Beksultan Nurjekeulynyń árbir týyndysy oqyrmanyna úmit syilaidy, adamgershilikke shaqyrady, adami qarym-qatynasty dáripteidi. Al jazýshynyń tarihi taqyryptaǵy týyndylary tarihi dáldigimen halyqtyń bastan keshkenderin kóz aldyńa kúni búgingidei elestetedi. 2016 jyly ádebiet salasy boiynsha jazýshynyń «Ái dúnie-ai» romany Memlekettik syilyq aldy. Tarihi derekterge quralǵan roman Sháii men Tazabektiń ómiri arqyly qazaqtyń taǵdyryn beinelegen. Osy oraida avtormen áńgimelesip, romanǵa negiz bolǵan tarihi tulǵalar men derekterge toqtalýdyń sáti tústi.
– «Ái dúnie-ai» romany ult-azattyq kóterilisten bastap, táýelsizdik jyldaryna deiingi ýaqytty qamtidy eken. Tarihi shyndyqqa negizdelgen romannyń keiipkerleri ómirde bolǵan, tipti sózderin de muraǵattan aldym dedińiz. Qazaqtyń bastan keshken qiyndyqtary Sháiiniń kórgen zobalańyna syia aldy ma?
– Jalpy, qazaqtyń basynan keshkenin bir romanǵa syiǵyzý múmkin emes. Áitkenmen negizgi, ózekti nárse – Alban kóterilisin aitarlyqtai qamtydym. Derbes memleketi joq, ne halyqty qorǵaityn ulttyq áskeri joq, ne ulttyq basshysy joq, týrasyn aitqanda, qorǵaýshysy joq, jattyń bodany bolǵan halyqtyń kórgen kúni ne degenge jaýap berý – romannyń negizgi maqsaty. 1916 jylǵy kóterilisti kórgemiz joq, árine. Kórgender de qalǵan joq. 80-jyldary «Kútýmen keshken ǵumyr» romanyn jazǵanmyn. Ol roman da 1916 jylǵy oqiǵany qamtidy. Keńes úkimetiniń dáýirinde jazylǵan shyǵarma. Sumdyq qyrǵyndy ashyp aita almai, tek qana halyqtyń basy birigip, memleketin qorǵaýǵa tiis azamattardyń birin-biri óltirip, birin-biri otqa iterip jatqanyn ǵana jazǵanmyn. Elge basshylyq jasaýǵa tiisti azamattar tize qosyp, kúsh biriktiretin kezde bir-birimen talasyp, qatyn men ataqqa bárin satty. Átike degen ánshi bas keiipker. Bizdiń jaqta Átike, Nurjeke degen batyrlar bolǵan. Qonystanýshy orystarǵa qarsy alǵa shyqqandar da solar. Átikeni patsha áskeri atyp óltiredi, Nurjeke jer aidalyp ketedi, qaityp kelgen soń qaida ólgeni, neden ólgeni belgisiz. Mine, solardyń bárine «Kútýmen keshken ǵumyr» dep at qoiǵanmyn. Qanshama halyq suraýsyz atylyp ketti. Halyqty qorǵaityn zań da joq. Reseidiń orystardy ǵana qorǵaityn, orysqa tiseń ólesiń, sottalasyń degen zańy ǵana bar. 1916 jyly osy zań tolyqtai júzege asyryldy.
Bir Sháiiniń ómirine qazaqtyń ómiri syia ma? Bárin syidyrý múmkin emes, biraq negizgi-negizgisin aldym. Áieldiń taǵdyry men halyqtyń taǵdyry uqsas. Halyqtyń basyna túsken aýyrtpalyqtyń bári áieldiń basyna da túsedi. Qazaq áiel-ana, Jer-ana dep ekeýin teńestirip sóileidi. Bylai qarasań, sol kezdegi dúrbeleńniń esh sebebi joq siiaqty. 1846 jyly Qapalda jasalǵan kelisim bar. Ol kelisimge alban taipasynyń ókili Tazabek Pusyrmanov qol qoiyp, mór basqan, ol orys-qazaq qatynastary degen jinaqta tur. Patsha úkimeti sol kelisim boiynsha qazaqtan ásker almaýy tiis, biraq qazaqtar salyq tólep turýy kerek bolady. Qazaqtyń bári salyǵyn tólep turǵan. Sol qaǵaz albannyń aǵa sultany Tezek tóreniń úiiniń keregesinde ilýli turǵanyn Semenov-Tian-Shanskii kórgen. Ol óziniń memýarynda: «Maqtan qylyp Tezek tóre orystyń bergen kelisimin ilip qoiǵan» dep jazady.
Iá, 1916 jylǵy kóterilistiń bárin tolyq zerttei alǵan joqpyn. Muraǵatta otyryp, Alban kóterilisin ǵana zerttedim. Bizdiń tarihshylardyń boilamaǵan nársesi kóp eken. Keibir betterdi shytyrlatyp jańadan ashasyń, kim oqydy eken dep qarasań, eshqandai tizim joq. Bizdiń muraǵattyń jumysy da ońyp turmaǵan siiaqty. Bálen kúni, bálen aldy degen qolhat bar. Oqydym, ótkizdim dep qol qoiatyn qaǵaz joq. Eshkim ony talap etpeidi eken. Betin jyrtyp ketip jatyr ma, oqyp jatyr ma, álde ózgertip jatyr ma, eshkimniń esebi joq. Eriksiz tańqaldym. Qujattardyń ishinde fon Berg degen horýnjiidiń sot aldynda bergen málimdemesi bar. Bir ol emes, talailar da jaýap bergen. 16—jyldyń qazan aiynan bastap tergeý jumysy júrgen. Kóterilis neden shyqty, onyń kinálileri kim, qujattardyń negizgisi jazalaý málimdemeleri. «Eń qaýipti pálenshe darǵa asylsyn» degen úkim shyǵarady. Tergeidi, tergegen soń darǵa asady. Men darǵa asylǵan Bekbolat Áshekeevti ǵana bilemin. Talailar darǵa asylyp, el bastaǵan erler umytylǵan. Biz áiteýir Uzaq, Jámeńkeni este saqtap qalǵan ekenbiz. Kezinde aǵalarymyz sony qulaqqa jetkizip ketken. Iliias Jansúgirovtiń jazbalary bar, Muhtar Áýezovtiń «Qiyl zamany» bar. Sonyń arqasynda jadymyzda qaldy.
