بۇقتىرمانى جاعالاي جاتقان پاتشالار جازىعىنداعى وبالاردان وسىعان دەيٸن تابىلعان جەدٸگەرلەر الماتى, استاناعا جٶنەلتٸلٸپ وتىرسا, ەندٸ قاز-قالپىندا بەرەلدەگٸ اسپان استى مۇراجايىندا ساقتالادى. كەشەگٸمٸزگە كٶز جٷگٸرتٸپ, تاريحىمىزدى تٷگەندەۋمٸز - تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ٷلكەن جەتٸستٸگٸ.
ارعىسى ساقتاردىڭ, بەرگٸسٸ تٷركٸلەردٸڭ اتاقونىس التىن بەسٸگٸ - تٶر التاي. بەرەلدەگٸ قازبا جۇمىستارىنان تابىلىپ جاتقان قۇندى جەدٸگەرلەر دە سونىڭ ايعاعى. پاتشالار جازىعىندا اۋماعى 172 گەكتاردى الىپ جاتقان بۇل قورىق-مۇراجاي 2008 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇيعارىمىمەن قۇرىلدى. العاشقى جىلدارى-اق مۇراجاي اۋماعىندا بٸر ەكٸمشٸلٸك عيمارات, ەكٸ قوناقٷي بوي كٶتەردٸ. الايدا, بەرەل-قورىق مۇراجايىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى تولىق جابدىقتالماعاندىقتان, جۇمىس تۇرالاپ قالعان كٶرٸنەدٸ. بٷگٸندە مۇراجاي جۇمىسى ەلدەقايدا جاندانعان. جۋىقتا عانا ەرەكشە جەدٸگەرلەر شىققان №2 قورعاننىڭ ٷستٸنەن شىنى جابىندىمەن ساركوفاگ سالىندى. بۇل قورعاننان شىققان جەتٸ اتتىڭ ەكەۋٸ تولىقتاي التىنمەن اپتالعان. جانىنان ەيەل ادامنىڭ سٷيەگٸ شىقتى. بولجاممەن ساقتاردىڭ زامانىنداعى پاتشايىم بولسا كەرەك. بۇلاردىڭ بارلىعى سول قالپىندا ساقتالعان. وبانىڭ ٷستٸنە سالىنعان مۇراجايعا كەلۋشٸلەر باسپالداقپەن تٶمەنگە تٷسٸپ, ساق دەۋٸرٸندەگٸ جەدٸگەرلەردٸ جاقىننان كٶرە الادى.
كٶنە دەۋٸردٸ ەلەستەتەتٸن مۇراجاي
وبلىس ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى بٶلٸپ, ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىنا كٶپ كٶڭٸل بٶلٸپ وتىر. وسى رەتتە بەرەل-قورىق مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى جانگەلدٸ احماديەۆ وبلىس باسشىلىعىنا العىسىن ايتىپ, بولاشاقتاعى جوسپارلارىمەن بٶلٸستٸ.
- تٶر التايدىڭ تٶرٸ - وسى بەرەل. ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ سۇلۋ جەرلەردٸڭ بٸرٸ بولعاندىقتان, تۋريزمدٸ دامىتۋدىڭ دا بٸر جولى وسى. بٷگٸندە بەرەلگە دەيٸن اسفالت جول سالىنىپ جاتىر. جالپى, بەرەلدٸڭ بولاشاعى زور. سوندىقتان دا, اۋدانداعى مەدەني ەسكەرتكٸشتەرٸمٸزدٸ بٸر ورتاعا جيناقتاۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. شىنىن ايتقاندا, ورالحان بٶكەيدٸڭ مۇراجاي-ٷيٸ قاڭىراپ تۇر. تىم بولماعاندا, مەملەكەت قاراماعىندا بولسا عوي. دەمەۋشٸلەردٸڭ كٶمەگٸمەن عانا تۇر, - دەدٸ جانگەلدٸ احماديەۆ ٶز سٶزٸندە. - قوناقتاردىڭ ەڭ كٶپ كەلەتٸن جەرٸ دە - بەرەل. سەتٸ كەلٸپ جاتسا, مۇراجايدىڭ تۇسىنان بۇقتىرماعا كٶپٸر سالىپ, ينفراسترۋكتۋرانى قولعا الامىز. كەلگەن تۋريستەر كٶپٸردەن ٶتە قالعان