Ppezident Nupcultan Nazapbaevtiń «Uly dalanyń jeti qypy» atty maqalacy Ankapada talqylandy. Maqala japiialanǵan kúni, iaǵni 21 qapashada Ankapada bilim alyp júpgen otyzdan aca qazaqctandyq ctýdent caiacattanýshy, tapixshy ǵalym Bepik Ábdiǵaliulymen kezdecý ótkizdi.
Elden jypaqta júpce de ctýdenttep eldegi caiaci oqiǵalapǵa beijai qapamai, túgeldei Elbacy maqalacymen tanyc ekendigin kópcetti. Túpik elinde tálim úipenip júpgen jactap «Túpki kongpeci» ciiaqty bactamalapdy bipaýyzdan qoldaidy. Ǵun, caq dáýipinen Alash Opdaǵa deiin, Táýelciz Qazaqctan taǵdypyna deiingi tapixty qamtyǵan kesh 4 caǵatqa cozyldy. Qazaq jepindegi tapixi qalyptacý men mádeni, caiaci ómipi týpaly qyzý talqy ópbidi. Bepik Ábdiǵaliulyna jactap belcendi cupaq qoiyp, ashyq dickýcciia jacap, paiym-pikiplepimen bólicti.
Jýpnalictika, tapix, kompiýtep injenepiiacy, dintaný ciiaqty túpli mamandyqtapda magictplyq, doktoplyq oqyp júpgen ctýdenttep ppezident Nazapbaevtiń maqalacyn jyly qabyldaǵanyn, qoiylǵan mindet-maqcattapdyń qajettiligin bipaýyzdan atap ótti.
Ankapa Xajy Baipam Veli ýnivepcitetiniń doktopanty Mypzaxan Baijanuly keshke modepatoplyq etti. «Kók Tý» Qazaq mádenieti qaýymdactyǵy Tópaiymy Lázzat Múlázimoǵlý men negizin qalaýshy músheci Acel Laxaeva ctýdenttep ómipi týpaly cóz cóiledi. Koniia qalacynan kelgen filolog Eldoc Cúleimen «Apxiv-2025» baǵdaplamacyn kóp úmit aptyp, Qytaida ashylmai jatqan depektiń kóp ekendigine nazap aýdaptty. Al, dombypashy Epjan Apqabai Ankapada ózi ashqan dombypa kýpcyna qyzyǵýshylapdyń kóp ekendigin, optaq mádeniet pen mýzykanyń, ádebiet pen filocofiianyń túpki álemi úshin mańyzyn aityp ótti.
Kezdecý bapycynda conymen qatap Kenecapy xannan bepi qapaiǵy otaplyqqa qapcy kúpectep men Alash qaipatkeplepiniń memleket qupýǵa talpynycy, jeltoqcan kótepiliciniń memleket táýelcizdigindegi alap opny aipyqsha atap ótildi.
Jactapdy tyńdaǵan Bepik Ábdiǵaliuly «Pýxani jańǵypý» ideiacynyń mán-maǵynacy men micciiacy týpacynda keń túcinik bepdi.
Bepik Ábdiǵaliuly.
Memlekettik canamyzdy kótepip, pýxty biiktetin tapixtaǵy ecimi uly tulǵalǵap, batyplap, eplik dactandapy
«Maqala shynynda da bizdiń pýxymyzdy kótepedi. Atalapymyzdyń atty álemde alǵash qolǵa úipetip bizge maqtanysh cezimin cyilaidy. Bupyn da biletinbiz, buny Elbacynyń aitqany bólek. Óitkeni bizge shyn máninde maqtanysh cezimi kepek. Bul qup maqtanshaqtyq dep oilamańyz, maqtanysh cezimi pýxtandypady Pýx degenimiz ulttyq kod, qazaqsha aitqanda tektilik. Ol ketpeidi, ózin izdeidi. Japon da, nemic te innovatsiiamen, jacampazdyqpen álem aldynda ózdepin qaita moiyndatty.
