Berekeli birlik, yrysty yntymaq

Keńes Odaǵy kezinde túp-tuqiiany qalyń bolsa da oqýlyǵy juqa Qazaqstannyń shyn tarihyna jaqsy boilai almadyq. Shyntýaityna kelgende, salqar dalasy ainalasyndaǵy antalaǵandardyń kóz qurty bolǵan halqymyzdyń taǵdyry ataqty Juban aqynnyń «Biz, qazaq, myń ólip, myń tirilgen» degen jalǵyz aýyz sózine syiyp turǵandai kórinedi. Talai ret jer betinen quryp ketýdiń az-aq aldynda boldyq. 1915 jylǵy sanaq ólshemimen eseptegende, búginde 40-45 mln bolyp ormandai uiysyp otyrýǵa tiis qazaq Táýelsizdik alǵanda ǵana eńsesin tiktedi.

Qazaqstan álemdik órkeniet sanasatyn, olardyń qatarynda nyq turatyn memleketke ainaldy. Árine, áýeli Alla, sodan soń Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sarabdal saiasatynyń arqasynda osynaý biikke kóterildik.

Iá, Táýelsizdik ońai kelgen joq. Elbasymyz aitqandai, endi ony saq­tap qalý úshin bir kisidei jumylyp eńbekte­nýi­­miz kerek. Táýelsizdik bizge ne berdi? 25 jylda qandai jetistikterge jet­tik? Oń­tústik Qazaqstan obly­sy­­­nyń týmasy bolǵandyqtan, osyn­da bolǵan barlyq jańalyq, ózge­rister kóz aldymyzda ótti. Táý­elsizdiktiń tátti jemisiniń baǵa­syn bilý úshin ózimiz jaqsy bile­tin aimaqtyń 1991 jyldan bergi jaǵdaiyn tarazyǵa salyp, saraptama jasap kórdik.

Ýaqyt pen tarih keńistigindegi ól­shem­men 25 jyl degen az ǵana merzim bolǵanymen, eli­miz osy kezeń ishinde talai be­le­s­terdi ba­ǵyndyra bildi. Iri ekono­mi­kalyq, saiasi jáne áleýmettik jetis­tik­terge qol jetkizdi. Bárimizge belgili, egemendik alǵan 90-shy jyldary el ekonomikasy turalap, tyǵyryqqa tirelip turǵan kez bo­latyn. Barlyq óńirlermen qatar Ońtústik Qazaqstan da aýyr sátterdi bastan keshirdi. Bul elektr energiiasy, gaz, aýyz sý, jylý berilmesten, halyqty ábden qajytqan jyldar edi. Ulttyq valiýtamyz qoldanysqa engen 1993 jyly oblystyń biýdjeti 379,9 mln teńgeni quraǵan bolsa, biylǵy jy­ly ol 559 034,9 mln teńgeni qurap, 1471 ese kóbeidi. 1993 jylǵy oblystyń biýdjetinde áleýmettik salaǵa 220,9 mln teńge kózdelgen bolsa, biylǵy jyly ol 362 737, 5 mln teńgeni qurap, 1642 ese artty. Búginde áleýmettik sa­laǵa baǵyttalatyn qarjy oblys biýdjetiniń 65 paiyzyn alyp otyr. Oblys biýdjetinde 2005 jylǵa deiin biýdjettik damý baǵdarlamalaryna qarajat kózdelmegen. 2005 jyly biýd­jet­tik damý baǵdar­la­malaryna 51 596,3 teńge kózdelse, biylǵy jy­ly 111 162,1 teńge bólindi.

25 jyl ishinde elimiz jedel qarqynmen damyp, álemdik ekonomikalyq arenada ózin tanytyp, moiyndata bildi. Sonyń ishinde bizdiń Ońtústik Qazaqstan óńirinde de ekonomikanyń barlyq salalarynda aitarlyqtai je­tis­tikterge qol jetkizildi. Obly­sy­myzda ónerkásip salasy qar­qyndy damyp keledi, olai deitinimiz, 25 jyl ishinde jalpy óńirlik ónimdegi ónerkásiptiń úlesi 15 paiyzdan 28 paiyzǵa deiin ósti. Óńirimiz indýstriialyq aimaqqa ainaldy. Qurylys indýs­triiasynda respýblikada alǵashqy tamponajdy tsement óndiretin «Standart Tsement» JShS, maqta ósirýden bastap da­iyn buiymdardy shyǵarýǵa deiingi tsikldi júzege asyratyn, eýropalyq jabdyqtarmen jabdyqtalǵan «AZALA Textile» fabrikasy, TMD elderinde balamasy joq, jylyna 70 mln dana óte sirek vakýýmdy tútik shyny shyǵaratyn «Eko-Farm Interneishnl» JShS, zamanaýi tehnologiialardy qoldana otyryp kilem shyǵaratyn «Bal-Tekstil» jáne «Nazar-Tekstil» fabrikalary, budan basqa da iri kásiporyndar ashyldy.

