Osy tirkestiń ajary taiǵan qyzdyń mańdaiyndaǵy jazýdai bop sazaryp turǵanyna birshama ýaqyt. Men ony óshirip tastaǵym keldi. Tirkesti emes, mańdaidaǵy jazýdy…
Sóz sapyrý keide sonshalyqty ońai, keide sonshalyqty qiyn. Bul asyly, jazar dúnieńniń salmaǵyn sezinýden týǵan áserge bailanysty bolsa kerek. Meniki dombyranyń kúmbirinen qobyzdyń únin estip ap, ony qalai tápsirlerin bilmei dal keshken jankeshtiniń hali. «Markestiń qara qolǵaby»… Jazbamdy bastai almai tumandatyp otyrǵanda bir dosym habarlasty. «Qara qolǵap kiip aldyń ba?». «Kidim». «Qorqynyshty emes pe eken?»… Men qolyma qaradym. Qara qolǵapty seziný qasireti «Maǵjannyń áldii» bop meni de terbetip otyr edi. Sonymen, bul qandai qolǵap? Ol nege qara? Qolǵaptyń qasireti bolǵany nesi? Bizdiń qazirgi qoǵamdyq sanaǵa onyń bailanysy qanshalyq?
Kiarostamidyń uiaty
Áýeli Markes qolǵabynyń bizdiń sanamyzǵa túrtki bola beretinine toqtalmaqpyz. Kolýmbiia qansha deseńiz de batys mádenietiniń jemisi. Ondaǵy halyqtyń áleýmettik dúnietanymy, tirshilik etý qaǵidattary, dini-moraldyq túsinigi, óneri, ádebieti, saiasi kózqarasy eýropalyq qundylyqtardan bastaý alady. Buǵan ekzotikalyq latynamerikandyq qulyqty qosyńyz. Latyn Amerikasy demekshi, áńgimemizdiń tuzdyǵy – «Júz jyldyq jalǵyzdyqqa» synshylar magiialyq realizm degen aidar taǵypty. Iá, Ásem Remediostyń aspanǵa ushyp ketetini, Mokondodaǵy bes jylǵa jýyq jalǵasqan tolassyz jaýyn, Ekinshi Aýreliano men Petro Kotestiń jaqyndasýynan mal sanynyń qisapsyz kóbeiýi… Aita bersek, qarmaq salmai-aq tabatyn taǵy nesheme tańǵajaiyp ýaqiǵalar. Biz adamzat sanasy ábden eseigen dáýirde ómir súrip jatyrmyz. Mundai «ertekke» kimdi sendire alasyz? Muhammed Salyqtyń «Ulyqbektiń barmaǵy» atty jazbasy esime túsip otyr. Adamzat tańdanýdy, ilki senimdi joǵaltyp aldy. Sábi óz barmaqtarynyń túzilisine, qozǵalysyna qalai tańdanýshy edi. Instinkt. Es bildi de, tańdana alý qabiletin óltirip aldy. Jer betinde osy qabiletin óle-ólgenshe tiri saqtai alǵandar da bar. Bul jóninde Muhammed Salyq bylai deidi: «Adamzat dúnieni tanyǵan saiyn, muǵjiza qarapaiym nársegeainalady jáne ol oǵan ekinshi ret tańǵalmaidy. Al, Lev Tolstoi tańdana beredi. Ol bir kúni jolda kele jatyp aǵash butaǵynyń synǵan óskinin kórip, tań-tamasha kúige túsedi. Synǵan óskinniń ómir úshin jantalasqan kúresinen alǵan áser oǵan áigili Qajymuratty jazǵyzdy». Ulyqbek te sońǵy demine deiin óz barmaqtarynyń qaitalanbas izine, jaratylý qupiialaryna tańdanyp ótti. Bul tańdanys oǵan juldyzdardyń syryn ashýǵa kómektesti. Markes osy toptaǵy sýretker. Ol óziniń ótkeninede, búginine de, erteńine de sene alǵan, tipten, moiyndai alǵan degimiz keledi. Kóbimiz eseigen sanamen, iaǵni kúrdelilengen sanamen qaraimyz tóńirekke. Qarapaiym (qarabaiyr emes!) paiymmen kóz salsaq, tanýshy edik muǵjizalardyń mekenindegi tańǵajaiyp tirshiligimizdi. Markes armanshyl adam. Sebebi, onyń halqy sondai, armanshyl. Kolýmbiianyń Eltańbasyn kórseńiz, bizben birden keliser edińiz. HIH ǵasyrdyń basynda Ispan koroldiginiń bodaýynan bosap, Táýelsizdigin jariialaǵan jas memlekettiń armanshyl «sábilik sanasyndaǵy» biik murattar, gýmanizmniń bolashaǵyna, izgi adamgershilik, moraldyq qundylyqtarǵa senim, bostandyqtyń igi bastamalaryna degen alyp-ushpa úmit, ózin-ózi bileýge degen qushtarlyq jańa Eltańbaǵa sol qalpy aqedil sýretshiniń qiialymen kóshirilgen edi.