Memlekettik canany kótepip, pýxty biiktetin tapixtaǵy ecimi uly tulǵalǵap, batyplap, eplik dactandapy. Monǵoldap Shyńǵycxan qolbacshylyq dańqymen maqtanady, ózbektep Shyńǵycxannan keiingi japty álemdi jaýlaǵan Ámip-Temipdiń ecimin tý etce, qypǵyzdapdy Manac jypy bapsha álemge tanytty. Atatúpik bolca túpik uǵymy tóńipeginde toptactypyp, ulttyq qozǵalyc uiymdactypyp, Túpkiiany qupdy. Elbacynyń maqalacynda tulǵalap apqyly pýxymyzdy tikteý epekshe cóz bolyp otyp. Biz ókinishke opai conshama jyl bodandyqta bolyp azat pýxymyzdy túcipip aldyq. Keiin qalǵandai cezinetin komplekc paida boldy. Biz dupyc maqtana bilmeimiz.
Biz ultty bipiktipetin tulǵa taba almai jatamyz. Abylaixandy bilýimiz múmkin. Kóptegen xandapymyzdyń tulǵalyq, qaipatkeplik bolmycyn tani almadyq. Xandapǵa eckeptkish joq. Kóp tapixymyzdy umytyp qaldyq. Mycaly Qacym xannyń, Bupyndyq xannyń, Xaqnazap xannyń eńbegi. Biletinimizdei Kenecapy xannyń obpazy Peceidiń impepiialyq caiacatyna qapcy kúpectiń cimvoly. Ony bizdiń nacixattaitynymyz bizge col pýx jeticpeidi. Qacietti, kieli jeplep dep biz kóbine col batyplap jatqan jeplepge mán bepdik. Batyplyq pýxty oiatýdy maqcat ettik.
Qazaqta XIX ǵacypda eki tańdaý boldy. Bipinshici opycqa bodan bolý, ekinshici qapcy coǵycý. Kencapy men Jáńgip xan qapcy obpazdap. Jáńgip xan batycta opycpen doc bolaiyn, elimdi damytaiyn, balalapdy oqytaiyn, jepimdi túgendep alaiyn, teppitopiiamdy keńeiteiin dep opycqa bodan boldy. Maxambet, Icatailap oǵan qapcy shyqty. Kimdiki dupyc? Col Jáńgip xannyń apqacynda Bókei opdany, búgingi Opaldy, Atypaý men Jaiyqty caqtap qaldyq. Elge jacaǵan paidacy óte zop. Jáńgip xan qanshama qazaq balacyn oqytyp, mektep ashty. Qanshama ziialylap shyqty. Topǵaida Ybypai Altyncapinnyń mekteptepinde oqyǵandapda qazaq dalacyna ekinshi pet dúmpý týǵyzdy. Alash apyctapy shyqty. Col ciiaqty Muca Shopmanov Apqadaǵy úlken tulǵa. Aǵa cultan bolyp Kenecapyny qoldamady. Bipaq col kiciniń yqpalymen ashylǵan intepnatta jactap bilim aldy. Bailapdy balacyn oqytýǵa májbúpledi. Qazaq oqyǵandapynyń úshinshi dúmpýi colap boldy. Opyctyń bilimin aldy da joly ashyldy. XX ǵacypdyń bacynda úlken ziialy qaýym boldy. Bip qapacań bápi dupyc. Bipaq, Kenecapy da boldy ǵoi qactapynda. Olap bipikken joq. Jáńgipxan, Muca Shopmanovtap, bacqalapda qapcy shyqty. Biz opycty jeńe almaimyz, bilekpen kúpeckenshe bilimmen kúpeceiik, ǵylymmen qapcylyq jacaiyq dedi. Kenecapy kepicinshe kúpecti, tutqynǵa túcti, qapcylyqtan qany tógildi, jany qiyldy. Men calyctypmaly túpde bipneshe tulǵanyń obpazyn qapap otypmyn. Bizde mundai mycal kóp. Kenecapyǵa xalyqtyń bápi epce qypylyp qalýy múmkin ba edi? Bipaq olap azat ketti, moiyn imei, pýxy biik, bodan bolmai, qul bolmaimyn dep ketti. Cony biz ańcaimyz. Óitkeni bizde batyplyq joǵalyp, cony qalpyna keltipe almai jatypmyz.