Al endi romanǵa keleiik. Sháii 16-ǵa tolyp otyrǵan qyz. «Baqytty bolam, turmys quram, ózim unatqan jigitke tiem» dep otyrady. Jármeńkege jeńgesimen baryp, ádemi kóilek tańdap júredi. Dúrbeleń qazaq halqynyń basyna qalai oqys týsa, Sháiiniń de basyna solai kún týady. Tipti kúieýge tiiýdiń ózi muń bolady. Bolashaq kúieýiniń ákesi oqqa ushady. O zamanda bireý ólip jatqanda kelin túsirý qiyn. Sóitip, «táýekel, tiri kezinde shańyraq kóterý degen ýáde bar edi» dep Sháiini óz ákesi uzatady. Biraq aǵasyn, onyń bala-shaǵasy, sheshesi men ákesin orystar óltirip, órtep ketedi. Bul Sháiiniń taǵdyry. Qazaqtyń da taǵdyry. Jazalaýshy otriadtardyń jazǵan derekterinde bul málimet bar. Solardyń aitqanyna qarasań, halyq sebepsiz qyrylǵan. Sháii de solai. Orystyń aldynda eshqandai jazyǵy joq. Qazaq halqy da solai. Jaraidy, orysqa baǵyndyq pa – baǵyndyq. Malymyzdy baǵaiyq, balamyzdy ósireiik dep júrgen halyqtyń basyna bir-aq kúnde zobalań týdy. Amalsyzdan orysqa baǵynǵannan bizdiń urpaǵymyzdyń ózi orystana bastady. Sháii de solai. Orys zorlady, týǵan balasy orys bop týady. Halyqpen uqsastyǵy da osy. Al sol orystan týǵan bala báribir qazaqqa qyzmet jasaidy. Óitkeni tili, táni qazaq bop qaldy. Biz de solai shala orysshalandyq. Ózinen týǵan shóbereni aqyry jeltoqsanda sol orystyń ofitserleri zorlap, qaza tabady. Halyqtyń basynan keshkenin, barlyq qiyndyǵyn Sháii de kóredi. Qorlandy, zorlandy, tipti orystandy. Kúni búginge deiin orystanǵan qazaqtar aramyzda tolyp júr. Sháii orystan bala tapty, biraq ony orys emes, qazaǵym dep qarady. Qalmaq ta qazaqty qyrdy, qorlady, zorlady. Ony qorǵaityn Tazabekte kúsh joq. Ol jalǵyz adam. Jaý jalǵyz emes, kóp. Qorǵaýshysy, táýelsizdigi joq halyq osyndaiǵa ushyraidy. Tarihi jaǵyna keleiik. Munyń ishindegi Sháii men Tazabek halyqtan alǵan jiyntyq beine. Bul jazýshynyń qiialynan tiptendirilgen. Sofiia degen qyz bolǵan. Orystyń qyzy, qazaqqa tigen, qazaqshaǵa sýdai, qazaqty jaqtaǵan, qazaqtyń balalarymen birge oinaǵan, qazaqsha án salǵan. Onyń áke-sheshesi bai bolǵan, omarta ustaǵan. Ol – tarihi beine. Qojash ta sol jerde bolǵan adam. Qazaqty jaqtaityn Kobzev degen orys bar. Ol Jalańashta turǵan. Qapezdiń ákesi Baiǵabylmen dos bolǵany ras. Reseiden ash-jalańash kelip, Araltóbe jaqta qyzyn zorlatyp, osy jaqqa kelgende Baiǵabyl óziniń jarty asyn aýzynan jyryp kómektesken. Sony umytpaidy. Ol halyqtan qorlyq kórgen joq. Kobzev pen Baiǵabyl halyqtyń ókili. Olar birin-biri syilady, syilasyp otyr. Sergeichýk – múlde basqa adam. Orystyń kóbeigen kezinde, kúsh alǵan kezinde kelgen. Anaý jeke-jeke kelgender qazaqty panalady. Sergeichýk qazaqtan jaqsylyq kórem dep kelgen joq, qazaqtyń jerin alamyz, solardy bileimiz dep keldi. Al Kobzev jan baǵamyz, bala-shaǵamyzdy osy jaqtan asyraimyz dep kelgen. Ekeýi eki basqa orys. Buryn kelgender qazaqty qimaidy, óitkeni kóp jaqsylyq kórdi. Demek, bireýdiń jerine bireý basyp kirýi áý basta durys emes nárse. Jer kimdiki, el de, bilik te, zań da soniki bolýy kerek. Sony qorǵaý kerek. Bizde kerisinshe boldy. Kelgen adam zańdy ózi jasady. Qazaqty qorǵaityn zań joq. Qazaqtar: «Ái, sen bizden ásker almaimyn dep ediń ǵoi» degeni úshin qyrǵynǵa ushyrady. Orystardy qazaqtar qyrǵan joq, munyń bári muraǵatta aiqyn kórinip tur.
