الاش ارىستارى الاشوردا ٷكٸمەتٸن قۇرۋ جولىندا تاريحي جەڭٸلسە دە, رۋحاني جەڭٸلٸسكە ۇشىراعان جوق. بەلگٸلٸ جۋرناليست, الاششىل ازامات بەرٸك ۋەلي بٸزگە بەرگەن سۇحباتىندا وسىلاي دەدٸ.
31 مامىر – ەلٸمٸزدە ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ. بۇل – ەل تاريحىنداعى ەڭ اقتاڭداق وقيعانى تاريح جادىنان, ۇلتتىڭ ساناسىنان ٶشٸرمەۋگە ارنالعان بٸردەن-بٸر داتا. وسى بٸر قىزىل يمپەرييانىڭ قىزىل قانمەن جازعان ۇلت تاريحى حاقىندا الاش مۇراسى مەن رۋحاني ەڭبەكتەرٸن جالعاپ كەلە جاتقان بٸلٸكتٸ جۋرناليستٸ سٶزگە تارتقان ەدٸك.
- سٸز الاشتانۋ سالاسىمەن اينالىسىپ جٷرگەن الاش رۋحتى ساياساتكەرسٸز. الاش قوزعالىسىنىڭ ساياسي فيلوسوفيياسىنىڭ ٶزەگٸ نە?
- الاش قوزعالىسى ساياسي پارتييا رەتٸندە تاريح ساحناسىنا 1917 جىلى شىققانىمەن ونىڭ باستاۋىن حٸح عاسىر سوڭىنداعى رەسەي قالالارىنا بٸلٸم ٸزدەپ بارعان العاشقى قازاق جاستارىنىڭ ستۋدەنتتٸك ۇيىمدارىنان قاراستىرۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ ەليحان بٶكەيحاننىڭ ساياسي تۇلعاسى وسى ۇيىمداردا قالىپتاسا باستادى.
ال ەندٸ "الاش قوزعالىسىنىڭ ساياسي فيلوسوفيياسىنىڭ ٶزەگٸ نە?" دەگەن سۇراققا كەلەتٸن بولساق, بۇل كٷردەلٸ دٷنيە. سەبەبٸ مۇنىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە. ابىلاي حاننىڭ ەرلٸك دەۋٸرٸنٸڭ دابىلى باسىلماي جاتىپ, قازاق رىتسارلىق رۋحى كەنەسارىنىڭ تۇسىندا ٷلكەن جەڭٸلٸسكە ۇشىرادى. بۇل جەڭٸلٸس قازاق وي اعىمىنا قاتتى ەسەر ەتتٸ. زاماننىڭ ويشىلدارى بۇل جەڭٸلٸستٸڭ سەبەبٸنە ٷڭٸلٸپ, قايعىنىڭ شٷڭەتٸنە باتتى. سونىڭ ايعاعىنداي "زار زامان" اقىندارى ەدەبي ساحناعا شىقتى. بٸراق قازاق رۋحى وعان دا قاناعاتتانبادى. ۇلتتىڭ ۇلى قاسٸرەتٸنەن تۋعان سول ٸزدەنٸس, ٷزدٸكسٸز تالپىنىپ, تىنىمسىز شارق ۇرۋمەن بولدى. اقىرى تۇتاس ۇلتتىڭ سول تولعاعى ٶمٸرگە اباي ويىن, اباي فيلوسوفيياسىن ەكەلدٸ. الاش قوزعالىسىنىڭ تٷپ-نەگٸزٸندە كەنەسارىنىڭ "ابىلايدىڭ كەزٸندەگٸ قالپىمىزعا قايتا جەتۋ" جەنە "جەتٸم ەلدٸ قورقاۋعا جەم قىلماۋ" رۋحى مەن ابايدىڭ "دٷنيەنٸڭ كٸلتٸ بٸلٸمدە" فيلوسوفيياسىنىڭ عاجاپ سينتەزٸ جاتىر. الاش ارىستارىنىڭ شوقان, ىبىراي, كەرەسارى, اباي, احمەتتٸ ٶزدەرٸنە ٷلگٸ تۇتۋىنىڭ مەنٸسٸ وسىندا. مۇنى سىماعۇل سەدۋاقاسۇلىنىڭ احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ەلۋ جىلدىعىنا جاساعان اتاقتى "احاڭنىڭ الدىندا" بايانداماسىنان اڭعارۋعا بولادى.