Mýltiplikatsiialyq reńktegi osy Eltańba tutas bir halyqtyń jan áleminiń, qiialshyl seniminiń kórinisi. Óz basym romandaǵy tańǵajaiyp ýaqiǵalarǵa senemin, tipten, Kolýmbiianyń Eltańbasyn kóre turyp senbeýge bolatynyna kúmánim bar. Endi latynamerikandyq qulyqqa toqtalaiyq. Qai jaǵynan da batystyq formatsiiada jyljyǵan latynamerikandyqtar arǵy ispan mádenietinen túlegen. Al, ispan mádenieti belgili dárejede arab mádenietiniń yqpalyna ushyraǵan. Muny sizder tarih oqýlyǵynan-aq bilesizder. Demek, islamdyq shyǵys dúnietanymy latynamerikandyqtardyń qulyǵynda ómir súrip jatyr, az deńgeide bolsyn. Dáiekke júgineiik. Filosofiia álemdi shartty túrde ekige bóldi: Batys pen Shyǵys. Filosofiianyń túsindirý úshin kerek ekenin bile tura, munymen kelistik. Óitkeni, bul bólinistiń shyndyǵy da, qajeti de bar edi. Shyǵystyń ózi «qysyqkózdi shyǵys» (Maǵjansha), musylmandyq shyǵys jáne kóshpendiler órkenieti syndy úlken tarmaqtardan turady. Degenmen, Shyǵysqa ortaq imitatsiia, fániden baz keship, kosmologiialyq erkindikke umtylys, oishyldyq, dástúrge beriktik syndy qasietter de barshylyq. Qaisar minezdi latynamerikandyqtardyń bolmysyna bul qasietterdiń dánegi, árine, musylmandyq shyǵys arqyly sińdi. Garsia Markestiń keiipkerleri, dálirek, Býendialar qaiyspastai birbetkei bola tura, túptiń-túbinde baz keshýge, tirshilikten kóri, ǵaryshtyq sananyń baýraýyna eltýge, ózimen-ózi buiyǵy imitatsiiaǵa berilýge beiim. Bul Býendialar áýletiniń ǵana qanyna sińgen qasiret shegý derti emes, tiisinshe, muqym kolýmbiialyq minez. Markeske tán taǵy bir erekshelik onyń ajal jaily túsinigi. Jalǵyzdyq qursaýyndaǵy japadan sharshaǵan keiipkerler topyraǵynan daryǵan qaisarlyqpen Otanynyń bolashaǵy úshin maidanǵa da attana alady, eń qorqynyshtysy, óz jalǵyzdyǵymen aiqasqa da túse alady (Rebekanyń óz qujyrasynda saýsaǵyn sorǵan kúii qartaiýyn eske alyńyz). Bul jalǵyzdyq olardy áldeqandai tylsymǵa senýge, janshoshyrlyq kúnáli áreketter jasaýǵa da itermelei aldy. Tek, ajalmen qorqyta almady. Parsy rejisseri Abbas Kiarostamidyń «Shie dámi» kórkem filmindegi qara jerge kómetin jan tappai sandalǵan miskinniń taǵdyry…