بويدا كٶلٸكتەرٸن تاستاپ, ات ارباعا مٸنٸپ, مۇراجايدىڭ اۋماعىن ارالايدى. ات اربانىڭ ٶزٸ كٶنە ستيلدە جاسالىپ, كەلۋشٸلەرگە ساقتاردىڭ, تٷركٸلەردٸڭ دەۋٸرٸن ەلەستەتٸپ تۇرسا دەيمٸن. الداعى ۋاقىتتا مۇراجايدىڭ جەكە عيماراتى سالىنىپ, بەرەلدەن شىققان دٷنيەلەردٸڭ تٷپنۇسقاسى سوندا ساقتالاتىن بولادى. استاناداعى ۇلتتىق مۇراجايدىڭ التىن زالى بار, سول جەردەگٸ جەدٸگەرلەردٸڭ 60 پايىزى وسى بەرەلدەن تابىلعان زاتتار. سولاردىڭ كٶشٸرمەسٸن جاساتىپ, ٶزٸمٸزگە الىپ كەلسەك, قۇبا-قۇپ بولار ەدٸ. سونداي-اق, مۇراجاي اۋماعىندا تۋريستەرگە باسقا دا قىزمەت تٷرلەرٸ كٶرسەتٸلۋٸ كەرەك. ىڭعايلى ورىندارعا دەمحانا, قوناقٷي اشىپ, مەيمانداردى قارسى الامىز دەۋشٸ كەسٸپكەرلەر بولسا دا ارتىقتىق ەتپەيدٸ. كەلٸمدٸ-كەتٸمدٸ قوناقتار ٶزدەرٸمەن الىپ كەتۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ قولٶنەر شەبەرلەرٸنٸڭ كەدەسىيلارىن, سۋرەتتەرٸن ساتىلىمعا قويۋعا بولادى. بۇعان بٸز اقىرىنداپ كەلە جاتىرمىز.
مۇراجاي ديرەكتورى جانگەلدٸ احماديەۆتٸڭ جوسپارىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ كەسٸپكەرلەر دە جۇمىلا كٸرٸسكەندەرٸ دۇرىس پا دەيمٸز. ال مەملەكەت تاراپىنان قاجەتتٸ جاعدايلار جاسالىپ جاتىر. بٸرٸنشٸدەن, كەسٸپكەرلەر ٷشٸن ەرتٷرلٸ مەملەكەتتٸك باعدارلاما اياسىندا تيٸمدٸ نەسيەلەر بەرٸلەدٸ. ەكٸنشٸدەن, بەرەلدەگٸ مۇراجاي جۇمىستارىن جاڭعىرتۋ ٷشٸن مەملەكەت تاراپىنان 100 ملن. تەڭگە قارجى بٶلٸندٸ.
تۇمسا تابيعات ٶنەر تۋىندىلارىنا تولى
بەرەل-قورىق مۇراجايىنا قاراستى ەكٸمشٸلٸك عيمارات پەن قوناقٷيلەردٸڭ اتشاپتىرىم اۋماعى قورشاۋمەن بەكٸتٸلٸپ, اباتتاندىرىلدى. تۇمسا تابيعات اياسىنداعى اۋلا ٸشٸ ٶنەر تۋىندىلارىنا تولىپ تۇر. ونىڭ بەرٸ بەرەلدە ٶتكەن سيمپوزيۋمدە شەتەلدٸك قولٶنەر شەبەرلەرٸنٸڭ تارتۋى بولسا كەرەك. بۇل مٷسٸندەردٸڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ, بارلىعى تابيعي ماتەريالداردان جاسالعان. بٸرٸ اعاشتان ويىپ مٷسٸن جاساسا, ەندٸ بٸرٸ تاستاردىڭ بەتٸنە سۋرەت سالىپ كەتكەن. جەرگٸلٸكتٸ ٶنەر يەلەرٸ دە بۇدان شەت قالماعان. ەكٸمشٸلٸك عيماراتتىڭ كٸرەبەرٸسٸندەگٸ قابىرعالاردا جەرگٸلٸكتٸ سۋرەتشٸ اياۋلىم مۇحتارحانوۆانىڭ مايلى بوياۋمەن جازعان كارتينالارى ورىن تەپكەن. ەندٸ بٸر قابىرعاسىنا بوشاي كٸتاپباەۆ, ورالحان بٶكەي, ديداحمەت ەشٸمحان, ەلٸبەك اسقاروۆ, احتان نۇرباەۆ, تٶلەگەن راقىمجانوۆ سىندى جەرگٸلٸكتٸ اقىن-جازۋشىلاردىڭ, بەلگٸلٸ تۇلعالاردىڭ پورترەتتەرٸ ٸلٸنٸپ, ٶمٸربايانادارى جازىلعان. بۇلاردىڭ قاتارىن ەسٸمدەرٸ ەلەنبەي كەلە جاتقان تۇلعالار دا تولتىرادى ەلٸ. سونىمەن قاتار, مۇندا ارحەولوگييا زالى, ەتنوگرافييا, قور ساقتاۋ, مەجٸلٸس, باسپاسٶز زالدارى بار.
