Alash arystary Alashorda úkimetin qurý jolynda tarihi jeńilse de, rýhani jeńiliske ushyraǵan joq. Belgili jýrnalist, alashshyl azamat Berik Ýáli bizge bergen suhbatynda osylai dedi.
31 mamyr – elimizde Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni. Bul – el tarihyndaǵy eń aqtańdaq oqiǵany tarih jadynan, ulttyń sanasynan óshirmeýge arnalǵan birden-bir data. Osy bir qyzyl imperiianyń qyzyl qanmen jazǵan ult tarihy haqynda Alash murasy men rýhani eńbekterin jalǵap kele jatqan bilikti jýrnalisti sózge tartqan edik.
- Siz Alashtaný salasymen ainalysyp júrgen alash rýhty saiasatkersiz. Alash qozǵalysynyń saiasi filosofiiasynyń ózegi ne?
- Alash qozǵalysy saiasi partiia retinde tarih sahnasyna 1917 jyly shyqqanymen onyń bastaýyn HIH ǵasyr sońyndaǵy Resei qalalaryna bilim izdep barǵan alǵashqy qazaq jastarynyń stýdenttik uiymdarynan qarastyrý kerek. Óitkeni Álihan Bókeihannyń saiasi tulǵasy osy uiymdarda qalyptasa bastady.
Al endi "Alash qozǵalysynyń saiasi filosofiiasynyń ózegi ne?" degen suraqqa keletin bolsaq, bul kúrdeli dúnie. Sebebi munyń tamyry tym tereńde. Abylai hannyń erlik dáýiriniń dabyly basylmai jatyp, qazaq rytsarlyq rýhy Kenesarynyń tusynda úlken jeńiliske ushyrady. Bul jeńilis qazaq oi aǵymyna qatty áser etti. Zamannyń oishyldary bul jeńilistiń sebebine úńilip, qaiǵynyń shúńetine batty. Sonyń aiǵaǵyndai "Zar zaman" aqyndary ádebi sahnaǵa shyqty. Biraq qazaq rýhy oǵan da qanaǵattanbady. Ulttyń uly qasiretinen týǵan sol izdenis, úzdiksiz talpynyp, tynymsyz sharq urýmen boldy. Aqyry tutas ulttyń sol tolǵaǵy ómirge Abai oiyn, Abai filosofiiasyn ákeldi. Alash qozǵalysynyń túp-negizinde Kenesarynyń "Abylaidyń kezindegi qalpymyzǵa qaita jetý" jáne "Jetim eldi qorqaýǵa jem qylmaý" rýhy men Abaidyń "dúnieniń kilti bilimde" filosofiiasynyń ǵajap sintezi jatyr. Alash arystarynyń Shoqan, Ybyrai, Keresary, Abai, Ahmetti ózderine úlgi tutýynyń mánisi osynda. Muny Symaǵul Sádýaqasulynyń Ahmet Baitursynulynyń elý jyldyǵyna jasaǵan ataqty "Ahańnyń aldynda" baiandamasynan ańǵarýǵa bolady.
- Alashtaný taqyrybynda ǵylymi dissertatsiia jazdyńyz ba? Alashtaný salasyna qandai úles qostym dep oilaisyz?
- Bizdiń jurtshylyqtyń talǵamyna salsaq, filologiialyq jáne tarihi ǵylym turǵysynan jasalǵan zertteý ǵana tolyqqandy dúnie sanalady. Bul bizdiń oilaý júiemizge bailanysty bolsa kerek.
Men kásibi jýrnalistpin. Óz mamandyǵym negizinde alashtaný salasyna tiisti úles qosqanym jón dep sanaimyn. 2008 jyldan bastap "Amanat" intellektýaldyq pikirsaiys klýbyn qurdym. Sol jerde Alash qozǵalysynyń tarihyna bailanysty kóptegen máselelerdi talqyladyq. Sondai-aq, 2011 jyly El Táýelsizdiginiń 20 jáne Álihan Bókeihannyń 145 jyldyǵyna orai "Alashtyń Álihany" atty derekti film túsirdik.