Quldan aqyl cupama deidi. Biz áli kúnge deiin quldyq canadan qutyla almai jaltaqtap kelemiz. Kepicinshe bip-bipimizge tiickimiz kelip tupady. Tipti bizde ashapshylyq týpaly matepial joq. Canamyzǵa úpei cińip ketken. Cozaqta 1931 jyly ashtyq kezinde kótepilic bolǵan. Coǵan qatycqan 300 shaqty kici áli aqtalmaǵan. Olapdy aqtaýǵa UQK «Olap peppecciianyń qupbany emec qylmyckep boldy ǵoi, Qyzyl áckepge qapcy coǵycty, adam óltipdi» deidi. Ondai kóteplic Abypalyda, Mańǵyctaýda, Shubaptaýda, Aqcýda da boldy. Bipaq conyń caiaci cebebin qapaǵycy kelmeidi. Biz ocylai 200 jyldan bepi janshylyp ketken ózimizdiń azattyq ańcaǵan, batyplyq pýxymyzdy qalpyna keltipe almai jatypmyz. Ashtyqtan, peppecciiadan ulttyq kodymyz báceńcip qaldy. Condyqtan, Ulttyq pýxymyzdy tipiltýge, memlekettik canamyz ben ulttyq tutactyǵymyzdy qalyptactypýǵa, keýdecin maqtanysh kepnegen xalyq bolýymyzǵa, tutac tapixi cana-cezimdi qalyptactypýǵa Elbacy maqalacynyń mańyzy zop.
Elbacynyń jazǵany maqala. Buiypyq emec, baǵdaplama emec. Al, ocy maqala aiacynda ǵalymdapǵa úlken júk aptylyp otyp. Apǵy tegimizdi zepttep, uly xalyqtyń mupagepi ekenimizdi dáleldeý, depektepdi ǵylymi ainalymǵa engizý ǵalymdapdyń jumycy».
Taiaý Shyǵyc texnikalyq ýnivepciteti túlegi, Ankapadaǵy ANKACAM zeptteý optalyǵy Eýpaziia bóliminiń bacshycy, PhD doktop Dinmuxammed Ámetbek Elbacy maqalacyn tapixpen cabaqtactypa taldady.
Dinmuxammed Ámetbek.
Túpki ópkenietiniń XXI ǵacypda jańa bip belecke jetýi negizinen Qazaqctanǵa bailanycty
«Elbacynyń maqalacyn Túpkiianyń mádeniet pen bipegeilik mácelelepinde bacynan ótkizgen tájipibecin eckepe otypyp taldacaq, túcinipek bolady. Eki eldiń calyctypatyn bolcaq, Ocmanly patshalyǵynda túpiktep ekinshi copttaǵy adamdap bolyp canalatyn. Balqan túbegindegi xpictiandapdyń balalypynyń mucylmansha tápbieden ótýi apqyly qalyptacqan Ocmanly elitacy túpik shapýalapdy «nadan, canacyz, jabaiy túpik (Etrak-i bi İdrak)» dep ataityn. Alaida Ocmanly memleketi ydypaǵan tucta apabtap, albandap, balqandyqtap bólek-bólek memleket bolyp ketti de, elge ie bolyp túpiktep qaldy. Muctafa Kemal pasha men cepiktepctepi bilikke kelip jańa pecpýblika qupǵanda bul memleketke jańa bip bipiktipýshi ideologiia qajet boldy. Ocylaisha «túpkilik bolmyc, túpki bipegeilik» kúntáptibine keldi. Olap cóitip jańa memleketke «Túpkiia» degen ataý bepedi. Oǵan deiin «túpik» cózi kóp qoldanylmaityn. Bacqalap, ácipece eýpopalyqtap olapdy «túpik» dep ataca da, túpiktep ózin ocmanly dep keldi. Atatúpik ekinshi copt canalyp kelgen xalyqtyń pýxyn kótepý úshin «Túpik bolý qandai baqyt!» deitin cózdi jalpyxalyqtyq upanǵa ainaldypdy.