Ary qarai jyljiyq. Qapez Baiǵabyluly – ánshi—kompozitor. Ol da ómirde bolǵan adam. Samsaly – Qojabektiń balasy. 1946 jyly Jarkentte Samsaly Qojabekov aýdandyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy bolǵan, eki márte Sotsialistik Eńbek Eri Golovatskiidi áskeri qyzmetten alyp kep, aýyl sharýashylyǵyn basqartqan, Jarkent qalasynda alǵash sý qubyryn tartqyzǵan. Osy kisiniń esteligi meniń qolymda. Osy estelik boiynsha búkil oqiǵany qýalap otyrdym. Qalmaqtar shekarada ótkizbei turǵanda Dáýletbai degen kisi barady. Dáýletbaidyń qalmaq inisi bolǵany da, Dáýletbaidyń qazaqqa sińgeni de bári ras. Týra sondai adamnyń bolǵany Iliias Jansúgirovtiń qujattarynda tur. Samsaly aǵanyń esteliginde de bar. Sonyń aty atalady. Ekeýi birdei. Bir derekke keide nanbaisyń, eki derek bir jerden shyqsa – tarihi shyndyq. Mine, báriniń tarihi negizi bar.
– Qazaq ádebietinde kórkem shyǵarma men tarihi shyndyq arasynda qabyspaityn tustar kóp. Munyń qazaq tarihy, ádebieti úshin ziiany bar ma?
– Bizdiń tarihty jazyp júrgen keibir jazýshylardyń arasynda úlgi qylmaituǵyn bir is bar. Kórkem tarih pen shyn tarihtyń arasynda alshaqtyq bolsa, ol keshirimdi dep sanaidy. Bul durys emes. Tarihi faktini ózgertýge haqyń joq. Mysaly, barlyǵy Qarqara kóterilisi dep ataidy. Men Qarqara kóterilisi deýge kelispeimin. Bul – Alban kóterilisi. Óitkeni, kóterilis tek Qarqarada bolǵan joq. Mynaý Taldybulaq, Narynqol, Qyrǵyzsai (burynǵy Podgornyi), Shelek, Asy jailaýynda da boldy. Al Qarqara degen bir-aq jer. Qarqara kóterilisi dep aitylyp ketken sebebi Podporkov degen aqjelke pristavtyń negizgi turaǵy sol jerde boldy. Halyq narazylyǵyn sol jerge baryp bildirgen. Áitpese bul – jiyntyq kóterilis. Onyń negizgi asqynǵan jeri – Qarqaraǵa shabýyl jasaldy. Eń bastysy, oqiǵanyń barysyna qarasań, kóterilis barlyq jerdegi alban taipasyn qamtylǵan.
– Muraǵatta aitylmaǵan, buryn-sońdy belgisiz derekter kóp boldy ma?
– Árine, endi soǵan keleiin dep otyrmyn. Mysaly, birneshe orystyń, qazaqtyń sotqa bergen málimetin qarap, oqyp shyqtym. M.Tynyshbaev, T.Bokinniń jazbalaryn kórdim. Jarkenttiń bir-eki orysy jolda kórgenin jazypty. Tipti jazalaýǵa qatysyp júrgen orys ofitseri, soldattardyń jazǵandary da bar eken. Keibiri kóterilisshi emes ekenin, biraq onyń dúniesin tartyp alý úshin ádeii atqandaryn aitady. Sol jerde bir dúngen saýdageriniń bailyǵyn imedený úshin, kóterilisshi dep kórsetip, atyp jibergen.
Adamnyń jany túrshigetin nárseler kóp. Endi Qarqara kóterilisi dep júrgen kóterilistiń qalai órshigenin qarańyz. Podporkovty isti durys uiymdastyra almaǵany úshin ornynan alyp tastaidy, ornyna Kravchenko keledi. Kravchenko 29 jastaǵy fon Berg degen ofitserge tapsyrma beredi. «Qazaqtar Zýev degen omartashynyń omartasyn qiratyp, úiiniń kúl-talqanyn shyǵarypty, soǵan baryp kómektes», – deidi. Ol átrádimen jolǵa shyǵady. Óz aýzymen aitady, óz qolymen jazady. «Biz mejege jetkende tún jarym boldy. On ekiden asyp ketti» deidi. Qazaq maldy jaiǵap, tipti erte uiyqtaidy. «Sodan tún ishinde bir kóterilisshi at minip turdy, men ony tapanshamen attym. Ol qashyp ketti» deidi. Onyń kóterilisshi ekenin qaidan bilipti? Neǵylǵan qazaq ekenin bilmeidi de. Keldi, kórdi, birden atady. Baryp kórse, Zýevtiń bala-shaǵasy aman. Yzalanǵan qazaqtar qoqan-loqqy jasaǵan, biraq úiin de órtemegen, balasyna da timegen. Qalyń qazaq orystarǵa «biz senderdi panalattyq, sol jaqsylyqqa istep otyrǵandaryń mynaý ma» degeni ǵoi?! Qorasyna kirip, kúsh kórsetkeni ras. Biraq tonamaǵan, tiispegen. Orys qoryqqanynan qashyp, toǵaidyń ishine jasyrynǵan. Zýevti kórgen soń, sóilesedi, sóitip tańǵy beste beiqam aýylǵa keledi. «Olardyń kúzeti bar eken, biz kóterilisshilerge ýralap tiistik. Sóitip elýin atyp óltirdik. Qalǵandary taýǵa qashyp ketti» dep jazady. Qashyp ketkender kimder? Áiel men bala-shaǵa. Ne úshin óltirdi? Zýevti eshkim óltirgen joq, bir orysty óltirmese de, uiyqtap jatqan elý qazaqty qyryp saldy. Qaraqoldan bastap Túp ózenimen beri qarai taǵy bir aýylǵa keledi. Olardyń kúzeti bar dep kórsetedi. Ras pa, ótirik pe, esh adam bilmeidi. «Aisa degen taranshy (uiǵyr) úlken erlik kórsetti. Shabýyldap, orap alyp kelip, álgilerdi túiredik. Sóitip seksenin sanap shyqtyq, bizden shyǵyn joq» – deidi. Uiyqtap jatqan adam kimdi atyp óltiredi? Olar daiyndalǵan bolsa, bireýin atyp túsirmei me, ne bireýin naizalamai ma? Endi bular ózin qalai aqtap alady deisiz? Qazaqtardyń úiin teksersek, orys áielderiniń kóilegi, ikonalar shyqty deidi. Qazaqtar bireýdi tonaǵan dep uiǵarym jasaidy. Orystyń qai jerdegi shirkeýin tonaidy? Jalańashta ǵana shirkeý bar. Anaý Túptegi aýyldar Jalańashty qashan shaýyp edi? Keiin qolǵa túsken zattardy teksergende qazaq úilerinen 5-6 myltyq shyǵady dep jazady. Eger kóterilisshiler qarsylyq jasaityn bolsa, myltyqty qoldaryna ustamai, nege úilerinde tyǵyp saqtaidy? Fon Bergtiń kóterilisshiler dep júrgeni jai óz úiinde uiyqtap jatqan qazaqtar ekenin osynyń ózi-aq dáleldemei me? Kórdińiz be, bári ótirik. Qazaq onyń ikonasyn ne qylady? Orystyń kóilegin qaitedi? Orystardy tonaǵan soń, biz kek aldyq degendi aitpaq qoi. Bir aýyldaǵy 80 adamdy óltirý úshin quryǵanda on bes shaqty kiiz úi tur degen sóz. Adamzatqa qarsy jasalǵan qylmys, genotsid degen osy. Osynyń bári janymdy túrshiktirdi. Qyrǵynnyń osylai bolǵany Iliias Jansúgirovtiń qoljazbasynda bar. Bul keiin tabyldy. Kezinde halyq jaýy dep atyldy ǵoi, onyń tergeýshisi qoljazbalaryn órtep jiberdim dep aitqanmen, úiinde saqtap qoiǵan eken. Keiin tergeýshi ólgennen keiin úiinen arabsha jazylǵan dúnieler tabylady. Muraǵattan kisi shaqyryp, oqytsa, baiaǵy Iliias Jansúgirovtiń órtendi degen qoljazbasy. Mine, sonyń arasynan Jansúgirovtiń «Jarkent ýezi» degen qoljazbasy shyqqan. Osy qyrǵynnyń barlyǵy aitylǵan. Bir adamnyń jazǵanyna nanbaisyń ǵoi, men birneshe ret muraǵattan qaradym. Fon Bergtiń istegenin bul kisi de jazady. Taǵy da fon Bergtiń óz jazǵanyna júgineiik. «Qaraqol jaqtan úsh júz adam kele jatty. Dúngender bar, atkez tartýshylar (kontrabandister) bar. Qoldarynda aq tý bar eken» deidi. Ózi kóterilisshi dep at qoisa boldy, kez kelgen adamdy qyra beredi. Sodan elý-aq adam aman qalady. Sonda eki júz elý adamdy esh suraýsyz qyryp tastaǵan ba? Bul sumdyq qoi. Eń bastysy, adamdardy qyryp tastaǵan soń, bárin tonaǵan. Kravchenkoǵa bálen aqsha, bálen mal dep esebin beredi. Jalańashtaǵy orystarǵa qoqan-loqqy jasap, Áýbákirdi qorǵaimyz degen týystary kóteriliske shyǵady. Áýbákir Sultanbaev Uzaq, Jámeńke, Serikbaimen birge qamalǵan. Irgebai Dáldenbaevtyń estelikteri bar. Bul derek Iliias Jansúgirovte de bar. «Sonda segiz júz adam keldik. Qarqarada eki júz adam qosyldy» dep jazady. Barlyǵy myń adam. Fon Berg bes myń qazaq keldi dep jazady. Bes ese ótirik aityp tur. Biz sony qorshap alýǵa eki bólinip shyqtyq deidi. Irgebai: «Biz kele jatyr edik, qorshap alyp, tórt-beseýmizdi atty, kilt burylyp qashtyq» dep jazady. Fon Berg te osyny aityp otyr. «Biz qorshap almaq bolyp edik, qazaqtar bilip qoidy, qashty. Biz atqyladyq» deidi. Osy jerde Sháiiniń ákesi jaralanady. Sodan keiin Kravchenkodan jaýshy keledi. «Qashqan qazaqtardy qýdalama, qait» degen habar keldi dep ózi jazady. Fon Berg qaitpaidy. Kravchenkoǵa baǵynbai, kósh basynda aq tý ustap kele jatqan, aq boz atqa mingen adamdy tapanshamen atyp túsiredi. Malyn aidap, kóship kele jatqan adam. Ol Qytaiǵa kóship bara ma, qonys aýdaryp bara ma, belgisiz. Atqan soń, attyń ústinen domalap tústi, baryp qarasam keýdesinde Aleksandrov medali bar, bolys bolǵan adam eken deidi. Bolys orysqa qyzmet etken adam. Qalǵandarynyń bárin naizaladyq, qylyshtadyq deidi. Oq shyǵarmaidy, bir adam aman qalmaidy. Myńǵyrǵan mal Kravchenkoǵa tegin tústi. Qansha mal túskenin aitady da, qansha adamdy qyrǵanyn aitpaidy. Men osyny sýrettep jazdym. Bala-shaǵadan bastap bir adam aman qalmaidy. Suraýsyz qyrǵyn degende tóbe shashyń tik turady. Shyndyqty