Biz filmniń siýjetin baiandaýdan góri, sebepke, saldarǵa júgingendi jón sanadyq. Qaharman Badidyń buǵan deiingi táleii, qoǵamdaǵy áleýmettik dárejesi, túsinigi, kózqarasy kórermenge táptishtelip kórsetilmeidi. Ony ajalmen betpe-bet keltirgen jalǵyzdyqtyń jan kemirer salqyny edi. Tiridei ózin jerlegen insannyń kómetin jan tappai sergeldeńge túsýi «Júz jyldyq jalǵyzdyqty» jadyńyzǵa salmai ma? Bul sergeldeńnen burynǵy, jeke kóleńkesimen ǵana arbasqan jalǵyzdyǵy she, bul da kóńil túkpirine jasyrǵan qupiialaryńyzdy túrtpektep mazalamai ma? Sebep saldardy týǵyzdy. Kiarostami keiipkeri ajalmen jeńilisten, ia bolmasa qorqynyshtan emes, áldeqandai biik túisik deńgeiinde betpe-bet kelip otyr. Álem kinematograftary Kiarostami shyǵarmashylyǵyn tekten-tek filosofiialyq filmge jatqyzbasa kerek-ti. Bul dástúrli tirshilik daǵdylarynan modernizmge kóship jatqan damýshy Iran qoǵamynyń kóńil-kúii. Bul dástúrli tirshilik daǵdylarynan modernizmge kóship jatqan barlyq damýshy elderdiń qobaljýy. Jańa formatsiiaǵa kóshý ústindegi qoǵam jańa uǵymdar, túsiniktermen, jańa sanamen teketireske túsedi. Mundai qobaljý áleýmettik dárejesi anyqtalmai turǵan jeke adamdardyń moraldyq ońashalanýyna ákelip soǵady. Osydan kelip joǵalyp bara jatqan dástúr fenomeninen, modernge rýhani daiyn bolmaǵannan uialý – «qoǵamdyq uialý» týyndaidy. Dástúrlilikti saqtaǵan musylmandyq Shyǵys úshin tipten aýyr soqqy. Kiarostami keiipkerleri uialý hálin únemi bastan keshedi. Munyń bári ainalyp kelgende, bolmystyń óz-ózin izdeý jolyndaǵy rýhani satyǵa kóterilýi. «Shie dámi» arqyly rejisser, árine, qoǵamy úshin adamzattan uialyp otyr, al, keiipkeri arqyly jeke tulǵalyq bolmysynyń uialýyn sýrettegen. Ajal jaily oiǵa berilgish qart sanaly musylmandyq Shyǵystyń búgingi muragerleri – dástúrli mádeniettiń sońǵy mogikandarynyń jalǵyzdyqpen aiqasy osylaisha imitatsiia, máńgilikke umtylys filosofiiasynyń qazirgi zamandyq úlgisin jasap shyqty. Bul ajaldan qorqý emes, betpe-bet kelý, arbasý. Arbasa otyryp, qorqynyshyn jeńý.
Garsia Markeske oralaiyq, Shyǵystyq fániden baz keshý filosofiiasy solai da solai ózge kontinenttegi ózin izdegen adamzattyń kosmologiialyq erkindikke umtylys jigerin oiatty. Bul aitylǵandardyń bári, árine, jalpyadamzattyq minezge de jatady. Áńgime sitýatsiiaǵa bailanysty halyqtardyń túsiniginde, áreketinde bolyp tur. Birneshe ǵasyr áýelgi ispandardyń qanyna sińgen genetikalyq túisikpen kolýmbiialyqtardyń belgili bir kezeńdegi toryǵý sezimderine Shyǵys dúnietanymy áser etkenin biz osylai túsindirgimiz keledi. «Adamzattyń osy bóligi Batystan ne aldy?» degen saýal týady. Biraq, ol basqa áńgimeniń ózegi.