Shymkent qalasynda qyzmet ektende (2012 jyl) Alashorda úkimetiniń 95 jyldyǵyna orai "Alash týy astynda: Alashorda. Jeltoqsan. Táýelsizdik" atty respýblikalyq ǵylymi-tájiribelik konferentsiia uiymdastyrdyq. Keiin Astanada Táýelsizdiktiń 25 jáne Álihan Bókeihannyń 150 jyldyǵyna orai "Alash aitqan asyl sóz" degen kitapty (2016 jyl) oqyrmanǵa usyndyq.
Artymyzdan ergen alashshyl azamattarmen birge "Beimálim alash" derekti filmder tsiklin túsirip kelemiz. 2017 jyldan beri 9 bólimi túsirildi. Áli de jalǵastyramyz degen oidamyz.
"Alash aitqan asyl sóz" eńbeginiń jalǵasy retinde Alash tarihyndaǵy eleýli datalardy toptastyrǵan "Alash jylnamasy" atty eńbek, Alla amandyq berse, jaqyn ýaqytta baspadan shyǵyp, qoldaryńyzǵa tiip qalady degen senimdemin.
Osynyń barlyǵy da bizdiń Alash arystarynyń árýaǵy aldyndaǵy perzenttik paryzymyz dep oilaimyn.
- Alash qozǵalysy qanshalyqty passionarly bolǵanyna qaramastan, jeńiliske ushyrady. Munyń sebebi nede dep oilaisyz?
- Bul jalǵyz Alash qozǵalysynyń jeńilisi emes. Kommýnizmnen sol kezde kúlli álem jeńildi. Kommýnister álemniń altydan birin alyp jatqan alyp imperiia qurdy. Ulttyq demokratiialyq memleket qurǵysy kelgen kóptegen elder osy jyrtqysh derjavanyń tabanynda qaldy. Tipti, orystardyń intelligent elitasy da jeńildi, muny bir deńiz, ekinshisi - zamanynan ozyp týǵan alash bozdaqtarynyń arman-muratyn birge oryndaýǵa qazaq halqy daiyn bolmai shyqty. Halel Dosmuhammedulynyń "Nashar jurtpyz ǵoi, 100 myń áskerimiz bolǵanda..." dep jylaityny sondyqtan. Daiyn bolmaý jalǵyz qazaq halqynda ǵana emes, sol kezdegi patshalyq Resei quramyndaǵy kúlli túrki jurtyna ortaq qasiret edi. Sondyqtan da Alash qairatkerleri ózinen burynǵy birneshe býynnan qalǵan aýyr júkti zaman ózderine júktegen salmaqpen qosa kóterýge májbúr boldy. Álihan Bókeihannyń "Arqamyzdaǵy júkti jeter jerine jetkizip ketelik, keler urpaqqa aýyr júk qaldyrmalyq" deitini de sondyqtan. Olar ózderi "artyq júk kóterdi" saiasi kúrespen qosa, aǵartý jumysyn da atqardy. Sondai qiyn zaman bolǵanyna qaramastan, Alash arystary óz mindetin atqaryp ketti. Qazaqtyń Eýropalyq úlgidegi memleketiniń negizin qalady. Birneshe býyn ziialylar qalyptastyrdy, shekarany shegendedi. Tipti Sovet odaǵynyń ózi konstitýtsiiasyna Álihan Bókeihan qostyrǵan baptyń negizinde ydyraǵanyn eskersek, Alash qozǵalysy jeńiliske ushyrady dep aitýǵa bolmas edi. Ol ideia áli de ómirsheń. Sondyqtan Alash arystary jeńilgen joq.
- Alash qozǵalysynyń tusyndaǵy saiasi elita men qazirgi saiasi elitanyń basty aiyrmashylyǵy nede dep oilaisyz?
- Salystyra almaimyz. Olar qiyn kezeńniń, otarlyq dáýirdiń, sondai-aq Táýelsizdik jolyndaǵy kúreskerler. Al Táýelsizdikke ie bolý bar da, ony saqtap qalý bar. Qazirgi saiasi elita sol qol jetken táýelsizdiktiń qorǵaýshylary. Sondyqtan da eki dáýirdiń, eki zamannyń saiasi qairatkerlerin salystyrýdyń keregi joq. Salystyrýdan utarymyz da joq.
- Áńgimeńizge rahmet.
Erjan Jaýbai
