Qazir qys mezgili. Kúnniń sýyq kezinde jurttyń qýatty taǵamdarǵa den qoiatyny belgili. Biz, qazaqtar bul kezde etti kóbirek jeimiz. Al ony bir jerlerde «et aýqat» dep, endi bir jerde «qamyr tamaq» dep te jatady. Kóbirek qoldanylatyn ataýy – besbarmaq. (Bizde tipti «Besbarmaq – shoý» degen de telebaǵdarlama bar). Degenmen bul ataýdyń durys emes ekeni belgili, ol jóninde aitylyp ta, jazylyp ta júr.
Al halqymyzdyń bul ulttyq taǵamyn «Atadám» dep atasaq qalai bolar edi? Sózdik qorymyzda «atajurt», «atameken», «Ata zań», «ata salt», «ata mura», «ata-baba», «Qambar ata», «Shopan ata», «Seksek ata» degen siiaqty qulaqqa jaǵymdy ataýlar jii kezdesedi emes pe? Sol siiaqty, atadan kele jatqan ulttyq taǵamymyzǵa «Atadám» degen at qoisaq, bizdińshe, jarasyp-aq keter edi. «Aldymyzǵa atadám tartyldy», «atadámnen alyp otyryńyz» degen sózderdiń ózi-aq qulaqqa jaǵymdy estiler edi. Óitkeni onyń bizge atamyzdan qalǵan, urpaqtan-urpaqqa miras bolyp kele jatqan dám ekeni ras qoi.
Taiaýda qolymyzǵa 2012-jyly Almatydaǵy «Slon» baspasynan shyqqan «Qazaqtyń etnografiialyq kategoriialary, uǵymdary men ataýlarynyń dástúrli júiesi» dep atalatyn entsiklopediialyq eńbektiń 2-tomy túsken edi. Sony oqyp otyryp, ulttyq taǵamymyzǵa qatysty búginde arhaizmge ainalyp ketken kóptegen derekterdi ushyrastyrdyq. Mysaly, onda etke qosylyp pisiriletin qamyrdy ońtústikte «qamyr», «kúlshetai» dese, Kókshetaý jaqta «qulaq nan» dep, batysta – «et nany», soltústikte – «juqa nan», Batys Qazaqstan oblysy óńirinde – «ińkáp», elimizdiń shyǵys óńirinde, Qytaidaǵy, Monǵoliiadaǵy qazaqtar arasynda – «shelpek», Qaraqalpaqstan men Túrkimenstan qazaqtarynda «kúrtik» dep ataityny týraly aitylypty. Sondai-aq «besbarmaq» degen sózdiń tildik qorymyzǵa orys otarshylarynyń kemsitip ataýymen engeni jóninde sóz bolady. Iaǵni ony orys sheneýnikteri oilap shyǵarǵan eken.
Endeshe bizdiń nege ata dámimizdi áli kúnge deiin osy ataýdan aryltqymyz kelmei júr? Onyń nesin qimaimyz?
Ulttyq taǵamymyzdy «Atadám» dep ataiyq, aǵaiyn! Bizdiń bul usynys-bastamamyzdy qoldaityndar qazaq arasynan kóptep tabylady degen senimdemiz.
Beken ELÝBAIULY,
"Zamana" gazeti
.jpg)