Ajalmen arbasqan Markes keiipkerleri… «Júz jyldyq jalǵyzdyqty» oqyp otyryp, kelesi keiipkerdiń jan tapsyrýyn asqan qushtarlyqpen kútesiń. Iá, Jaratýshynyń Sattar (qupiiany ashpaý, kúnáńdi áshkerelemeý) sipatynan kelip shyqqan oi kúnásin keshesiń. Oi kúnási! Biz qara qolǵapqa endi keldik. Amarantanyń bala kezden birge ósken týysqany Rebekaǵa, ortaq mahabbattary Petro Krespige degen talasynan týǵan óshpendiligi – qara qolǵapty kiiýdiń eń alǵashqy qadamy edi. Ol bir shańyraqta ómir súrip jatqan Rebekany ýlap óltirgisi de keldi, toi kúni taiaǵan saiyn óz týysyn ýlap óltirip qoimasy úshin, qudaidan Rebekanyń jazym bop mertigýin tilep duǵa da oqydy. Amaranta áreketti keiipker emes, oidyń adamy. Onyń qasiretiniń aýyr bolatyny da sondyqtan. Onyń kúnálary ǵumyr boiy sanada jasaldy. Tutas ómiri oi kúnásiniń ishke jutqan zapyranymen ótken taǵdyrǵa nendei úkim shyǵarýǵa bolady? Bir ǵana sóz, jalǵyzdyq!
Nege Amaranta áýletine tán haiýandyq instinkt jeteginde týysqandarymen nekelespedi, nege talai ret qolyn surap kelgen erkek ataýlynyń abzaly polkovnik Herineldo Markeske turmysqa shyqpady? Nege jer qoinyna kirgenshe oiymen ǵana mahabbat lázzatyna berildi? Sebebi, Amaranta óz qasiretine ǵashyq adam. «Japadan-jalǵyz qasiret shegý pendeýi kúnálarǵa batqannan góri, qudailyq azaptyń dámin tatýmen para-par» degen onyń ózi ashqan jańalyǵy shyǵar, bálkim. Osynaý qysmetti áieldiń boiyndaǵy ońashalaný, ashýshańdyq, kirpiiazdyq, beitaraptyq tirshilik etip jatqan qoǵamyńyzǵa uqsamai ma? Amaranta – qoǵamnyń dástúrli mádenietten modernizmge kóshý protsesindegi adamdardyń elgezektikten adasýynyń mysaly. Amarantany únemi «Kiarostamidyń uiaty» túrtpektep otyrady. Ol álemnen, qoǵamnan uialmaidy, onyń uiatyna áleýmettik sana áser etedi. Dáýiriniń aspanyna úiirilgen qorqynysh, kúmán bulty sirkiregende munyń da aýlasy lailanýshy edi. Senimin kúmáni, jigerin qorqynyshy jasytqan Amaranta uialdy. Bárinen uialdy. Onyń ózi Jaratýshynyń, álemniń, qoǵamnyń, bolmysynyń aldynda uialǵanyn túisine alǵanyna kúmánim bar. Ádette, mundai qubylystar beisanaly túrde júredi jáne sanada júredi. Adam balasyn qylmysty áreketi úshin moral da, din de, zań da jaýapqa tarta alady, tek oiy úshin zyndanǵa tastai almaidy. Bireýdiń oiyn oqityn áýlieliktiń aýyly adamzattan alystaǵaly qashan. Oi kúnási úshin Jaratqan men sananyń iesi ǵana úkim kesedi, uiaty tiri bolsa ǵana, árine. Uiat Amarantaǵa ǵumyrlyq qasirettený tumaryn taqty, qasiret qara qolǵap kigizdi. Mine, bul qandai qolǵap! Mine, qara qolǵaptyń qasireti!
