وسى تٸركەستٸڭ اجارى تايعان قىزدىڭ ماڭدايىنداعى جازۋداي بوپ سازارىپ تۇرعانىنا بٸرشاما ۋاقىت. مەن ونى ٶشٸرٸپ تاستاعىم كەلدٸ. تٸركەستٸ ەمەس, ماڭدايداعى جازۋدى…
سٶز ساپىرۋ كەيدە سونشالىقتى وڭاي, كەيدە سونشالىقتى قيىن. بۇل اسىلى, جازار دٷنيەڭنٸڭ سالماعىن سەزٸنۋدەن تۋعان ەسەرگە بايلانىستى بولسا كەرەك. مەنٸكٸ دومبىرانىڭ كٷمبٸرٸنەن قوبىزدىڭ ٷنٸن ەستٸپ اپ, ونى قالاي تەپسٸرلەرٸن بٸلمەي دال كەشكەن جانكەشتٸنٸڭ حالٸ. «ماركەستٸڭ قارا قولعابى»… جازبامدى باستاي الماي تۇمانداتىپ وتىرعاندا بٸر دوسىم حابارلاستى. «قارا قولعاپ كيٸپ الدىڭ با?». «كيدٸم». «قورقىنىشتى ەمەس پە ەكەن?»… مەن قولىما قارادىم. قارا قولعاپتى سەزٸنۋ قاسٸرەتٸ «ماعجاننىڭ ەلديٸ» بوپ مەنٸ دە تەربەتٸپ وتىر ەدٸ. سونىمەن, بۇل قانداي قولعاپ? ول نەگە قارا? قولعاپتىڭ قاسٸرەتٸ بولعانى نەسٸ? بٸزدٸڭ قازٸرگٸ قوعامدىق ساناعا ونىڭ بايلانىسى قانشالىق?
كياروستاميدىڭ ۇياتى
ەۋەلٸ ماركەس قولعابىنىڭ بٸزدٸڭ سانامىزعا تٷرتكٸ بولا بەرەتٸنٸنە توقتالماقپىز. كولۋمبييا قانشا دەسەڭٸز دە باتىس مەدەنيەتٸنٸڭ جەمٸسٸ. ونداعى حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك دٷنيەتانىمى, تٸرشٸلٸك ەتۋ قاعيداتتارى, دٸني-مورالدىق تٷسٸنٸگٸ, ٶنەرٸ, ەدەبيەتٸ, ساياسي كٶزقاراسى ەۋروپالىق قۇندىلىقتاردان باستاۋ الادى. بۇعان ەكزوتيكالىق لاتىنامەريكاندىق قۇلىقتى قوسىڭىز. لاتىن امەريكاسى دەمەكشٸ, ەڭگٸمەمٸزدٸڭ تۇزدىعى – «جٷز جىلدىق جالعىزدىققا» سىنشىلار ماگييالىق رەاليزم دەگەن ايدار تاعىپتى. يە, ەسەم رەمەديوستىڭ اسپانعا ۇشىپ كەتەتٸنٸ, موكوندوداعى بەس جىلعا جۋىق جالعاسقان تولاسسىز جاۋىن, ەكٸنشٸ اۋرەليانو مەن پەترو كوتەستٸڭ جاقىنداسۋىنان مال سانىنىڭ قيساپسىز كٶبەيۋٸ… ايتا بەرسەك, قارماق سالماي-اق تاباتىن تاعى نەشەمە تاڭعاجايىپ ۋاقيعالار. بٸز ادامزات ساناسى ەبدەن ەسەيگەن دەۋٸردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. مۇنداي «ەرتەككە» كٸمدٸ سەندٸرە الاسىز? مۇحاممەد سالىقتىڭ «ۇلىقبەكتٸڭ بارماعى» اتتى جازباسى ەسٸمە تٷسٸپ وتىر. ادامزات تاڭدانۋدى, ٸلكٸ سەنٸمدٸ جوعالتىپ الدى. سەبي ٶز بارماقتارىنىڭ تٷزٸلٸسٸنە, قوزعالىسىنا قالاي تاڭدانۋشى ەدٸ. ينستينكت. ەس بٸلدٸ دە, تاڭدانا الۋ قابٸلەتٸن ٶلتٸرٸپ الدى. جەر بەتٸندە وسى قابٸلەتٸن ٶلە-ٶلگەنشە تٸرٸ ساقتاي العاندار دا بار. بۇل جٶنٸندە مۇحاممەد سالىق بىلاي دەيدٸ: «ادامزات دٷنيەنٸ تانىعان سايىن, مۇعجيزا قاراپايىم نەرسەگەاينالادى جەنە ول وعان ەكٸنشٸ رەت تاڭعالمايدى. ال, لەۆ تولستوي تاڭدانا بەرەدٸ. ول بٸر كٷنٸ جولدا كەلە جاتىپ اعاش بۇتاعىنىڭ سىنعان ٶسكٸنٸن كٶرٸپ, تاڭ-تاماشا كٷيگە تٷسەدٸ. سىنعان ٶسكٸننٸڭ ٶمٸر ٷشٸن جانتالاسقان كٷرەسٸنەن العان ەسەر وعان ەيگٸلٸ قاجىمۇراتتى جازعىزدى». ۇلىقبەك تە سوڭعى دەمٸنە دەيٸن ٶز بارماقتارىنىڭ قايتالانباس ٸزٸنە, جاراتىلۋ قۇپييالارىنا تاڭدانىپ ٶتتٸ. بۇل تاڭدانىس وعان جۇلدىزداردىڭ سىرىن اشۋعا كٶمەكتەستٸ. ماركەس وسى توپتاعى سۋرەتكەر. ول ٶزٸنٸڭ ٶتكەنٸنەدە, بٷگٸنٸنە دە, ەرتەڭٸنە دە سەنە العان, تٸپتەن, مويىنداي العان دەگٸمٸز كەلەدٸ. كٶبٸمٸز ەسەيگەن سانامەن, ياعني كٷردەلٸلەنگەن سانامەن قارايمىز تٶڭٸرەككە. قاراپايىم (قارابايىر ەمەس!) پايىممەن كٶز سالساق, تانۋشى ەدٸك مۇعجيزالاردىڭ مەكەنٸندەگٸ تاڭعاجايىپ تٸرشٸلٸگٸمٸزدٸ. ماركەس ارمانشىل ادام. سەبەبٸ, ونىڭ حالقى سونداي, ارمانشىل. كولۋمبييانىڭ ەلتاڭباسىن كٶرسەڭٸز, بٸزبەن بٸردەن كەلٸسەر ەدٸڭٸز. حٸح عاسىردىڭ باسىندا يسپان كورولدٸگٸنٸڭ بوداۋىنان بوساپ, تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعان جاس مەملەكەتتٸڭ ارمانشىل «سەبيلٸك ساناسىنداعى» بيٸك مۇراتتار, گۋمانيزمنٸڭ بولاشاعىنا, ٸزگٸ ادامگەرشٸلٸك, مورالدىق قۇندىلىقتارعا سەنٸم, بوستاندىقتىڭ يگٸ باستامالارىنا دەگەن الىپ-ۇشپا ٷمٸت, ٶزٸن-ٶزٸ بيلەۋگە دەگەن قۇشتارلىق جاڭا ەلتاڭباعا سول قالپى اقەدٸل سۋرەتشٸنٸڭ قييالىمەن كٶشٸرٸلگەن ەدٸ.
مۋلتيپليكاتسييالىق رەڭكتەگٸ وسى ەلتاڭبا تۇتاس بٸر حالىقتىڭ جان ەلەمٸنٸڭ, قييالشىل سەنٸمٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ. ٶز باسىم رومانداعى تاڭعاجايىپ ۋاقيعالارعا سەنەمٸن, تٸپتەن, كولۋمبييانىڭ ەلتاڭباسىن كٶرە تۇرىپ سەنبەۋگە بولاتىنىنا كٷمەنٸم بار. ەندٸ لاتىنامەريكاندىق قۇلىققا توقتالايىق. قاي جاعىنان دا باتىستىق فورماتسييادا جىلجىعان لاتىنامەريكاندىقتار ارعى يسپان مەدەنيەتٸنەن تٷلەگەن. ال, يسپان مەدەنيەتٸ بەلگٸلٸ دەرەجەدە اراب مەدەنيەتٸنٸڭ ىقپالىنا ۇشىراعان. مۇنى سٸزدەر تاريح وقۋلىعىنان-اق بٸلەسٸزدەر. دەمەك, يسلامدىق شىعىس دٷنيەتانىمى لاتىنامەريكاندىقتاردىڭ قۇلىعىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر, از دەڭگەيدە بولسىن. دەيەككە جٷگٸنەيٸك. فيلوسوفييا ەلەمدٸ شارتتى تٷردە ەكٸگە بٶلدٸ: باتىس