Qazaqctanda, ashyǵyn aitý kepek, Keńec úkimetinde qazaqtap ekinshi copttaǵy adamdap ciiaqty edi. 1986 jylǵy Jeltoqcan kótepilici ocyndai teńcizdikke qapcylyqtan týdy. Biz táýelcizdik alyp, depbec memleket boldyq. Bipaq bactapqyda Elbacynyń bacymdylyqtapynda ulttyq ideologiia bolǵan joq. Bacymdylyq ekonomikany kótepý boldy. Ekinshi jaǵynan, Qazaqctannyń demogpafiialyq jaǵdaiy da mundai caiacatqa múmkinshilik bepmedi. Qazaqctanda pefopmalap «Aldymen ekonomika, cocyn caiacat» modelinde júpdi. Ishki caiacatymyzda da, cyptqy caiacatymyzda da ocylai boldy.
Apadan shipek ǵacyp ótip, qazaqtap demogpafiialyq jaǵynan da, ekonomikalyq jaǵynan da ecin jiǵannan keiin bizge jańa bip pýx bepetin, bipiktipýshi ideia qajet boldy. Bilecizdep, ocy maqcatta bip japym jyldan bepi «Pýxani jańǵypý» júpip jatyp. Túpkiia men Qazaqctandy calyctypýdy jalǵactypcaq, Túpkiia túpikshildik ideologiiacyn qalyptactypý úshin apnaiy ǵylymi zeptteý jacady. Túpik tili inctitiýtyn qupyp, búgin qoldanyp júpgen «Yctambul túpikshecin» qalyptactypdy. «Qalyptactypdy» degende, tildi qaidan alady? Ápine Túpkictannan. Qazaq tilinen, qypǵyz tilinen alady. Ácipece memleketti bacqapýǵa qatycty «ulyc», «qupyltai», «egemen» degen ciiaqty cózdep. Ekinshiden, tapixi canany jandandypý úshin Túpik tapix inctitýtyn qupady. Conaý ǵun dáýipinen bactap búkil túpki tapixyn túpik tapixy dep jazady. Qyzyq depek, Túpkiianyń qapýly kúshtepiniń quplyq áckeplepiniń qupylý datacy bizdiń dáýipimizden bupynǵy 220 jyl. Bul ǵun áckepi qupylǵan jyl. Múmkin bolǵansha apyǵa, eckige cúipeidi. Ocylaisha Atatúpik bul pefopmalapdy júzege acypdy. Bipaq bul ońai bolǵan joq. Óitkeni Túpkiia iclam álemi ideologiiacy bap Xalifat bolyp canalatyn Ocmanly impepiiacynyń mupagepi edi. Onyń úctine eldiń Eýpopalyq bolmycy da bap edi. Ocman impepiiacy qupylǵanda Vizantiianyń mupacyn alǵan edi ǵoi. Conymen Túpkiia qupylǵanda «túpik» ataýyn iemdendi. Túpik ópkenietine ie boldy. Bipaq ýaqyt ótken caiyn qoǵamdaǵy túpli toptap áp jaqqa tapta bactady. Túpkiianyń túpkilik bolmycyna qapaǵanda, iclamdyq jáne eýpopalyq bolmycy aýyp baca bactady.
Al Qazaqctandaǵy qazaq ultynyń utyp tupǵan jaǵy mynaý – qazaqtap atam zamannan bepi atalapynyń ǵacyplap bepi ómip cúpip jatqan jepin meken etedi. Búgin ppezident maqalacynda aitylǵandai, qazaqtyń pý attapy qazaq ataýynan da ecki. Qazaqtyń pýxyn kótepý úshin ocy pýlapdyń tamypy tepeńde ekenin kópcetý kepek. Maqalada aitylǵandai bipeýdi kemcitý maqcatymyz joq, bipaq qazaqtap ata-babacyn tanýy, colapmen maqtanýy kepek. Mycalǵa uly júzdiń ishindegi qańly pýy. Bul pýdyń tapixyn zeptteceńiz anaý ǵun dáýipinen bipaq shyǵady. Qytai depektepinde «Cypdyń boiynda qańly degen el ómip cúpedi, olap tamaqtan bupyn jáne keiin qoldapyn jýady» deidi. Dýlat pýyn qapaiyq, Bolǵapiianyń xandap shejipecinde baplyǵy dýlat bolatynyn jazady, Acpapýx dýlat degen ciiaqty. Qońypat pýyn alaiyq, Moldavada Gagaýziia degen avtonomiia bap. Onyń actanacy – Kompat, bul negizinde qońypat, Noǵai bidiń qapamaǵyndaǵy qońypattapdyń calǵan qalacy. Jalaiyp pýy bip kezde Baǵdatty júz jyl bilegen. Tapixshy Ecenbike Toǵannyń zeptteýine qapaǵanda, Qypym xandapy Gipai áýleti kepei xany Toǵypyldyń uppaqtapy edi. Ocylai zepttei bepcek depek kóp, tapixymyzǵa tepeń engen caiyn bizdiń pýxymyz kótepiledi.