Otandy Abaisha súiý…
Gabriel Garsia Markes! Ol synyqqanat jazýshy. Synyqqanat onyń oilary, iaki sóilemderi emes, keiipkerleriniń mańdai jazýy. Óitkeni ómirdiń ózi solai, bir kem. Aqyry sýretkerlik sheberligi jóninde aityp qaldyq, azdy-kópti muny da qaýzap kórelik. Qalamgerdiń baiandaý tili qandai? Bizdińshe, kez kelgen sýretkerdiń qalamy týǵan topyraǵynyń tabiǵat boiaýlarynyń kórinisi. Garsia Markestiń qalamy da Tynyq muhity men Karib teńizinen daryǵan syrshyl kóktiń qubylmaly san boiaýyn, Andy taýynyń minezdi qanyq reńderin, máńgi jasyl ormandardyń oily tústerin sińirgen bolatyn. Mokondonyń tynys-tirshiliginen, ony mekendegen halyqtyń ómirinen qandai boiaýlardy kórdińiz? Bir qaraǵanda, kóz ilespes jyldamdyqpen ózgerip, damyp otyratyn Mokondo feierverktiń san boiaýly jarqylyn eske salady. Markes «jaýyzdaý» qalamger, jazyp otyryp, keiipkerleriniń taǵdyryna jany ashymaidy. Bul – sheberlikten, budan úirenetinimiz de kóp. Onyń boiaýlarynyń syrtqy feierverktik qabatyn frantsýz rejisseri Jan-Per Jene óziniń «Ameli» filminde kórsetýge tyrysty. «Júz jyldyq jalǵyzdyqtaǵy» sóilem quraý «Amelige» jańa tynys ashyp berdi. Garsia Markeste ishki qabattarǵa jasyrynǵan boiaýlar bar. Adam janyn sýretteýine kelgende, sol ishki boiaýlarǵa súiengenimiz durys. Van Gogqa tán sheńber filosofiiasy, ýaqyttyń keńistikke tartylysyn, bolmystyń máńgilikke tartylysyn úzik syzyqty logikalyq arifmetikamen berý, jannyń arpalysqan sezimderiniń túsin beineleý – Markes qalamyna da kóshken. Van Gogta jarqyn túster joq emes. Degenmen, sarysy da, jasyly da, kógi de zaryǵýmen, qasirettenýmen, qorlanýmen derttengen. Bul ózi qyzyq qubylys. Sarysynyń tereńdigi saǵynyshtyń muń-sherin beinelep turǵandyǵynan emes sekildi. Áldeqaida tuńǵiyq, áldeqaida qaiǵyly sananyń reńi jasyrýly munda. Van Gog adamzat sezimderiniń túsin ashty ma, joq, tústerdiń sezimin ashty ma? Álde, ekeýiniń tutas birligin tapty ma eken? Bir taraptan, tústerdiń adamzat sezimine áserin tapqan bolar? Osy suraqtardy óńin ainaldyryp Garsia Markeske qaratyp qoiyp kóreiikshi. Men buǵan dál jaýap qata almas edim. Biraq, bir nárse anyq, ekeýi de qasirettengen sananyń buiyrǵanyn jazdy. Qazirgi kinematografiiada bir avtor bar.
Otandy Abaisha súiý filosofiiasynan «Kiarostamidyń uiaty» kelip shyǵady. Garsia Markes Otanynyń aldyndaǵy jaýapkershiligin sezine otyryp kúnáli qoǵamyn jazdy. Sóz basynda musylmandyq Shyǵystyń qazirgi ónerin nege qozǵadyq? Óitkeni, olardyń dúnietanymy bizge jaqyn.