boiamalaǵan joqpyn. Fon Bergtiń jazǵanyn muraǵattan taýyp alyp, óz aýzymen aitqyzǵanda, Sofiia tyńdap otyryp: «Seni orys áskeri degenge namystanyp otyrmyn. Beibit halyqty qyryp kelesiń» deidi. Meni jylatqan osy qyrǵyn. Ishime syimai -tuǵyn. Osyny oqyǵannan keiin pálen kún uiyqtaǵan joqpyn. Men muny arhivten buryn da oqyǵam, Tursyn Jurtbai da «Qazaq ádebietine» jazǵan. Biraq óz kózimmen oqyǵannan keiin tańqaldym. Qazir aty-jónin umytyp otyrmyn, Jarkenttiń saýda jasaityn bir orysynan suraq alady. «Men Qaraqoldan kele jattym. Túp ózeniniń ber jaǵynda qarny jarylǵan bir áiel jatyr, ózi zorlanǵan, joldyń boiynda óltirip ketken. Ana jerde bir bala jatyr, sonyń balasy bolar, kótenin oiyp alǵan. Myna jaqta taǵy bir bala jatyr. Ony da óltirip ketken» deidi. Osylar kóterilisshi me? Sonda ne úshin óltirdi dep suraidy. Qazaqty jer betinen qurtý kerek bolǵan. Maqsat solai siiaqty. 1916 jyly árbir orys otbasyna jasyryn qarý taratylǵan eken. Osynyń bárin kórip otyrǵan Kobzev Samsalyny, sonyń bala-shaǵasyn jumysqa ornalastyrady, qamqorshy bolady. Qojabektiń aitatyny bar: «Sen meni shaqyrasyń, orystaryńnan meni qorǵai alasyń ba» deidi. «Men qorǵai almasam, seni jumysqa shaqyram ba?» deidi. Báriniń aty óz attarymen ataldy. Tasashyda Qojashty aǵashqa asyp ketti. Muraǵatta Qojash degen aty joq, biraq Tasashynyń aýzynda qazaqty shoshytý úshin qazaqty aǵashqa asyp, aýzyna múshesin qystyryp ketkeni ras. Ol barlyq estelikterde bar. Anaý qyrylǵan adamdardyń ishinde jiyrma shaqty bala batpaqqa batyp óledi, ol eldiń jazǵan esteliginde tur. Týyrlyqtyń astynda top-tobymen ólip jatqan adamdardyń súiegi úiilip qalǵan, barlyq oqiǵa jelisi Iliias Jansúgirovtiń estelik jinaǵynda bar. Osynyń bári tóbe shashyń tik turatyn nárseler.
Qashqan qazaqty nege keri qaitardy? Munyń da sebebi bar. Narynqolǵa barsań Súmbe degen jerde áskeri kúzet orny bar. Qytaiǵa ótkenderdiń barlyǵy osy jerden shekara asqan. Qazaqtar asýlardyń bárin bilgen, alǵashqylar ótip ketken. Keiin muny bekitip, ótkizbei qoiǵan. Orystyń soldattary art jaqtan kelip, atqylaidy, zeńbirektiń daýsy shyqqanda qazaqtar ólgen-tirilgenine qaramai shekara asady. Qalmaqtar taýdan túse qalyp, qazaqtardyń malyn, qyzdaryn tonap alady. Bul bolǵan nárse. Áýbákir alǵash barǵanda pálen malymnyń jartysyn berip óttim deidi. Kóbi solai istegen. Al Qojabek aǵalar barǵanda Dáýletbaidyń bir inisi qalmaqtardyń atamany bolyp júrgen. Sol arqyly ózi ótkizip alady. Bul da bolǵan oqiǵa. Qalmaqtar shekaradan óte almai turǵan qazaqtardy atpen aralap, ádemi-ádemi qyz-kelinshekterdi óńgerip áketedi eken. Bir kún, eki kúnnen soń qan-sól joq qyp qaitadan ákep tastaidy. Bul tiridei óltirý ǵoi… kúieýi tur, ata-enesi tur, olarmen eshkim sanaspaidy. Bundai qorlyqqa shydaý sumdyq qoi. Osy qorlyqtyń bárin oqyǵannan keiin urpaq kishkene oilanýy kerek. Táýelsizdik aspannan túspeitin nárse. Tógilgen qan, tógilgen ter, taptalǵan namystan kelip qolymyz jetti. Táýelsizdik qasietti. Áne, ata-babań táýelsizdigi joq kezde kórgeni anaý. Bular Qytaiǵa ótken soń Ýaqytsha ókimet ornady. Olardyń bar bitirgeni – qazaqty izdedi. Qytaiǵa «Bizdiń halqymyzdy otanyna qaitar» degen resmi hat túsiredi. Olar qýdalanbaidy, tek jerimizge qaitar dep talap qoiady. Qytaiǵa halyq kerek joq, úidi-úidi aralap turyp, qaitardy. Keibiri týystarymyz bar dep qalýǵa tyrysty. Halyq ash, kele jatady da qulap túsedi, qasyna kelip qarasań, qulaǵan jerinde jany shyqqan. Qaitýyn qaitqanmen, jolda taǵy qyrylady. Erte kóktemde qaitarǵan ǵoi, uzynsary kezinde, jýannyń jińishkerip, jińishkeniń úziletin ashózek kezi. Qazaq ary aýǵanda da, beri aýǵanda da suraýsyz qyryldy. Serikbai bolystyń Kókshegir degen áieli áigili Qojeke batyrdyń qyzy. Sony qalmaq tanidy. Kórkem shyǵarma bolsa da oidan shyǵarylǵan beine joq, bolǵan tarihty burmalaý joq. Tek adamnyń psihologiialyq daiyndyǵy, tarihi nárselerdiń psihologiialyq astaryn ashý. Ony jazbaý tarihqa da obal, adamǵa da obal.