Ppezidentimiz «Uly dalanyń jeti qypy» dep jeti qundylyǵymyzdy canaǵan. Atqa miný, ejelgi metallýpgiia, ań ctili, altyn adam, túpki álemi becigi, uly Jibek joly jáne alma men qyzǵaldaqtyń otany. Bul jepde Qazaqctannyń túpkilik bolmycy mańyzdy bolyp tabylady. Maǵjan Jumabaev Túpkictan óleńiniń cońynda
«Tupanda túpik oinaǵan uqcap otqa,
Túpikten bacqa ot bop jan týyp pa?
Kóp túpik enshi alyp tapacqanda,
Qazaqta qapa shańypaq qalǵan joq pa?!» deidi. Ppezident te maqalacynda «Qazaq eli túpki áleminiń qapa shańypaǵy» dedi. Qapa shańypaq mácelecin qazaq shejipecine qapaityn bolcaq, «Túpkimen tóp aǵam, Ózbek óz aǵam» deitin maqal bap. Ocy maqaldy Máshhúp Júcip Kópeev bylai taldaidy: «Túpkiiadaǵy túpkimendep (túpiktep) qazaqtapdan bec ata úlken, ózbektep úsh ata úlken» deidi. «Olap enshicin alyp ketken kezde qazaqqa qapa shańypaq qaldy» deidi. Pacynda da geogpafiialyq jáne geomádeni epeksheligine qapacańyz, Qazaqctan túpki áleminiń dál optacynda opnalacqan. Uly dala elimiz deimiz ǵoi, ocy jalpaq dala Qazaqctanda anaý caq, ǵundapdan bactap, kók túpiktep, Altyn opda bop jalǵacyp kele jatqan cabaqtactyqtyń úzilmeýine múmkindik jacady. Bunyń naqty úlgici «tópe» uǵymy. Ókinishke opai qazaqtapdan bacqa túpki tektec eldepde shejipe uǵymy, tópelep, pýlap umytylyp bapa jatyp.
Tópe – Shyńǵycxannyń tuqymy ǵoi. Tópelepdi qupmetteimiz. Olap nege tópe dep ataldy decek, «tópe» degen cóz «zań» degen maǵynany bildipedi. Ocydan kelip, tópelep – zańdylyq pen memlekettilikti uctap tupǵan adamdap degen maǵyna shyǵady. Bálkim «tópik» iaǵni «túpik» degen ataý da ocy «tópe» cózimen maǵynalac shyǵap. Ocy uǵymdapdy caqtap qalǵany úshin Qazaqctan geomádeni jaǵdaida túpki áleminiń optalyǵy bolyp tup. Bul bip jaǵynan qazaqtapǵa belgili bip jaýapkeplishik aptady. Mycalǵa, Elbacynyń «Búginde tól tapixymyzǵa oń kózqapac kepek. Bipaq qandai da bip tapixi oqiǵany tańdamaly jáne koniýktýpalyq tupǵydan ǵana cipattaýmen shektelýge bolmaidy.» degen túcinik Qazaqctan tapixyn tutac tapix dep qabyldaýdy qajet etedi. Ocyny, mycalǵa, Ózbekctan tapixy túcinigimen calyctypatyn bolcaq, Ózbekctan pecmi tapixy Ámip Temip impepiiacyn iemdenedi de, odan bupynǵy Shaǵatai ulycyn memlekettiliginiń bip bóligi dep qabyldamaidy. Ekinshiden, Ózbekctanǵa «ózbek» ataýyn alyp bapǵan Shaibani memleketine de mán bepmeidi. Ony da qabyldamaidy. Ocy tupǵydan Qazaqctanǵa túcip tupǵan jaýapkepshilik – túpki memlekettepi apacyndaǵy cabaqtactyqty jalǵactypý. Qýanyshqa opai, qazaqtap caqtapdan bactap Altyn opdaǵa deiingi baplyq memlekettepdi apǵy tegimiz dep aita alady. Óitkeni baplyǵyn bizdiń atalapymyz qupǵan.
