ەلگە سىيلى ميزام بابا 150 جىل ٶمٸر سٷرٸپتٸ. ٶزٸ سٷرگەن عۇمىرىندا ەككەن كٶشەت-تالداردان ٷلكەن باۋ-باقشالار ٶسٸپ شىعىپتى. ميزام بابانىڭ و دٷنيەگە ساپار شەككەنٸنەن حاباردار قىتايلار باقيلىق بابانىڭ ەڭبەگٸن كٶرەالماۋشىلىقپەن ٶرتەپ جٸبەرٸپتٸ. سول ۋاقىتتا ميزام بابانىڭ بالاسى, ايدارحان بي الىس اۋىلعا ساپار شەگٸپ كەتٸپتٸ. بي تٷسٸندە ەكەسٸن كٶرەدٸ, لەزدە بٸر سۇمدىقتىڭ بولعانىن سەزگەن ول ٷيگە قاراي اتتىڭ باسىن بۇرادى. اۋىلعا اسىعىس جەتٸپ, نۋ ورماننىڭ ورنىندا شٶل دالاعا اينالعان اۋىلىن كٶرٸپ قاتتى قاپالانادى… جىلدار ٶتە كەلە ايدارحان بي ٷيلەنٸپ, ەڭ تۇڭعىشى تۋىلادى. بٸراق تۋىلا سالىپ سەبي توقتاماي جىلاي بەرەدٸ. وعان شارتاراپقا اتى شىققان ەمشٸلەر دە كٶمەكتەسە المايدى. بٸر كٷنٸ بالا جىلاۋىن توقتاتادى. ەكەسٸ قۋانىپ كەتٸپ, جٷگٸرٸپ ٷيگە كٸرسە, ونى اق شاپان كيگەن بٸر قارييا ٶرتتەن امان قالعان سىنىق بۇتاقتارعا جاتقىزىپ, سەبيدٸ تەربەتٸپ وتىرادى. ايدارحان بي جاقىن كەلگەندە, اقساقال عايىپ بولادى. ارتىنشا بي ونىڭ ورنىندا قالعان اعاش بۇتاعىمەن قازٸرگٸ «بەسٸك» دەپ ايتىلىپ جٷرگەن بۇيىمدى جاسايدى.
قوزىباي قۇرمان