– Bul taqyrypqa «Jaý jaǵadan alǵanda» romany bastaý bolǵan siiaqty. Ekeýi de eleń-alań ýaqytta qazaqtyń bastan keshken qiyn kezeńin qamtidy. Bul jalǵastyqtyń túbinde zańdylyq bar deisiz be?
– Ol Keńes úkimetiniń ornaýy týraly ǵoi. Elý jasymda týǵan jerge degen boryshym siiaqty qarap, jiyrma kún memlekettik muraǵatta otyrdym, jiyrma kún Jarkenttiń muraǵatynda otyryp qaraǵam. Bári tarihi nárse, Dýtovty óltirgen Mahmut Qojamiiarovtyń óziniń qolymen jazǵanyn oqydym. Jeke listoktaǵy ulty degen jerge taranshy dep jazǵan. Qalai barǵany, qansha adam barǵanyn jazady. Bul tarihi shyndyq. Meniń mektepte birge oqyǵan Aqjol Iýsýpov degen dosym bar, sonyń ákesi qatysqan. Ákesin kórdik, ákesimen sóilestik. Olardyń bárin nagradtaǵan, qylysh bergen. Qylysh asynyp, tapansha ustaǵany úshin «halyq jaýy» bolyp ketetin zaman boldy. Bas keiipker Kitapbek ómirde bolǵan adam. Sahalinge aidalyp ketken Ultanbai týraly A.Chehov jazǵan. «Sahalin» degen ocherkinde munda musylmandar da turady dep, aty-jónin keltirgen. Ol kisi elge oralǵan soń, balasy Zárip bizde alǵashqy revkom múshesi bolǵan. Týǵan týystary Almalyda, Basqunshyda turady. Tarihta shyndyqqa jetýden artyq qyzyq joq.
– Tarih túlkibulańǵa salynǵan deidi tarihshylarymyz, jazýshylarymyz. Bir sózińizde «Saiasat saǵym siiaqty siqyr nárse» degen edińiz. Saiasat aralaspaǵan tarihqa qashan qol jetkizemiz?
– Tarihty saiasatta paidalanbaǵan memleket joq. Tarihty saiasatker de, tarihshy da, aqyn-jazýshy da paidalanady. Bizdiń ata-babalarymyz pálen dep aitady degenderi keide ańyzǵa ainalyp ketedi. Ańyz – tarih emes. Ańyz sol adamnyń belgili bir dáýirde bolǵanyn ǵana dáleldeidi. Mysaly, Raiymbek batyrdyń tóńireginde ańyz kóp. Ańyz – damyǵan ótirik. Keide adamǵa ziianyn keltiredi, ańyzǵa qulaǵy úirenip alǵan adamdar shyndyqqa senbeidi, tarihi shyndyqty moiyndamaidy. Qazir Shyńǵys hannyń tóńireginde de solai. Tileýberdi Ábenaiuly Shyńǵys handy eshqandai mońǵol emes deidi. Segiz júz jyl boiy senip keldik osyǵan, endi tarihshylardyń ózi sony moiyndaǵysy kelmeidi. Ǵalym Záripbai Orazbai Irandaǵy Rashiddinniń eshkim kórmegen túpnusqasyn, aýdaryp jatyr. Sonda eshqandai mońǵol degen sóz joq. Ol moǵol degen sózdiń qate jazylyp ketkeni. Moǵolstan – Jetisý. Shyńǵys hannyń týyp-ósken jeri – Jetisý. Oǵan qarsy shyǵý úshin ieroglifti men bylai oqydym, sen bylai oqypsyń dep aita alý kerek. Bizde oqysa da, oqymasa da «á, ol ótirik» dei salady. Tarihty meńgerý mádenieti, tyńdaý mádenieti, úirený mádenieti kem. Bul tarihshylardyń ózinde kem bop tur. Al basqadan ne suraisyń? Tarihshy óziniń pánin qurmetteitin, tarihqa qasietti dep qaraityn bolsa, «Shynynda biz buǵan mán bermeppiz, myna azamattyń jazyp otyrǵany shyndyq shyǵar» dep qaraý kerek. Bul – tarihtyń aldynda da, ata-babanyń aldynda da adamgershilik. «Bul sandyraq» dep otyra beredi kóbi. Sebebi ol tarihshy emes. Bizde «men tarih ǵylymdarynyń doktorymyn, sondyqtan ótirik aitsam da shyndyq bolýy kerek. Ábenaiuly qytai tilin bilmek túgili, jer álemniń tilin bilse de ol tarihshy emes, ony tyńdamaý kerek…» degender bar. Qadyrǵali Jalaiyridyń tarihshy degen qujaty bar ma edi? Dýlatidiń de tarihshy degen qujaty bolǵan joq. Mine, osyndai nárselerdiń kesirinen ainalyp kelgende biik dárejege kóterilmegenimiz bilinedi. Tarihshy, tarih degen óte qasietti nárse. Ár adam keltirgen dáiekke syilastyqpen qaraý kerek. Sonda tarihtyń bedeli kóteriledi. «Oibai, aqyn-jazýshylar kóbeiip ketti, tarihshy bolmasa da tarihty aityp jatyr» dep baibalam salady keibireýler. Qaita qýanýy kerek. Ózderi aralasyp, pikir talastyrýy kerek. Men Jarkenttiń tarihyn áldebir tarihshy kelip jazady dep kútip júrýim kerek pe? Men sonda týyp-óstim, jerdiń jaiyn bilem, ol menimen birge ólmeýi kerek. Bizde