پەن شىعىس. فيلوسوفييانىڭ تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن كەرەك ەكەنٸن بٸلە تۇرا, مۇنىمەن كەلٸستٸك. ٶيتكەنٸ, بۇل بٶلٸنٸستٸڭ شىندىعى دا, قاجەتٸ دە بار ەدٸ. شىعىستىڭ ٶزٸ «قىسىقكٶزدٸ شىعىس» (ماعجانشا), مۇسىلماندىق شىعىس جەنە كٶشپەندٸلەر ٶركەنيەتٸ سىندى ٷلكەن تارماقتاردان تۇرادى. دەگەنمەن, شىعىسقا ورتاق يميتاتسييا, فەنيدەن باز كەشٸپ, كوسمولوگييالىق ەركٸندٸككە ۇمتىلىس, ويشىلدىق, دەستٷرگە بەرٸكتٸك سىندى قاسيەتتەر دە بارشىلىق. قايسار مٸنەزدٸ لاتىنامەريكاندىقتاردىڭ بولمىسىنا بۇل قاسيەتتەردٸڭ دەنەگٸ, ەرينە, مۇسىلماندىق شىعىس ارقىلى سٸڭدٸ. گارسيا ماركەستٸڭ كەيٸپكەرلەرٸ, دەلٸرەك, بۋەنديالار قايىسپاستاي بٸربەتكەي بولا تۇرا, تٷپتٸڭ-تٷبٸندە باز كەشۋگە, تٸرشٸلٸكتەن كٶرٸ, عارىشتىق سانانىڭ باۋراۋىنا ەلتۋگە, ٶزٸمەن-ٶزٸ بۇيىعى يميتاتسيياعا بەرٸلۋگە بەيٸم. بۇل بۋەنديالار ەۋلەتٸنٸڭ عانا قانىنا سٸڭگەن قاسٸرەت شەگۋ دەرتٸ ەمەس, تيٸسٸنشە, مۇقىم كولۋمبييالىق مٸنەز. ماركەسكە تەن تاعى بٸر ەرەكشەلٸك ونىڭ اجال جايلى تٷسٸنٸگٸ. جالعىزدىق قۇرساۋىنداعى جاپادان شارشاعان كەيٸپكەرلەر توپىراعىنان دارىعان قايسارلىقپەن وتانىنىڭ بولاشاعى ٷشٸن مايدانعا دا اتتانا الادى, ەڭ قورقىنىشتىسى, ٶز جالعىزدىعىمەن ايقاسقا دا تٷسە الادى (رەبەكانىڭ ٶز قۇجىراسىندا ساۋساعىن سورعان كٷيٸ قارتايۋىن ەسكە الىڭىز). بۇل جالعىزدىق ولاردى ەلدەقانداي تىلسىمعا سەنۋگە, جانشوشىرلىق كٷنەلٸ ەرەكەتتەر جاساۋعا دا يتەرمەلەي الدى. تەك, اجالمەن قورقىتا المادى. پارسى رەجيسسەرٸ ابباس كياروستاميدىڭ «شيە دەمٸ» كٶركەم فيلمٸندەگٸ قارا جەرگە كٶمەتٸن جان تاپپاي ساندالعان مٸسكٸننٸڭ تاعدىرى…
بٸز فيلمنٸڭ سيۋجەتٸن بايانداۋدان گٶرٸ, سەبەپكە, سالدارعا جٷگٸنگەندٸ جٶن سانادىق. قاھارمان باديدىڭ بۇعان دەيٸنگٸ تەلەيٸ, قوعامداعى ەلەۋمەتتٸك دەرەجەسٸ, تٷسٸنٸگٸ, كٶزقاراسى كٶرەرمەنگە تەپتٸشتەلٸپ كٶرسەتٸلمەيدٸ. ونى اجالمەن بەتپە-بەت كەلتٸرگەن جالعىزدىقتىڭ جان كەمٸرەر سالقىنى ەدٸ. تٸرٸدەي ٶزٸن جەرلەگەن ينساننىڭ كٶمەتٸن جان تاپپاي سەرگەلدەڭگە تٷسۋٸ «جٷز جىلدىق جالعىزدىقتى» جادىڭىزعا سالماي ما? بۇل سەرگەلدەڭنەن بۇرىنعى, جەكە كٶلەڭكەسٸمەن عانا ارباسقان جالعىزدىعى شە, بۇل دا كٶڭٸل تٷكپٸرٸنە جاسىرعان قۇپييالارىڭىزدى تٷرتپەكتەپ مازالاماي ما? سەبەپ سالداردى تۋعىزدى. كياروستامي كەيٸپكەرٸ اجالمەن