Buqtyrmany jaǵalai jatqan patshalar jazyǵyndaǵy obalardan osyǵan deiin tabylǵan jádigerler Almaty, Astanaǵa jóneltilip otyrsa, endi qaz-qalpynda Bereldegi aspan asty murajaiynda saqtalady. Keshegimizge kóz júgirtip, tarihymyzdy túgendeýmiz - táýelsiz eldiń úlken jetistigi.
Arǵysy saqtardyń, bergisi túrkilerdiń ataqonys altyn besigi - Tór Altai. Bereldegi qazba jumystarynan tabylyp jatqan qundy jádigerler de sonyń aiǵaǵy. Patshalar jazyǵynda aýmaǵy 172 gektardy alyp jatqan bul qoryq-murajai 2008 jyly Elbasy Nursultan NAZARBAEVTYŃ uiǵarymymen quryldy. Alǵashqy jyldary-aq murajai aýmaǵynda bir ákimshilik ǵimarat, eki qonaqúi boi kóterdi. Alaida, Berel-qoryq murajaiynyń materialdyq-tehnikalyq bazasy tolyq jabdyqtalmaǵandyqtan, jumys turalap qalǵan kórinedi. Búginde murajai jumysy áldeqaida jandanǵan. Jýyqta ǵana erekshe jádigerler shyqqan №2 qorǵannyń ústinen shyny jabyndymen sarkofag salyndy. Bul qorǵannan shyqqan jeti attyń ekeýi tolyqtai altynmen aptalǵan. Janynan áiel adamnyń súiegi shyqty. Boljammen saqtardyń zamanyndaǵy patshaiym bolsa kerek. Bulardyń barlyǵy sol qalpynda saqtalǵan. Obanyń ústine salynǵan murajaiǵa kelýshiler baspaldaqpen tómenge túsip, saq dáýirindegi jádigerlerdi jaqynnan kóre alady.
Kóne dáýirdi elestetetin murajai
Oblys ákimi Danial AHMETOV biýdjetten qomaqty qarjy bólip, arheologiialyq qazba jumystaryna kóp kóńil bólip otyr. Osy rette Berel-qoryq murajaiynyń direktory Jangeldi Ahmadiev oblys basshylyǵyna alǵysyn aityp, bolashaqtaǵy josparlarymen bólisti.
- Tór Altaidyń tóri - osy Berel. Elimizdegi eń sulý jerlerdiń biri bolǵandyqtan, týrizmdi damytýdyń da bir joly osy. Búginde Berelge deiin asfalt jol salynyp jatyr. Jalpy, Bereldiń bolashaǵy zor. Sondyqtan da, aýdandaǵy mádeni eskertkishterimizdi bir ortaǵa jinaqtaýymyz kerek dep oilaimyn. Shynyn aitqanda, Oralhan Bókeidiń murajai-úii qańyrap tur. Tym bolmaǵanda, memleket qaramaǵynda bolsa ǵoi. Demeýshilerdiń kómegimen ǵana tur, - dedi Jangeldi Ahmadiev óz sózinde. - Qonaqtardyń eń kóp keletin jeri de - Berel. Sáti kelip jatsa, murajaidyń tusynan Buqtyrmaǵa kópir salyp, infrastrýktýrany qolǵa alamyz. Kelgen týrister kópirden óte qalǵan boida kólikterin tastap, at arbaǵa minip, murajaidyń aýmaǵyn aralaidy. At arbanyń ózi kóne stilde jasalyp, kelýshilerge saqtardyń, túrkilerdiń dáýirin elestetip tursa deimin. Aldaǵy ýaqytta murajaidyń jeke ǵimaraty salynyp, Berelden shyqqan dúnielerdiń túpnusqasy sonda saqtalatyn bolady. Astanadaǵy Ulttyq murajaidyń altyn zaly bar, sol jerdegi jádigerlerdiń 60 paiyzy osy Berelden tabylǵan zattar. Solardyń kóshirmesin jasatyp, ózimizge alyp kelsek, quba-qup bolar edi. Sondai-aq, murajai aýmaǵynda týristerge basqa da qyzmet túrleri kórsetilýi kerek. Yńǵaily oryndarǵa dámhana, qonaqúi ashyp, meimandardy qarsy alamyz deýshi kásipkerler bolsa da artyqtyq etpeidi. Kelimdi-ketimdi qonaqtar ózderimen alyp ketý úshin jergilikti qolóner sheberleriniń kádesyilaryn, sýretterin satylymǵa qoiýǵa bolady. Buǵan biz aqyryndap kele jatyrmyz.