1991 jyly oblysymyzda bilim salasyna 895 mln teńge qar­jy qaralsa, qazirgi tań­da 230 mlrd teńge bólinip, 229,1 mlrd teńgege art­ty. Ońtústik Qazaqstan obly­syn­­da táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryn­da 652 mektepke deiingi bilim berý ny­sany bolsa, «ońtailandyrý» jyldary balabaqshalardyń 84,5 paiy­zy jeke­shelendirildi, balabaqsha ǵi­ma­rat­tarynyń bir bóligi qaraýsyz qa­lyp, qi­ratyldy. Sol kezeńde ob­lysta 91 balabaqsha ǵana ju­mys istedi.

25 jylda oblysta jańadan 1491 balabaqsha ashyldy. Búgingi kúni mektepke deiingi uiymdar jelisi 1582-ge jetip, onda 170,6 myń bala tárbielenip, qam­tý kórsetkishi 83,3 paiyzdy qurady. Obly­sy­myz­da 1991 jyly 965 mektep, al onda oqi­tyn balalar sany 437 901 bolsa, qazirgi tańda jalpy mektepterdiń jelisi 1022-ni qurap, ondaǵy oqýshylar sany 612 499 oqýshyǵa jetti. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarymen salystyrǵanda mektepter sany 6 paiyzǵa, onyń ishinde orta mektepter sany – 21,2 paiyzǵa, oqýshylar sany 29 paiyzǵa ósti. Jańa úlgidegi jalpy 444 mektep, 31 qosymsha qurylys salyn­dy, 13 mektepte qaita qurý jumystary júrgizildi.

90-shy jyldary elimizdiń naryqtyq ekonomikaǵa ótýi­ne, qarjylandyrýdyń jetkilik­sizdigine bailanysty, densaýlyq saq­taý salasynyń jaǵdaiy nashar­la­dy. Osy kezde meditsinalyq pýnktter, aýyldyq dárigerlik ambý­latoriialar jáne basqa da meditsinalyq mekemeler jabylyp, oblystyq, qalalyq jáne aýdandyq aýrýhanalardyń qýaty azaidy, bul óz kezeginde halyqqa qyzmet kórsetýdiń sapasyna keri áserin tigizdi.

Áitse de, jańa saiasi reformalar men qabyldanǵan memlekettik baǵ­darlamalardy iske asyrýdyń nátije­sinde el ekonomikasy jaqsardy, densaýlyq saqtaý biýd­jeti 1850 esege artyp, 1991 jyly 50,8 mln teńgeden 2015 jyly 93,9 mlrd teńgege kóbeidi. Búgin­gi tań­da oblystyń meditsina uiym­darynyń jabdyqtalýy 25,3 paiyzdan 65,6 paiyzǵa deiin ósip otyr. Shirek ǵasyr ishinde densaýlyq saqtaý salasynda 349 jańa nysan salyndy. Sonyń kóbisi zamanaýi aldyńǵy qatarly meditsinalyq quraldarmen jabdyqtaldy. Bul bizdiń meditsina qyzmetkerleriniń júrek, aǵza aýystyrý boiynsha kúrdeli otalardy jasaýyna múmkindik berdi. Oblys halqynyń jalpy ólim-jitim kórsetkishi 22,6 paiyzǵa tómendedi. Sábiler ólim-jitimi 1000 jańa týǵan balaǵa shaqqanda 1991 jyly 30,8-den 2015 jyly 11,1-ge deiin 3 ese, ana ólimi 1991-2015 jyldary 79,8-den 11,4-ke deiin, iaǵni 85,7 paiyzǵa tómendedi.