- الاشتانۋ تاقىرىبىندا عىلىمي ديسسەرتاتسييا جازدىڭىز با? الاشتانۋ سالاسىنا قانداي ٷلەس قوستىم دەپ ويلايسىز?
- بٸزدٸڭ جۇرتشىلىقتىڭ تالعامىنا سالساق, فيلولوگييالىق جەنە تاريحي عىلىم تۇرعىسىنان جاسالعان زەرتتەۋ عانا تولىققاندى دٷنيە سانالادى. بۇل بٸزدٸڭ ويلاۋ جٷيەمٸزگە بايلانىستى بولسا كەرەك.
مەن كەسٸبي جۋرناليستپٸن. ٶز ماماندىعىم نەگٸزٸندە الاشتانۋ سالاسىنا تيٸستٸ ٷلەس قوسقانىم جٶن دەپ سانايمىن. 2008 جىلدان باستاپ "امانات" ينتەللەكتۋالدىق پٸكٸرسايىس كلۋبىن قۇردىم. سول جەردە الاش قوزعالىسىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى كٶپتەگەن مەسەلەلەردٸ تالقىلادىق. سونداي-اق, 2011 جىلى ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 20 جەنە ەليحان بٶكەيحاننىڭ 145 جىلدىعىنا وراي "الاشتىڭ ەليحانى" اتتى دەرەكتٸ فيلم تٷسٸردٸك.
شىمكەنت قالاسىندا قىزمەت ەكتەندە (2012 جىل) الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ 95 جىلدىعىنا وراي "الاش تۋى استىندا: الاشوردا. جەلتوقسان. تەۋەلسٸزدٸك" اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييا ۇيىمداستىردىق. كەيٸن استانادا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جەنە ەليحان بٶكەيحاننىڭ 150 جىلدىعىنا وراي "الاش ايتقان اسىل سٶز" دەگەن كٸتاپتى (2016 جىل) وقىرمانعا ۇسىندىق.
ارتىمىزدان ەرگەن الاششىل ازاماتتارمەن بٸرگە "بەيمەلٸم الاش" دەرەكتٸ فيلمدەر تسيكلٸن تٷسٸرٸپ كەلەمٸز. 2017 جىلدان بەرٸ 9 بٶلٸمٸ تٷسٸرٸلدٸ. ەلٸ دە جالعاستىرامىز دەگەن ويدامىز.
"الاش ايتقان اسىل سٶز" ەڭبەگٸنٸڭ جالعاسى رەتٸندە الاش تاريحىنداعى ەلەۋلٸ داتالاردى توپتاستىرعان "الاش جىلناماسى" اتتى ەڭبەك, اللا اماندىق بەرسە, جاقىن ۋاقىتتا باسپادان شىعىپ, قولدارىڭىزعا تيٸپ قالادى دەگەن سەنٸمدەمٸن.
وسىنىڭ بارلىعى دا بٸزدٸڭ الاش ارىستارىنىڭ ەرۋاعى الدىنداعى پەرزەنتتٸك پارىزىمىز دەپ ويلايمىن.
- الاش قوزعالىسى قانشالىقتى پاسسيونارلى بولعانىنا قاراماستان, جەڭٸلٸسكە ۇشىرادى. مۇنىڭ سەبەبٸ نەدە دەپ ويلايسىز?