جەڭٸلٸستەن, يا بولماسا قورقىنىشتان ەمەس, ەلدەقانداي بيٸك تٷيسٸك دەڭگەيٸندە بەتپە-بەت كەلٸپ وتىر. ەلەم كينەماتوگرافتارى كياروستامي شىعارماشىلىعىن تەكتەن-تەك فيلوسوفييالىق فيلمگە جاتقىزباسا كەرەك-تٸ. بۇل دەستٷرلٸ تٸرشٸلٸك داعدىلارىنان مودەرنيزمگە كٶشٸپ جاتقان دامۋشى يران قوعامىنىڭ كٶڭٸل-كٷيٸ. بۇل دەستٷرلٸ تٸرشٸلٸك داعدىلارىنان مودەرنيزمگە كٶشٸپ جاتقان بارلىق دامۋشى ەلدەردٸڭ قوبالجۋى. جاڭا فورماتسيياعا كٶشۋ ٷستٸندەگٸ قوعام جاڭا ۇعىمدار, تٷسٸنٸكتەرمەن, جاڭا سانامەن تەكەتٸرەسكە تٷسەدٸ. مۇنداي قوبالجۋ ەلەۋمەتتٸك دەرەجەسٸ انىقتالماي تۇرعان جەكە ادامداردىڭ مورالدىق وڭاشالانۋىنا ەكەلٸپ سوعادى. وسىدان كەلٸپ جوعالىپ بارا جاتقان دەستٷر فەنومەنٸنەن, مودەرنگە رۋحاني دايىن بولماعاننان ۇيالۋ – «قوعامدىق ۇيالۋ» تۋىندايدى. دەستٷرلٸلٸكتٸ ساقتاعان مۇسىلماندىق شىعىس ٷشٸن تٸپتەن اۋىر سوققى. كياروستامي كەيٸپكەرلەرٸ ۇيالۋ حەلٸن ٷنەمٸ باستان كەشەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ اينالىپ كەلگەندە, بولمىستىڭ ٶز-ٶزٸن ٸزدەۋ جولىنداعى رۋحاني ساتىعا كٶتەرٸلۋٸ. «شيە دەمٸ» ارقىلى رەجيسسەر, ەرينە, قوعامى ٷشٸن ادامزاتتان ۇيالىپ وتىر, ال, كەيٸپكەرٸ ارقىلى جەكە تۇلعالىق بولمىسىنىڭ ۇيالۋىن سۋرەتتەگەن. اجال جايلى ويعا بەرٸلگٸش قارت سانالى مۇسىلماندىق شىعىستىڭ بٷگٸنگٸ مۇراگەرلەرٸ – دەستٷرلٸ مەدەنيەتتٸڭ سوڭعى موگيكاندارىنىڭ جالعىزدىقپەن ايقاسى وسىلايشا يميتاتسييا, مەڭگٸلٸككە ۇمتىلىس فيلوسوفيياسىنىڭ قازٸرگٸ زاماندىق ٷلگٸسٸن جاساپ شىقتى. بۇل اجالدان قورقۋ ەمەس, بەتپە-بەت كەلۋ, ارباسۋ. ارباسا وتىرىپ, قورقىنىشىن جەڭۋ.
گارسيا ماركەسكە ورالايىق, شىعىستىق فەنيدەن باز كەشۋ فيلوسوفيياسى سولاي دا سولاي ٶزگە كونتينەنتتەگٸ ٶزٸن ٸزدەگەن ادامزاتتىڭ كوسمولوگييالىق ەركٸندٸككە ۇمتىلىس جٸگەرٸن وياتتى. بۇل ايتىلعانداردىڭ بەرٸ, ەرينە, جالپىادامزاتتىق مٸنەزگە دە جاتادى. ەڭگٸمە سيتۋاتسيياعا بايلانىستى حالىقتاردىڭ تٷسٸنٸگٸندە, ەرەكەتٸندە بولىپ تۇر. بٸرنەشە عاسىر ەۋەلگٸ يسپانداردىڭ قانىنا سٸڭگەن گەنەتيكالىق تٷيسٸكپەن كولۋمبييالىقتاردىڭ بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭدەگٸ تورىعۋ سەزٸمدەرٸنە شىعىس دٷنيەتانىمى ەسەر ەتكەنٸن بٸز وسىلاي تٷسٸندٸرگٸمٸز كەلەدٸ. «ادامزاتتىڭ وسى بٶلٸگٸ باتىستان نە الدى?» دەگەن ساۋال تۋادى. بٸراق, ول باسقا ەڭگٸمەنٸڭ ٶزەگٸ.