Egemendik alǵannan beri óńir halqy 50 paiyzǵa ósti jáne 2,8 mln adamdy qurady. Jumyssyzdyq deńgeii 14,3 paiyzdan 5,2 paiyzǵa tómendedi, tabysy tómen halyqtyń úlesi 2000 jyly 52,8 paiyzdan 2016 jyly 5,2 paiyzǵa deiin nemese 10 esege, tabysy kedeilik sheginen tó­men ómir súretin adamdardyń sany 2000 jyly 13,7 paiyzdan 2016 jyly 0,03 paiyzǵa deiin tómen­dedi. Jumyspen qamtylǵan ha­lyq­tyń sany 62 paiyzǵa ósti. Osy merzim ishinde 402 myńnan astam jańa jumys orny quryldy. Muqtaj azamattarǵa áleýmettik kómek kórsetýge memleket tarapynan bólingen qarjy 1993 jyly 35,0 mln teńgeden 2016 jyly 5,0 mlrd teńgege deiin artty.

Ońtústik óńiri úshin aýyl sharýashylyǵy salasy negizgi sala ekeni belgili. Agro­ónerkásip keshenin reforma­laý 1991 jyly bastalǵan bola­tyn. 1992-1994 jyldary na­ry­q­tyq qatynastarǵa kó­shý­­diń aýyrtpalyǵy aýyl sharýa­shy­lyǵy salasyn da tys qaldyrǵan joq. Osynyń áserinen aýyl sharýashylyǵy salasynyń kór­set­­kish­teri 1996-1997 jyldary anaǵurlym tómendedi. 1999 jyl­dan bastap aýyl ómirinde túbe­geili ózgerister jáne ony qar­jy­lyq saýyqtyrý bastaldy. Árbir aýylda jumys isteitin adamǵa múliktik paiy men shartty jer úlesine quqyq beretin kýálik berý arqyly ujymdyq menshik qa­lyptasyp,  sharýashylyq júrgizý túrin derbes tańdaý múmkindigine ie boldy.

Egin sharýashylyǵy boiyn­sha júrgi­zi­lgen júieli ártarap­tandyrýdyń arqasynda 1991 jylmen salystyrǵanda maily da­qyl­dardyń egis kólemi 73,0 myń ga, baqsha 49,0 myń ga, kókónis 27,0 myń ga, kartop 9,0 myń ga artyp, egis kólemimen qatar alyn­ǵan ónim kólemi de eselendi. 1991 jyly oblysta 163,4 myń tonna kókónis, 127,0 myń tonna baqsha ónimderi, 50 myń tonna kartop óndirilse, biylǵy jyly 913,0 myń tonna kókónis, 1379,0 myń tonna baqsha daqyldary, 260,0 myń tonna kartop jinaldy.

Óńirde egis kólemin ulǵaitý, iesiz jer­ler­di igerý, zamanaýi tehnologiiamen tamshylatyp sýarý ádisin keńinen en­gizý, jylyjailar salý, baý-baqshalardy kó­beitý, mal basyn asyldandyrý bo­iynsha ai­tarlyqtai jumystar júrgizildi. 1991 jy­ly jemis-jidek jáne júzimnen 60,9 myń tonna ónim alynǵan bolsa, biyl ónim­diligi joǵary 2100 ga intensivti baýlar esebinen 198,0 myń tonna ónim jinaý kú­ti­lýde. Sonymen qatar, biyl 470 myń tonna astyq jinaldy. Bul Táýelsizdik kezeńindegi eń úlken rekordtyq kórsetkish. Respýblika halqyn qys jáne erte kóktem merzimderinde sapaly kókónis ónimderimen qamtamasyz etý maqsatynda jylyjailar salý isi qolǵa alynyp, búginde olardyń kólemi 1 112 ga jetti, bul respýblikadaǵy barlyq jylyjailardyń 87 paiyzyn quraidy. Osy jylyjailarda Saryaǵash, Qazyǵurt aýdandarynda basqa ónimdermen birge alǵash ret tsitrýs tuqymdas limon ósirý qolǵa alyndy.

Oblysymyz respýblikada maqta ósi­retin biregei óńir bolyp tabylady. Ádette, maqtadan or­ta­sha eseppen gektarynan 26-27 tsentner ónim alynsa, te­reń qopsytý tehnologiiasyn paidalanýdyń arqasynda 40-45 tsentner ónim jinaldy. 1991 jyly 213 myń tonna maqta alyn­ǵan bolsa, aǵymdaǵy jyly 277,0 myń tonna maqta jinaý kútilýde.