Murajai direktory Jangeldi Ahmadievtiń josparyn júzege asyrý úshin jergilikti kásipkerler de jumyla kiriskenderi durys pa deimiz. Al memleket tarapynan qajetti jaǵdailar jasalyp jatyr. Birinshiden, kásipkerler úshin ártúrli memlekettik baǵdarlama aiasynda tiimdi nesieler beriledi. Ekinshiden, Bereldegi murajai jumystaryn jańǵyrtý úshin memleket tarapynan 100 mln. teńge qarjy bólindi.
Tumsa tabiǵat óner týyndylaryna toly
Berel-qoryq murajaiyna qarasty ákimshilik ǵimarat pen qonaqúilerdiń atshaptyrym aýmaǵy qorshaýmen bekitilip, abattandyryldy. Tumsa tabiǵat aiasyndaǵy aýla ishi óner týyndylaryna tolyp tur. Onyń bári Berelde ótken simpoziýmde sheteldik qolóner sheberleriniń tartýy bolsa kerek. Bul músinderdiń bir ereksheligi, barlyǵy tabiǵi materialdardan jasalǵan. Biri aǵashtan oiyp músin jasasa, endi biri tastardyń betine sýret salyp ketken. Jergilikti óner ieleri de budan shet qalmaǵan. Ákimshilik ǵimarattyń kireberisindegi qabyrǵalarda jergilikti sýretshi Aiaýlym Muhtarhanovanyń maily boiaýmen jazǵan kartinalary oryn tepken. Endi bir qabyrǵasyna Boshai Kitapbaev, Oralhan Bókei, Didahmet Áshimhan, Álibek Asqarov, Ahtan Nurbaev, Tólegen Raqymjanov syndy jergilikti aqyn-jazýshylardyń, belgili tulǵalardyń portretteri ilinip, ómirbaianadary jazylǵan. Bulardyń qataryn esimderi elenbei kele jatqan tulǵalar da toltyrady áli. Sonymen qatar, munda arheologiia zaly, etnografiia, qor saqtaý, májilis, baspasóz zaldary bar.
Arheologiia zalynda Bereldegi qazba jumystarynan tabylǵan zattar saqtaýly. Onyń ishinde súiek taraq, ań stilindegi sýlyq, tabyttyń betin jaýyp turǵan shegeler, attyń aýyzdyqtary, jez sapty aina, baǵaly tastardan tizilgen monshaqtar saqtalǵan. Bir tańǵalarlyǵy, teńiz túbinde ǵana shógip jatatyn asyl tastardan jasalǵan áshekei buiymdar Tór Altaidy meken etken patshaiymǵa qalai kelgen? Berel qoryq-murajaiynyń ǵylymi qor jumysy jáne ekskýrsiia qyzmet kórsetý bóliminiń basshysy Almas Sarbasovtyń aitýynsha, teńiz jaǵalaýyndaǵy eldermen alys-beris, saýda-sattyq sol kezderi-aq bolǵan siiaqty. Tarihshylardyń da boljamdary osy. Qundy jádigerlerdiń barlyǵy derlik shyny shkaftyń ishine ornalastyrylǵan. Zeinolla Samashev jeke qoryndaǵy jádigerlerdi de osy murajaiǵa syilaǵan. Al erekshe qor saqtalatyn bólmede tek ǵana altyn men kúmisten jasalǵan qundy jádigerler tur. Bulardyń barlyǵyn shyny sórelerge ornalastyrmas buryn qor saqtaý bólmesindegi mamandar tazalap, qaita qalpyna keltiredi. Qaǵazǵa árbir jádigerdiń sýreti salynady. Mundaǵy jumystyń basy-qasynda júrgen - qor saqtaýshy Jániia Segizbaeva. Sonymen qatar, murajaidan 19-20 ǵasyrdaǵy jergilikti halyqtyń paidalanǵan zattaryn da kezdestiresiz. Murajai direktory Jangeldi Ahmadievtiń aitýynsha, aldaǵy ýaqytta Kókkóldegi ken ornyndaǵy tehnikalardyń, shahtanyń sýretterin ilip, sol týraly derekter jinaqtaý oida bar. Derekter jinaqtaý úshin kitaphana da bar murajaida. Bir bólme tarihi-ǵylymi, ádebi kitaptarǵa tolyp tur. Kitaphanaǵa arheolog ǵalym Zeinolla Samashev óz qorynan 3000-nan astam, jazýshy Álibek Asqarov 500-den astam kitap syiǵa tartqan. Munda oqýshylar, stýdentter kelip, ózderine qajetti kitaptaryn alyp, paidalana alady.
Merei Qainaruly
Katonqaraǵai aýdany.
"Didar" gazeti