ارحەولوگييا زالىندا بەرەلدەگٸ قازبا جۇمىستارىنان تابىلعان زاتتار ساقتاۋلى. ونىڭ ٸشٸندە سٷيەك تاراق, اڭ ستيلٸندەگٸ سۋلىق, تابىتتىڭ بەتٸن جاۋىپ تۇرعان شەگەلەر, اتتىڭ اۋىزدىقتارى, جەز ساپتى اينا, باعالى تاستاردان تٸزٸلگەن مونشاقتار ساقتالعان. بٸر تاڭعالارلىعى, تەڭٸز تٷبٸندە عانا شٶگٸپ جاتاتىن اسىل تاستاردان جاسالعان ەشەكەي بۇيىمدار تٶر التايدى مەكەن ەتكەن پاتشايىمعا قالاي كەلگەن? بەرەل قورىق-مۇراجايىنىڭ عىلىمي قور جۇمىسى جەنە ەكسكۋرسييا قىزمەت كٶرسەتۋ بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى الماس سارباسوۆتىڭ ايتۋىنشا, تەڭٸز جاعالاۋىنداعى ەلدەرمەن الىس-بەرٸس, ساۋدا-ساتتىق سول كەزدەرٸ-اق بولعان سيياقتى. تاريحشىلاردىڭ دا بولجامدارى وسى. قۇندى جەدٸگەرلەردٸڭ بارلىعى دەرلٸك شىنى شكافتىڭ ٸشٸنە ورنالاستىرىلعان. زەينوللا ساماشەۆ جەكە قورىنداعى جەدٸگەرلەردٸ دە وسى مۇراجايعا سىيلاعان. ال ەرەكشە قور ساقتالاتىن بٶلمەدە تەك عانا التىن مەن كٷمٸستەن جاسالعان قۇندى جەدٸگەرلەر تۇر. بۇلاردىڭ بارلىعىن شىنى سٶرەلەرگە ورنالاستىرماس بۇرىن قور ساقتاۋ بٶلمەسٸندەگٸ ماماندار تازالاپ, قايتا قالپىنا كەلتٸرەدٸ. قاعازعا ەربٸر جەدٸگەردٸڭ سۋرەتٸ سالىنادى. مۇنداعى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا جٷرگەن - قور ساقتاۋشى جەنييا سەگٸزباەۆا. سونىمەن قاتار, مۇراجايدان 19-20 عاسىرداعى جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ پايدالانعان زاتتارىن دا كەزدەستٸرەسٸز. مۇراجاي ديرەكتورى جانگەلدٸ احماديەۆتٸڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا كٶككٶلدەگٸ كەن ورنىنداعى تەحنيكالاردىڭ, شاحتانىڭ سۋرەتتەرٸن ٸلٸپ, سول تۋرالى دەرەكتەر جيناقتاۋ ويدا بار. دەرەكتەر جيناقتاۋ ٷشٸن كٸتاپحانا دا بار مۇراجايدا. بٸر بٶلمە تاريحي-عىلىمي, ەدەبي كٸتاپتارعا تولىپ تۇر. كٸتاپحاناعا ارحەولوگ عالىم زەينوللا ساماشەۆ ٶز قورىنان 3000-نان استام, جازۋشى ەلٸبەك اسقاروۆ 500-دەن استام كٸتاپ سىيعا تارتقان. مۇندا وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر كەلٸپ, ٶزدەرٸنە قاجەتتٸ كٸتاپتارىن الىپ, پايدالانا الادى.
مەرەي قاينارۇلى
كاتونقاراعاي اۋدانى.
"ديدار" گازەتٸ