Mal sharýashylyǵy boiynsha 1991 jylmen salystyrǵanda iri qara mal sany 1,7 esege – 464,3 myń bastan 778,4 myń basqa, jylqy sany 2,3 esege – 91,1 myń bas­tan 207 myń basqa, túie sany 23 paiyzǵa – 17,8 myń bastan 21,9 myń basqa artyp otyr. Et óndirý tiri salmaqta 1,8 esege – 107,8 myń tonnadan 202,4 myń tonnaǵa, sút óndirý 1,6 esege – 436,4 myń tonnadan 710,6 myń tonnaǵa artty.

Qurylys salasynda da úlken jetis­t­ikterge qol jetkizildi. Ny­sandar qury­lysyn júrgizýge mem­l­ekettik biýdjetten bólingen qar­jy kólemi 1993 jyly 9,3 mln teńge bolsa, 2010 jylǵa deiin 122,0 mlrd teńgeni qurady. Al 2011-2015 jyldar ara­lyǵynda memlekettik biýdjet­ten 233,2 mlrd teńge qaralyp, tolyǵymen igerildi. Osy jyldar ishinde áleýmettik qamtý salasynda – 8 nysan, sport salasynda – 22 nysan, mádeniet salasynda – 22, memlekettik organdar úshin – 20 jáne ózge de 127 nysannyń qurylysy júrgizilip, paidalanýǵa berildi. Oblysymyzda 25 jyl ishinde 8,9 mln sharshy metr turǵyn úi paidalanýǵa berilip, 100 myńnan astam otbasy baspanaly boldy. 1991-1999 jyldar aralyǵynda avtomobil joldarynyń jaǵdaiy kóbinese aǵymdaǵy jóndeý ju­mys­tary esebinen kútip ustalǵan. Avtomobil joldaryn salýǵa jáne qaita jańartýǵa múldem qarajat bólinbegen bolatyn. 2000-2015 jyldary oblys jol­daryna 151,0 mlrd teńge bóli­nip, 9 176,5 shaqyrym joldyń qurylys-jóndeý jumystary júrgizildi. Onyń ishinde 45 kópirdiń qurylysy jáne 100 kópirdiń jóndeý jumystary jú­ze­ge asyryldy. Sonymen qa­tar, oblysymyzda ǵasyr qu­ry­lysy dep tanylǵan aý­qymdy joba – Kóksarai sý rette­gishi salyndy. Kóksarai sý rettegishi tur­ǵyndardy Syrda­riianyń tasýy­nan qutqaryp, Ońtústik Qazaqstan men Qyzyl­orda oblystarynyń aýyl sharýa­shy­ly­ǵyn damytýǵa jaqsy múmkindik berdi. Búginde «Batys Eýropa – Batys Qytai» halyqaralyq tranzittik kólik dáliziniń qurylysy júrgizilýde.

Elimiz táýelsizdik alǵan 25 jyl ishin­de­ 847 eldi mekenniń 268-i (31,6 paiyz),
1 608 989 turǵyn (57,2 paiyz) tabiǵi gazben qamtylǵan. Iske asyrylǵan salalyq baǵdar­la­malardyń nátijesinde orta­lyq­tandyrylǵan sýmen qala­lar­da – 91,7 paiyz, aýyldy eldi m­e­ken­der­de – 71,1 paiyz, gazben 57,2 paiyz turǵyn qamtyldy.

Al endi sonaý náýbet jyldary tarydai shashyrap ketken baýyrlarymyzdyń ata-baba­lary­nyń kindik qany tamǵan tý­ǵan jerge oralyp jatqany da elimizdiń egemen­diginiń aiǵaǵy, óitkeni tek táýel­siz memleket qana óz aza­mat­tarynyń quqyq­tary men bos­tandyqtarynyń iske asyrylýy men qorǵalýyna kepildik bere alady.