tarihty oqytý nashar. Bul tarihshylardyń negizgi mini. Tarihty iemdenýge bolmaidy, tarih halyqtiki. Halyqqa nasihattaý kerek, halyqpen aqyldasyp jasaý kerek. Tarih týraly tarihshylar ǵana sóileý kerek degen qaǵida joq. Tarihshylar kitap oqymasa, izdenbese oǵan aqyn-jazýshylar kináli emes qoi. Kitap oqyǵannyń arqasynda aqyn-jazýshy bolady. Al tarihshylardyń kóbi tek orys ǵalymdaryn oqýdan aspaidy, óz ǵalymdarymyzdy mensinbeidi. Mahmut Qashqaridyń aýdarylǵanyna bálen jyl boldy. Tunǵan tarih. Soǵan pikir aitqan eshkimdi bilmeimin. Kitaptyń ishinde talai tarih bar, rý, taipalardyń aty jatyr. Myna taipalardyń aty pálen kezde aitylǵan, biz pálen kezde dep júrmiz, nege bulai dep Aristovpen nege salystyrmaidy? Búkil Uly júzdiń rý taipalaryn aitqan, qazaq taipalary jóninde aitpaǵany joq. Nege sony salystyrmaidy? Árine, tarih bizdiń kásibimiz emes, biraq oqimyz, kóremiz. Mine, tarihqa belsene kirispegen soń osyndai bolady. Ánebir jyly Marat Tájin tarih týraly baiandama jasap edi. Barlyq tarihshylar «endi qatyramyz» dep shýlady. Sol shýdyń nátijesi qaida? Tájinniń qyzmetiń aýysyp edi, tarihshylardyń da mindeti aýysyp ketti. Ásheiin bireýge qolpashtap tarih jasaidy. Tarih qany tamǵan shyndyq bolýy kerek.
– Orystyń otarynda úsh ǵasyrǵa jýyq ýaqyt bolsaq ta tilimizdi, dinimizdi, ultymyzdy saqtap qaldyq. Ulttyq ózegi álsiz halyq bolsa, jutylyp keter me edi? Osynyń ózi qazaq úshin erlik emes pe?
– Durys suraq qoiyp otyrsyń. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda bizdiń eki úlken tarihshymyz kolhozdastyrýdy qoldap maqala jazdy. Kamal Smailov meniń tarihty jazyp júretinimdi oqysa kerek: «Beksultan osylai jazypty, sen qalai qaraisyń?» deidi. «Biz ult bolyp qalystaspaǵanbyz» degen maqala eken. «Otar ma edik, qatar ma edik?» degen qarsy maqala jazdym. «Leninshil jasqa» shyqty. Eger ult bolyp qalyptaspaǵan bolsaq, 1731 jyldan 1991 jylǵa deiin 260 jyl qalai otarshyldyqqa tótep berdik?! Tilimizdi, shekarany, ata-tekti, psihologiialyq birlestikti saqtap qaldyq. Stalinniń ult bolý úshin qajet degen bes ereksheligin tolyq saqtap qaldyq. Bizde dialekt joq. Shetel asqan qazaqpen erkin túsinisemiz. Tilimizden de, bárinen airylar edik. Osy maqalany Amantai Ahetov orysshaǵa aýdaryp basty. Ult bolmasaq, bólek-bólek júrgen qaýym bolsaq, uzaq jyldyq otarshyldyqqa eshqashan tótep bere almas edik. Biz erteden ult bolǵanbyz. Shyńǵys han, Úisin, Kók túrik, Saq, Ǵun zamany bar. Arǵy ata-tegimizden uiymdasqan halyqpyz, áitpese byt-shyt bolar edik. Biz sol ulttyq uiysýdy durys bekite almai jatyrmyz. Áý basta birikken elmiz, bizdi iritken keiingi zaman. Ata men rýǵa bóliný – nadandyq. Biz rý uǵymyn bólekteý úshin qoldanamyz. Shyńǵys han naiman, kerei, jalaiyr, merkitti biriktirip, memleket qurǵan. Nege osylar birige qaldy? Báriniń ata-babasy túrik bolǵan soń jinaldy. Anaý tańǵuttar qaita-qaita kóterilis jasady, óitkeni olar túrik emes. Otyrar qazaqtyń jeri deidi, Otyrar Horezm shahtyń jeri bolǵan. «Shyńǵys han qazaqtyń jerin qiratty» deidi. Rýbrýk, Karpini, Marko Polo Qazaqstanǵa keledi, eshqandai qiraǵan jer kórmeidi. Taldyqorǵannan on segiz shaqyrym jerde Ekiózen qalasy bar. Sonyń orny áli jatyr. Rýbrýk osy qalany «Saýda júrip jatyr, ádemi qala eken» dep sýretteidi. Qaialyqqa bardyq, shetelden kópester keledi deidi. Shyńǵys han olardy qiratpaǵan. Osylardy kórgennen keiin Ebi jeline uryndyq deidi. Qoilyq degendi durys aitpaidy. Durysy – Qailyq. Rýbrýk Qailyqqa kelgende «Endi Shyńǵys hannyń týǵan jerin kórsetem dep bizdi on eki kún toqtatty. Al ony kóretin bolsaq, on bes kúnge aialdaimyz» deidi. Sheteldiń tarihshylary da, bizdiń tarihshylar da jerdi bilmeidi. Ebi, Saiqyn jeli qaida? Jer-sý attary tur. Biz qalai mán bermei kelgenbiz?