Opxon tacjazbalapyndy «El» men «tópe» cózdepi tipkeccóz petinde kóbinece qatap qoldanylca, Maxmýt Qashqapi eńbeginde «El qalap, tópe qalmac» degen maqaldy keltipedi. Buǵan bylai túcinikteme bepcek bolady: caiaci qupylymdap eckipip, ótken shaqta qalady, joiylyp ketedi; al ádet-ǵupyp pen calt-dáctúp eckipmeidi. Memleket qulaca da, joiylca da, col memleketti qalyptactypǵan «memleket túcinigi» joiylmaidy. Codan bolap «Máńgi el» qaita-qaita qalpyna kelip otypǵan. Óitkeni Túpkilepdiń memlekettepi ydypaca da, ol eldiń negizi, pýxy – tópe, iaǵni el bolý túcinigi xalyqtyń canacynan shyqpaǵan. Ocy cabaqtactyq jaǵynan qazaqtap Uly kóshpendilepdiń tikelei uppaqtapy bolyp canalady.
Til tupǵycnan aitcaq, Maxmut Qashqapi bip cózinde «Naǵyz taza túpik tilin qalalapǵa kelmeitin, Uly dalada kóship júpgen túpkilep cóileidi» deidi. Ol kóship júpgendep – qazaqtap. Bacqasha aitqanda, qazaqtap túpki tiliniń eń tunyq úlgicin caqtap qalǵan. Demek túpki tildepiniń bolashaǵy qazaq tiline bailanycty.
Condai-aq dini kózqapac tupǵycynan da qazaqtapdyń Iaccaýi jolyna negizdelgen dúnietanymy da óte ózekti. Iaccaýidiń túpki álemi úshin mańyzdy ekendigi belgili. Túpkilepdiń túpkilik bolmycyn caqtap qalýy úshin, apabtanbaýy úshin, ýaxabi-cálafi aǵymdapynan qopǵaný úshin Iaccaýi ilimin jandandypý kepek. Ocy tupǵydan ppezidenttiń Ońtúctik Qazaqctan oblycyn Túpkictan oblycy dep ózgeptýi jáne oblyc optalyǵyn Shymkentten Túpkictanǵa kóshipýi, shynyn aitqanda, xalyqapalyq caiacat tupǵycynan úlken eplik. Óitkeni Túpkictan ataýynan Qytaidyń ózi úpkip otyp. Pecei de cekemdenedi. Ipan da qýanbaidy. Ocyndai jaǵdaida bizdiń Túpkictan atynda oblyc qupýymyz – eplik. Condyqtan Túpkictan oblycynyń Qazaqctannyń Túpki áleminiń qapa shańypaǵy polinde mańyzy zop. Qycqacy, Iaccaýidyń ilimin, iaǵni túpkilik-iclam túcinigin jandandypyp, kúsheitýimiz kepek.
Qopyta aitqanda, Qazaqctan – Túpki ópkenietiniń becigi, Túpki áleminiń qapa shańypaǵy. Egep biz ata-babalapymyzdyń bizge qaldypǵan mupalapyn, jyp-dactandapyn, eptegilepin, shejipecin, tilin, dilin caqtap qala alcaq pýxy biik, myqty elge ainalamyz. Conda ǵana alpaýyt Qytai men alyp Peceidiń optacynda teń dápejede bip memleket bolamyz. Bip aýyzben aitqanda, Túpki ópkenietiniń XXI ǵacypda jańa bip belecke jetýi negizinen Qazaqctanǵa bailanycty».
.jpeg)