- بۇل جالعىز الاش قوزعالىسىنىڭ جەڭٸلٸسٸ ەمەس. كوممۋنيزمنەن سول كەزدە كٷللٸ ەلەم جەڭٸلدٸ. كوممۋنيستەر ەلەمنٸڭ التىدان بٸرٸن الىپ جاتقان الىپ يمپەرييا قۇردى. ۇلتتىق دەموكراتييالىق مەملەكەت قۇرعىسى كەلگەن كٶپتەگەن ەلدەر وسى جىرتقىش دەرجاۆانىڭ تابانىندا قالدى. تٸپتٸ, ورىستاردىڭ ينتەلليگەنت ەليتاسى دا جەڭٸلدٸ, مۇنى بٸر دەڭٸز, ەكٸنشٸسٸ - زامانىنان وزىپ تۋعان الاش بوزداقتارىنىڭ ارمان-مۇراتىن بٸرگە ورىنداۋعا قازاق حالقى دايىن بولماي شىقتى. حالەل دوسمۇحاممەدۇلىنىڭ "ناشار جۇرتپىز عوي, 100 مىڭ ەسكەرٸمٸز بولعاندا..." دەپ جىلايتىنى سوندىقتان. دايىن بولماۋ جالعىز قازاق حالقىندا عانا ەمەس, سول كەزدەگٸ پاتشالىق رەسەي قۇرامىنداعى كٷللٸ تٷركٸ جۇرتىنا ورتاق قاسٸرەت ەدٸ. سوندىقتان دا الاش قايراتكەرلەرٸ ٶزٸنەن بۇرىنعى بٸرنەشە بۋىننان قالعان اۋىر جٷكتٸ زامان ٶزدەرٸنە جٷكتەگەن سالماقپەن قوسا كٶتەرۋگە مەجبٷر بولدى. ەليحان بٶكەيحاننىڭ "ارقامىزداعى جٷكتٸ جەتەر جەرٸنە جەتكٸزٸپ كەتەلٸك, كەلەر ۇرپاققا اۋىر جٷك قالدىرمالىق" دەيتٸنٸ دە سوندىقتان. ولار ٶزدەرٸ "ارتىق جٷك كٶتەردٸ" ساياسي كٷرەسپەن قوسا, اعارتۋ جۇمىسىن دا اتقاردى. سونداي قيىن زامان بولعانىنا قاراماستان, الاش ارىستارى ٶز مٸندەتٸن اتقارىپ كەتتٸ. قازاقتىڭ ەۋروپالىق ٷلگٸدەگٸ مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالادى. بٸرنەشە بۋىن زييالىلار قالىپتاستىردى, شەكارانى شەگەندەدٸ. تٸپتٸ سوۆەت وداعىنىڭ ٶزٸ كونستيتۋتسيياسىنا ەليحان بٶكەيحان قوستىرعان باپتىڭ نەگٸزٸندە ىدىراعانىن ەسكەرسەك, الاش قوزعالىسى جەڭٸلٸسكە ۇشىرادى دەپ ايتۋعا بولماس ەدٸ. ول يدەيا ەلٸ دە ٶمٸرشەڭ. سوندىقتان الاش ارىستارى جەڭٸلگەن جوق.
- الاش قوزعالىسىنىڭ تۇسىنداعى ساياسي ەليتا مەن قازٸرگٸ ساياسي ەليتانىڭ باستى ايىرماشىلىعى نەدە دەپ ويلايسىز?
- سالىستىرا المايمىز. ولار قيىن كەزەڭنٸڭ, وتارلىق دەۋٸردٸڭ, سونداي-اق تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى كٷرەسكەرلەر. ال تەۋەلسٸزدٸككە يە بولۋ بار دا, ونى ساقتاپ قالۋ بار. قازٸرگٸ ساياسي ەليتا سول قول جەتكەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قورعاۋشىلارى. سوندىقتان دا ەكٸ دەۋٸردٸڭ, ەكٸ زاماننىڭ ساياسي قايراتكەرلەرٸن سالىستىرۋدىڭ كەرەگٸ جوق. سالىستىرۋدان ۇتارىمىز دا جوق.
- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
ەرجان جاۋباي