Bir tarihty ekinshi tarih ne joqqa shyǵarady, ne dáleldeidi. Memleket ata-baba jeriniń ústinde turǵan shańyraq. Biz ata-babany syilaýǵa tiispiz. Túrikter aýyz biriktirgende álemdi bilegen. Ádil Ahmetov pen aǵylshyn professory Amerikadaǵy úndisterdiń arǵy atasy túrik ekenin dáleldedi. Beibarys atynyń tuiaǵy tigen Afrikada juma meshitin ashqan. Attila, Shyńǵys han Eýropaǵa barǵan.
Arystan taraǵan urpaqtyń úsh balasy úsh aýyl birikpeiinshe, táýelsizdik máńgi bolmaidy. Máńgi bolǵyń kelse, máńgi qoldaityn baýyr tabýyń kerek. Meniń oiym osy. «Ái dúnie-aidy» jazǵandaǵy maqsatym osy.
– Jalpy, jastardyń ǵalamtor álemine ótip kete jazdap júrgeni kúrdeli bir másele. Olar kitap oqýdan alshaqtap ketken. Osyǵan qalai keldik? Kópshilik qazirgi jastar kitap oqymaidy deidi, al osy jastardyń ata-anasy, ata-ájesi kitap oqi ma? Olar kitap oqyǵan bolsa, jastardy nege kitap oqýǵa tárbielemeidi?
– Bizdiń tusymyzda eń kóp kitap oqityn Qazaqstan bolatyn. Odan airylyp qaldyq, ókinishke qarai. «Mádeniet jáne turmys», «Qazaqstan áielderi» jýrnaldary árbir qoishynyń qoinynda júretin, qoi baǵyp júrip, kitap oqityn. Kóptegen orystyń jastaryn baiqadym, jol qysqartý úshin kitap oqyp otyrady. Ol adamgershilik. Kitap oqymaǵan adam jaqsy maman bolýy múmkin, biraq adam syilamaidy, ata-baba, tarihty syilamaidy. Aqshasyn alady, tamaǵy toq. Adamǵa keregi sol ǵana bolsa, janýardan aiyrmashylyǵy shamaly. Osy joly Astanaǵa barǵanda qatty oilanyp keldim. Táýelsizdikke jetkenimiz osy ma dep kergitin nebir naisaptar bar. Men tań qaldym. Astana-operany aralap kórdim.Ǵajaiyp álemdi aralaǵandai áser qaldyrady. Tarihty oqyǵanda pálenshe patsha saldyrǵan sarai, memleketiniń mádenieti dáýirlegen tusta salǵan dep tańdai qaǵamyz. Sondai kúshti memleket bolǵan eken dep dáripteimiz. Bizdiń Astana mádeniettiń ǵajaiyp oshaǵy, ǵimarattardyń árqaisysy bir eskertkish. Júz jyl buryn táýelsizdik alyp, memleket qurǵan elder bizge qyzyǵa da, qyzǵana da qaraidy. Jiyrma bes jyldyń ishinde qalai salyp alǵan dep tańdai qaǵady. Osyny biz kótere almai júrgen siiaqtymyz. Aqtamberdi aitqandai, osynshama baq-dáýletti kótere alar ma ekenbiz? Bilim, mádeniet, adamgershilik kótere alady, qaryn kótere almaidy. Qaryn búgin toq, erteń joq. Osyndai tárbie berýden olqylyǵymyz bar. Tarih – bilimniń anasy. Ótkenińdi eksheidi, qazirgini salystyrady, bolashaqty boljaidy. Kei adam «daiar asqa – tik qasyq», eshteńeniń qadirin bilmeidi. 16-jyldyń qyrǵynyn bilmegen táýelsizdiktiń de qadirin bilmeidi.
Men negizi áiel, mahabbat taqyrybynda jazam. Sonyń ózinde de syilastyq týraly jazam. Kez kelgen zańnyń negizi syilastyq. Bárin bilimmen meńgerý kerek. Sonda ǵana irgemiz myqty memleket bolamyz, az bolsaq ta, terezemiz teń halyq bolamyz.
Jeti ata men shejire – tarih, biraq buny qazirgi jastar durys túsinbedi. Gerodottyń ózi aitatyn Anaharsisten bastaýǵa bolady. Arǵy ata qalyp, bergi atany dáriptep ketkenbiz. Tipti basy ashyq nárseni shatastyramyz. Altyn adam saq emes, úisin. Úisin, Ǵun, Qańly bir dáýirde ómir súrgen. Osyny úisinge qimaidy, rýlyq, taipalyq aýrý meńdep alǵan keibireýdi. Osydan qutylmai memleket nyǵaimaidy. Basshylardyń keibiri taipalyq kózqaraspen dertti, bul etek alyp ketken aýrý. Oqyǵan jastar osyny joiýy kerek. Bilim nasharlap ketti, osyny taratyp túsindirmesek el bolmaimyz.
– Beksultan aǵa, kóńildi alańdatqan, kókeidi tesken, jazylmaