«بەسبارماق» ەمەس, «اتادەم» دەپ اتايىق

قازٸر قىس مەزگٸلٸ. كٷننٸڭ سۋىق كەزٸندە جۇرتتىڭ قۋاتتى تاعامدارعا دەن قوياتىنى بەلگٸلٸ. بٸز, قازاقتار بۇل كەزدە ەتتٸ كٶبٸرەك جەيمٸز. ال ونى بٸر جەرلەردە «ەت اۋقات» دەپ, ەندٸ بٸر جەردە «قامىر تاماق» دەپ تە جاتادى. كٶبٸرەك قولدانىلاتىن اتاۋى – بەسبارماق. (بٸزدە تٸپتٸ «بەسبارماق – شوۋ» دەگەن دە تەلەباعدارلاما بار). دەگەنمەن بۇل اتاۋدىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنٸ بەلگٸلٸ, ول جٶنٸندە ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا جٷر.

ال حالقىمىزدىڭ بۇل ۇلتتىق تاعامىن «اتادەم» دەپ اتاساق قالاي بولار ەدٸ? سٶزدٸك قورىمىزدا «اتاجۇرت», «اتامەكەن», «اتا زاڭ», «اتا سالت», «اتا مۇرا», «اتا-بابا», «قامبار اتا», «شوپان اتا», «سەكسەك اتا» دەگەن سيياقتى قۇلاققا جاعىمدى اتاۋلار جيٸ كەزدەسەدٸ ەمەس پە? سول سيياقتى, اتادان كەلە جاتقان ۇلتتىق تاعامىمىزعا «اتادەم» دەگەن ات قويساق, بٸزدٸڭشە, جاراسىپ-اق كەتەر ەدٸ. «الدىمىزعا اتادەم تارتىلدى», «اتادەمنەن الىپ وتىرىڭىز» دەگەن سٶزدەردٸڭ ٶزٸ-اق قۇلاققا جاعىمدى ەستٸلەر ەدٸ. ٶيتكەنٸ ونىڭ بٸزگە اتامىزدان قالعان, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس بولىپ كەلە جاتقان دەم ەكەنٸ راس قوي.

تاياۋدا قولىمىزعا 2012-جىلى الماتىداعى «سلون» باسپاسىنان شىققان «قازاقتىڭ ەتنوگرافييالىق كاتەگورييالارى, ۇعىمدارى مەن اتاۋلارىنىڭ دەستٷرلٸ جٷيەسٸ» دەپ اتالاتىن ەنتسيكلوپەدييالىق ەڭبەكتٸڭ 2-تومى تٷسكەن ەدٸ. سونى وقىپ وتىرىپ, ۇلتتىق تاعامىمىزعا قاتىستى بٷگٸندە ارحايزمگە اينالىپ كەتكەن كٶپتەگەن دەرەكتەردٸ ۇشىراستىردىق. مىسالى, وندا ەتكە قوسىلىپ پٸسٸرٸلەتٸن قامىردى وڭتٷستٸكتە «قامىر», «كٷلشەتاي» دەسە, كٶكشەتاۋ جاقتا «قۇلاق نان» دەپ, باتىستا – «ەت نانى», سولتٷستٸكتە – «جۇقا نان», باتىس قازاقستان وبلىسى ٶڭٸرٸندە – «ٸڭكەپ», ەلٸمٸزدٸڭ شىعىس ٶڭٸرٸندە, قىتايداعى, مونعوليياداعى قازاقتار اراسىندا – «شەلپەك», قاراقالپاقستان مەن تٷركٸمەنستان قازاقتارىندا «كٷرتٸك» دەپ اتايتىنى تۋرالى ايتىلىپتى. سونداي-اق «بەسبارماق» دەگەن سٶزدٸڭ تٸلدٸك قورىمىزعا ورىس وتارشىلارىنىڭ كەمسٸتٸپ اتاۋىمەن ەنگەنٸ جٶنٸندە سٶز بولادى. ياعني ونى ورىس شەنەۋنٸكتەرٸ ويلاپ شىعارعان ەكەن.

ەندەشە بٸزدٸڭ نەگە اتا دەمٸمٸزدٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن وسى اتاۋدان ارىلتقىمىز كەلمەي جٷر? ونىڭ نەسٸن قيمايمىز?

ۇلتتىق تاعامىمىزدى «اتادەم» دەپ اتايىق, اعايىن! بٸزدٸڭ بۇل ۇسىنىس-باستامامىزدى قولدايتىندار قازاق اراسىنان كٶپتەپ تابىلادى دەگەن سەنٸمدەمٸز.

بەكەن ەلۋبايۇلى,

"زامانا" گازەتٸ