Qyzyǵasyń, ónerimen zamanyna der kezinde ún qata alyp jatyr. Kiarostami moderndi moiyndaǵysy kelmedi. Sonyń arqasynda halyqtyń dástúrli tirshiligine shúkir aityp-aq kún keshýdi mise tutatyn ańǵal ári kómpis bir bóliginiń tutas galereiasyn jasady. Onyń aýylǵa soǵa beretini de sondyqtan. Al, parsynyń kelesi býynynyń ókili Asgar Farhadi óz filmderi arqyly damýshy qoǵamdaǵy qala adamdarynyń kúrdeli bolmysyn ashýǵa tyrysyp baǵýda. Farhadi «Kiarostami uiatyn» jalǵastyrýdy moinyna alǵan eken. Musylmandyq ádep, áiel, tárbie túsinikteriniń osy zamanǵy kórinisin somdaǵan oǵan álem birneshe ret qol soqty. Túrik rejisseri Nýri Bilge Djeilan jańasha tirshilik daǵdylaryna áldeqashan kóshken halqynyń sanasy jańarǵanyn moiyndai aldy. Batys juraty syqyldy oilaityn, batyssha formatsiiada ǵumyr keship jatqan túrikterdiń dástúrli tanymdarynyń qazasyn, olardyń endigi sezinýi men tabiǵatyndaǵy ózgeristerin keskindep jatyr. Bizdiń nege únimiz shyqpaidy? Múmkin, bizge de biraz nárseni moiyndaityn kez kelgen shyǵar. Áýeli kórkem týyndynyń qaharmandaryna qarap aibattanyp ómir súretin dáýirdiń aiaqtalǵanyn, endigi jerde óner týdyrǵan keiipkerlerdiń bolmysy arqyly óz arymyzdyń qubyjyq kelbetimen didarlasatyn zamannyń kelgenin moiyndaýymyz kerek bola ma, qalai?.. Buǵan qoǵamnyń daiyn emes ekeni ekibastan. Al, óner týdyrýshylar she? Bizdiń bul suraqqa da jaýabymyz joq. Múmkin, bizge de biraz nárseden arylatyn kez kelgen shyǵar.
Sholyp shyqsam, jazbanyń tula-boiynda «qasiret» degen sóz kóp qaitalanypty (árine, ornyn basqa sózben almastyrýǵa bolatyn edi). Eskisi bar, jańasy bar, halyqtyń emdelmegen jarasy beisanaly túrde «qasiret» bop tilge orala beripti. Nelikten qasirettenýge qumar bop aldyq? Bizdiń bul suraqqa da jaýabymyz joq. Bul aitylǵandarmen kelispeýińizge ábden bolady. Qarama-qarsy birneshe pikirdiń bári durys bolýy múmkin. Qaitkende de endigi óner, endigi ádebiet áýen jaily emes, áýenniń ózin jazýy lázim. Nelikten rýhymyz túlei almai jatyr? Bizdiń bul suraqqa da jaýabymyz joq. Eń bastysy, bir suraqtyń jaýaby bar: biz ázirge tirimiz. Janymyz, tilimiz, Táýelsizdigimiz, Memleketimiz bar. Biraq…
***
Jazbanyń aiaǵynda taǵy da Amarantanyń jar bolýǵa, ana bolýǵa laiyq qanshama qyzdyń taǵdyryn arqalaǵan muńlyq ekeni esime tústi. Basynda, qalam ustaǵandaǵy murat ta sony aitý emes pe edi?! Tam-tumdap bolsyn aita aldyq pa? Meniń bul suraqqa da jaýabym joq.
«Markestiń qara qolǵaby»… Osy tirkestiń ajary taiǵan qyzdyń mańdaiyndaǵy jazýdai bop sazaryp turǵanyna birshama ýaqyt. Men ony óshirip tastaǵym keldi. Tirkesti emes, mańdaidaǵy jazýdy. Iá, iá, óshirý úshin de jazý kerek eken-aý…
Bekzat SMADIIaR
«Aq jelken» jýrnaly