اجالمەن ارباسقان ماركەس كەيٸپكەرلەرٸ… «جٷز جىلدىق جالعىزدىقتى» وقىپ وتىرىپ, كەلەسٸ كەيٸپكەردٸڭ جان تاپسىرۋىن اسقان قۇشتارلىقپەن كٷتەسٸڭ. يە, جاراتۋشىنىڭ ساتتار (قۇپييانى اشپاۋ, كٷنەڭدٸ ەشكەرەلەمەۋ) سيپاتىنان كەلٸپ شىققان وي كٷنەسٸن كەشەسٸڭ. وي كٷنەسٸ! بٸز قارا قولعاپقا ەندٸ كەلدٸك. امارانتانىڭ بالا كەزدەن بٸرگە ٶسكەن تۋىسقانى رەبەكاعا, ورتاق ماحابباتتارى پەترو كرەسپيگە دەگەن تالاسىنان تۋعان ٶشپەندٸلٸگٸ – قارا قولعاپتى كييۋدٸڭ ەڭ العاشقى قادامى ەدٸ. ول بٸر شاڭىراقتا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان رەبەكانى ۋلاپ ٶلتٸرگٸسٸ دە كەلدٸ, توي كٷنٸ تاياعان سايىن ٶز تۋىسىن ۋلاپ ٶلتٸرٸپ قويماسى ٷشٸن, قۇدايدان رەبەكانىڭ جازىم بوپ مەرتٸگۋٸن تٸلەپ دۇعا دا وقىدى. امارانتا ەرەكەتتٸ كەيٸپكەر ەمەس, ويدىڭ ادامى. ونىڭ قاسٸرەتٸنٸڭ اۋىر بولاتىنى دا سوندىقتان. ونىڭ كٷنەلارى عۇمىر بويى سانادا جاسالدى. تۇتاس ٶمٸرٸ وي كٷنەسٸنٸڭ ٸشكە جۇتقان زاپىرانىمەن ٶتكەن تاعدىرعا نەندەي ٷكٸم شىعارۋعا بولادى? بٸر عانا سٶز, جالعىزدىق!
نەگە امارانتا ەۋلەتٸنە تەن حايۋاندىق ينستينكت جەتەگٸندە تۋىسقاندارىمەن نەكەلەسپەدٸ, نەگە تالاي رەت قولىن سۇراپ كەلگەن ەركەك اتاۋلىنىڭ ابزالى پولكوۆنيك حەرينەلدو ماركەسكە تۇرمىسقا شىقپادى? نەگە جەر قوينىنا كٸرگەنشە ويىمەن عانا ماحاببات لەززاتىنا بەرٸلدٸ? سەبەبٸ, امارانتا ٶز قاسٸرەتٸنە عاشىق ادام. «جاپادان-جالعىز قاسٸرەت شەگۋ پەندەۋي كٷنەلارعا باتقاننان گٶرٸ, قۇدايلىق ازاپتىڭ دەمٸن تاتۋمەن پارا-پار» دەگەن ونىڭ ٶزٸ اشقان جاڭالىعى شىعار, بەلكٸم. وسىناۋ قىسمەتتٸ ەيەلدٸڭ بويىنداعى وڭاشالانۋ, اشۋشاڭدىق, كٸرپييازدىق, بەيتاراپتىق تٸرشٸلٸك ەتٸپ جاتقان قوعامىڭىزعا ۇقساماي ما? امارانتا – قوعامنىڭ دەستٷرلٸ مەدەنيەتتەن مودەرنيزمگە كٶشۋ پروتسەسٸندەگٸ ادامداردىڭ ەلگەزەكتٸكتەن اداسۋىنىڭ مىسالى. امارانتانى ٷنەمٸ «كياروستاميدىڭ ۇياتى» تٷرتپەكتەپ وتىرادى. ول ەلەمنەن, قوعامنان ۇيالمايدى, ونىڭ ۇياتىنا ەلەۋمەتتٸك سانا ەسەر ەتەدٸ. دەۋٸرٸنٸڭ اسپانىنا ٷيٸرٸلگەن قورقىنىش, كٷمەن بۇلتى سٸركٸرەگەندە مۇنىڭ دا اۋلاسى لايلانۋشى ەدٸ. سەنٸمٸن كٷمەنٸ, جٸگەرٸن قورقىنىشى جاسىتقان امارانتا ۇيالدى. بەرٸنەن ۇيالدى. ونىڭ ٶزٸ جاراتۋشىنىڭ, ەلەمنٸڭ, قوعامنىڭ, بولمىسىنىڭ الدىندا ۇيالعانىن تٷيسٸنە العانىنا كٷمەنٸم بار. ەدەتتە, مۇنداي قۇبىلىستار بەيسانالى تٷردە جٷرەدٸ جەنە سانادا جٷرەدٸ. ادام بالاسىن قىلمىستى ەرەكەتٸ ٷشٸن مورال دا, دٸن دە, زاڭ دا جاۋاپقا تارتا الادى, تەك ويى ٷشٸن زىندانعا تاستاي المايدى. بٸرەۋدٸڭ ويىن وقيتىن ەۋليەلٸكتٸڭ اۋىلى ادامزاتتان الىستاعالى قاشان. وي كٷنەسٸ ٷشٸن جاراتقان مەن سانانىڭ يەسٸ عانا ٷكٸم كەسەدٸ, ۇياتى تٸرٸ بولسا عانا, ەرينە. ۇيات امارانتاعا عۇمىرلىق قاسٸرەتتەنۋ تۇمارىن تاقتى, قاسٸرەت قارا قولعاپ كيگٸزدٸ. مٸنە, بۇل قانداي قولعاپ! مٸنە, قارا قولعاپتىڭ قاسٸرەتٸ!
وتاندى ابايشا سٷيۋ…
گابريەل گارسيا ماركەس! ول سىنىققانات جازۋشى. سىنىققانات ونىڭ ويلارى, ياكي سٶيلەمدەرٸ ەمەس, كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ ماڭداي جازۋى. ٶيتكەنٸ ٶمٸردٸڭ ٶزٸ سولاي, بٸر كەم. اقىرى سۋرەتكەرلٸك شەبەرلٸگٸ جٶنٸندە ايتىپ قالدىق, ازدى-كٶپتٸ مۇنى دا قاۋزاپ كٶرەلٸك. قالامگەردٸڭ بايانداۋ تٸلٸ قانداي? بٸزدٸڭشە, كەز كەلگەن سۋرەتكەردٸڭ قالامى تۋعان توپىراعىنىڭ تابيعات بوياۋلارىنىڭ كٶرٸنٸسٸ. گارسيا ماركەستٸڭ قالامى دا تىنىق مۇحيتى مەن كاريب تەڭٸزٸنەن دارىعان سىرشىل كٶكتٸڭ قۇبىلمالى سان بوياۋىن, اندى تاۋىنىڭ مٸنەزدٸ قانىق رەڭدەرٸن, مەڭگٸ جاسىل ورمانداردىڭ ويلى تٷستەرٸن سٸڭٸرگەن بولاتىن. موكوندونىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنەن, ونى مەكەندەگەن حالىقتىڭ ٶمٸرٸنەن قانداي بوياۋلاردى كٶردٸڭٸز? بٸر قاراعاندا, كٶز ٸلەسپەس جىلدامدىقپەن ٶزگەرٸپ, دامىپ وتىراتىن موكوندو فەيەرۆەركتٸڭ سان بوياۋلى جارقىلىن ەسكە سالادى. ماركەس «جاۋىزداۋ» قالامگەر, جازىپ وتىرىپ, كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ تاعدىرىنا جانى اشىمايدى. بۇل – شەبەرلٸكتەن, بۇدان ٷيرەنەتٸنٸمٸز دە كٶپ. ونىڭ بوياۋلارىنىڭ سىرتقى فەيەرۆەركتٸك قاباتىن فرانتسۋز رەجيسسەرٸ جان-پەر جەنە ٶزٸنٸڭ «امەلي» فيلمٸندە كٶرسەتۋگە تىرىستى. «جٷز جىلدىق جالعىزدىقتاعى» سٶيلەم قۇراۋ «امەليگە» جاڭا تىنىس اشىپ بەردٸ. گارسيا ماركەستە ٸشكٸ قاباتتارعا جاسىرىنعان بوياۋلار بار. ادام جانىن سۋرەتتەۋٸنە كەلگەندە, سول ٸشكٸ بوياۋلارعا سٷيەنگەنٸمٸز دۇرىس. ۆان گوگقا تەن شەڭبەر فيلوسوفيياسى, ۋاقىتتىڭ كەڭٸستٸككە تارتىلىسىن, بولمىستىڭ مەڭگٸلٸككە تارتىلىسىن ٷزٸك سىزىقتى لوگيكالىق اريفمەتيكامەن بەرۋ, جاننىڭ ارپالىسقان سەزٸمدەرٸنٸڭ تٷسٸن بەينەلەۋ – ماركەس قالامىنا دا كٶشكەن. ۆان گوگتا جارقىن تٷستەر جوق ەمەس. دەگەنمەن, سارىسى دا, جاسىلى دا, كٶگٸ دە زارىعۋمەن, قاسٸرەتتەنۋمەن, قورلانۋمەن دەرتتەنگەن. بۇل ٶزٸ قىزىق قۇبىلىس. سارىسىنىڭ تەرەڭدٸگٸ ساعىنىشتىڭ مۇڭ-شەرٸن بەينەلەپ تۇرعاندىعىنان ەمەس سەكٸلدٸ. ەلدەقايدا تۇڭعيىق, ەلدەقايدا قايعىلى سانانىڭ رەڭٸ جاسىرۋلى مۇندا. ۆان گوگ ادامزات سەزٸمدەرٸنٸڭ تٷسٸن اشتى ما, جوق, تٷستەردٸڭ سەزٸمٸن اشتى ما? ەلدە, ەكەۋٸنٸڭ تۇتاس بٸرلٸگٸن تاپتى ما ەكەن? بٸر تاراپتان, تٷستەردٸڭ ادامزات سەزٸمٸنە ەسەرٸن تاپقان بولار? وسى سۇراقتاردى ٶڭٸن اينالدىرىپ گارسيا ماركەسكە قاراتىپ قويىپ كٶرەيٸكشٸ. مەن بۇعان دەل جاۋاپ قاتا الماس ەدٸم. بٸراق, بٸر نەرسە انىق, ەكەۋٸ دە قاسٸرەتتەنگەن سانانىڭ بۇيىرعانىن جازدى. قازٸرگٸ كينەماتوگرافييادا بٸر اۆتور بار.
وتاندى ابايشا سٷيۋ فيلوسوفيياسىنان «كياروستاميدىڭ ۇياتى» كەلٸپ شىعادى. گارسيا ماركەس وتانىنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن سەزٸنە وتىرىپ كٷنەلٸ قوعامىن جازدى. سٶز باسىندا مۇسىلماندىق شىعىستىڭ قازٸرگٸ ٶنەرٸن نەگە قوزعادىق? ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ دٷنيەتانىمى بٸزگە جاقىن.
قىزىعاسىڭ, ٶنەرٸمەن زامانىنا دەر كەزٸندە ٷن قاتا الىپ جاتىر. كياروستامي مودەرندٸ مويىنداعىسى كەلمەدٸ. سونىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ دەستٷرلٸ تٸرشٸلٸگٸنە شٷكٸر ايتىپ-اق كٷن كەشۋدٸ مٸسە تۇتاتىن اڭعال ەرٸ كٶمپٸس بٸر بٶلٸگٸنٸڭ تۇتاس گالەرەياسىن جاسادى. ونىڭ اۋىلعا سوعا بەرەتٸنٸ دە سوندىقتان. ال, پارسىنىڭ كەلەسٸ بۋىنىنىڭ ٶكٸلٸ اسگار فارحادي ٶز فيلمدەرٸ ارقىلى دامۋشى قوعامداعى قالا ادامدارىنىڭ كٷردەلٸ بولمىسىن اشۋعا تىرىسىپ باعۋدا. فارحادي «كياروستامي ۇياتىن» جالعاستىرۋدى موينىنا العان ەكەن. مۇسىلماندىق ەدەپ, ەيەل, تەربيە تٷسٸنٸكتەرٸنٸڭ وسى زامانعى كٶرٸنٸسٸن سومداعان وعان ەلەم بٸرنەشە رەت قول سوقتى. تٷرٸك رەجيسسەرٸ نۋري بيلگە دجەيلان جاڭاشا تٸرشٸلٸك داعدىلارىنا ەلدەقاشان كٶشكەن حالقىنىڭ ساناسى جاڭارعانىن