Oblys ákimi Janseiit Túimebaev óńir­diń­ alǵa órleýine alǵysharttar daiyn­dap, ár aýdan, qalanyń damý josparyn jiti qada­ǵalap, Elbasynyń tapsyrmalarynyń ýa­qytynda oryndalýyna kúsh sa­lyp ke­ledi. Indýstriialyq aimaq­tarda ju­mys jandana bas­tady. Óńir basshysy elimizdi kókónis, jemis-jidekpen qamtýda ońtústiktiń áleýeti jetetindigin aityp, aýyl sharýashylyǵy, kásipkerlik salalaryna investitsiia salýǵa yqylasty sheteldik investorlardy tartyp jatyr. Óńir agrarlyq bolǵandyqtan, basty bas­tama – aýyl turǵyn­da­ryn jumyspen qam­tý úshin jeke sharýashylyqtardy bi­rik­ti­rip, aýyl sharýashylyǵy koope­ra­tiv­terin qurýǵa kúsh salýda. Az jylda osy ju­mys­tar jaqsy jemisin berýge tiis.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Mem­le­ket basshysy: «Biz – bir ultpyz! Biz – bir­ halyqpyz! Bir elmiz! Osyny saqtap qal­saq, on jyldan keiin Qazaqstan búgingi qiyn­shy­lyqtyń bárinen arylyp, jyl saiyn al­ǵa adymdap basatyn jolǵa túsedi», degen edi. Osy oimaqtai oi ýaqyt óte ómir shyn­dyǵyna ainaldy. Eldiń berekeli birligi men yrysty yntymaǵyn baiandy etý baǵytynda Elbasynyń bastamasymen Qa­zaqstan halqy Assambleiasy siiaqty úi­lestirýshi bedeldi institýt quryldy. Ke­zinde taǵdyrdyń jazýymen qazaqtyń keń dalasyna qonys tepken san túrli etnos ókilderi búginde teńdigi bir, jany bir, mu­rat-maqsaty ortaq birtutas halyqqa ainaldy. Elbasymyz Nursultan  Nazarbaev aiqyndaǵan qoǵamdyq kelisim men el bir­li­giniń qazaqstandyq modeli ýaqyt syny­nan ótip, tarihpen dáleldengen, álem moiyn­daǵan úlgige ainaldy.

AQSh-tyń burynǵy prezi­denti Djo­rdj­ Býshtan KSRO tarap, táýelsiz mem­­leketter bó­lin­gen kezde jýrnalister: «Osy jas memleketter basshy­larynyń ishinen kim senimdi basshy bola alady?» dep surapty, Ol qysqa ǵana: «Nazarbaev. Ol bo­lashaqty aldyn ala boljai alady», dep jaýap qaitarǵan eken. Akademik Serik Qirabaev «Egemen Qazaqstan» gazetine jaz­ǵan maqalasynda osy derekti keltirgen.

Álemdik sanattaǵy daraboz saia­sat­ker­lerdiń biregeii úlken Býsh oiǵa myń to­qymai pikir aitatyn adam emes. AQSh-tyń­ burynǵy prezidentiniń aitqany aidai­ kel­genin búkil dúniejúzi kórip otyr. Kúni keshe ǵana óz eli, óz jerinde esik kózin­de otyr­ǵan qazaq búginde Elbasynyń arqa­synda álemdik arenada tórde otyratyn jaǵ­dailarǵa jetti. Osynyń bári ata-baba­myz armandap ótken Táýelsizdigimizdiń jemisi.

Táýelsiz Qazaqstan damýynyń 25 jyl­­­dyq tarihy elimizdiń Tuńǵysh Pre­zi­denti Nursultan Ábishuly Nazar­baev­tyń eńbe­gi­­men etene bailanysty. El­ba­sy­myzdyń saliqaly saia­sa­ty­­nyń arqa­­­synda búgingi táýel­siz Qazaqstan álem­­dik qaýym­dastyqtyń yqpaldy mú­she­sine ainalyp otyr. Derbes memleket retin­de qol jetkizgen jarqyn jeńisterimiz re­tin­de keńestik kezeńnen keiingi TMD elderi arasynda Qazaqstannyń alǵash­qy bolyp Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uiymyna (EQYU) tóraǵalyq etýin, Birikken Ulttar Uiymy Qaýipsizdik Keńe­siniń turaqty emes múshesi bolyp sailanýyn, Islam yntymaqtastyǵy uiymyna tóraǵalyq etýin, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń Astana qalasynda ótkiziletinin atap ótýge bolady.

Táýelsizdigimizdiń 25 jyly ishinde eli­mizdiń osynaý biik belesterdi ba­ǵyn­dyryp, qol jetkizgen qomaqty jetis­tik­terinde árbir qazaqstandyq azamattyń je­ke úlesiniń bar ekendigin erekshe atap ótkim keledi jáne Máńgilik El bolyp qalýy úshin barsha qazaqstandyqtar jumy­lyp, uly murat jolynda tynymsyz eńbek etýi qa­jet. Elimiz máńgilik, Táýelsizdigimiz baiandy bolǵai.

Ábilqasym DOSBOLOV,

Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslihatynyń depýtaty