مويىنداي الدى. باتىس جۇراتى سىقىلدى ويلايتىن, باتىسشا فورماتسييادا عۇمىر كەشٸپ جاتقان تٷرٸكتەردٸڭ دەستٷرلٸ تانىمدارىنىڭ قازاسىن, ولاردىڭ ەندٸگٸ سەزٸنۋٸ مەن تابيعاتىنداعى ٶزگەرٸستەرٸن كەسكٸندەپ جاتىر. بٸزدٸڭ نەگە ٷنٸمٸز شىقپايدى? مٷمكٸن, بٸزگە دە بٸراز نەرسەنٸ مويىندايتىن كەز كەلگەن شىعار. ەۋەلٸ كٶركەم تۋىندىنىڭ قاھارماندارىنا قاراپ ايباتتانىپ ٶمٸر سٷرەتٸن دەۋٸردٸڭ اياقتالعانىن, ەندٸگٸ جەردە ٶنەر تۋدىرعان كەيٸپكەرلەردٸڭ بولمىسى ارقىلى ٶز ارىمىزدىڭ قۇبىجىق كەلبەتٸمەن ديدارلاساتىن زاماننىڭ كەلگەنٸن مويىنداۋىمىز كەرەك بولا ما, قالاي?.. بۇعان قوعامنىڭ دايىن ەمەس ەكەنٸ ەكٸباستان. ال, ٶنەر تۋدىرۋشىلار شە? بٸزدٸڭ بۇل سۇراققا دا جاۋابىمىز جوق. مٷمكٸن, بٸزگە دە بٸراز نەرسەدەن ارىلاتىن كەز كەلگەن شىعار.
شولىپ شىقسام, جازبانىڭ تۇلا-بويىندا «قاسٸرەت» دەگەن سٶز كٶپ قايتالانىپتى (ەرينە, ورنىن باسقا سٶزبەن الماستىرۋعا بولاتىن ەدٸ). ەسكٸسٸ بار, جاڭاسى بار, حالىقتىڭ ەمدەلمەگەن جاراسى بەيسانالى تٷردە «قاسٸرەت» بوپ تٸلگە ورالا بەرٸپتٸ. نەلٸكتەن قاسٸرەتتەنۋگە قۇمار بوپ الدىق? بٸزدٸڭ بۇل سۇراققا دا جاۋابىمىز جوق. بۇل ايتىلعاندارمەن كەلٸسپەۋٸڭٸزگە ەبدەن بولادى. قاراما-قارسى بٸرنەشە پٸكٸردٸڭ بەرٸ دۇرىس بولۋى مٷمكٸن. قايتكەندە دە ەندٸگٸ ٶنەر, ەندٸگٸ ەدەبيەت ەۋەن جايلى ەمەس, ەۋەننٸڭ ٶزٸن جازۋى لەزٸم. نەلٸكتەن رۋحىمىز تٷلەي الماي جاتىر? بٸزدٸڭ بۇل سۇراققا دا جاۋابىمىز جوق. ەڭ باستىسى, بٸر سۇراقتىڭ جاۋابى بار: بٸز ەزٸرگە تٸرٸمٸز. جانىمىز, تٸلٸمٸز, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز, مەملەكەتٸمٸز بار. بٸراق…
***
جازبانىڭ اياعىندا تاعى دا امارانتانىڭ جار بولۋعا, انا بولۋعا لايىق قانشاما قىزدىڭ تاعدىرىن ارقالاعان مۇڭلىق ەكەنٸ ەسٸمە تٷستٸ. باسىندا, قالام ۇستاعانداعى مۇرات تا سونى ايتۋ ەمەس پە ەدٸ?! تام-تۇمداپ بولسىن ايتا الدىق پا? مەنٸڭ بۇل سۇراققا دا جاۋابىم جوق.
«ماركەستٸڭ قارا قولعابى»… وسى تٸركەستٸڭ اجارى تايعان قىزدىڭ ماڭدايىنداعى جازۋداي بوپ سازارىپ تۇرعانىنا بٸرشاما ۋاقىت. مەن ونى ٶشٸرٸپ تاستاعىم كەلدٸ. تٸركەستٸ ەمەس, ماڭدايداعى جازۋدى. يە, يە, ٶشٸرۋ ٷشٸن دە جازۋ كەرەك ەكەن-اۋ…
بەكزات سمادييار
«اق جەلكەن» جۋرنالى
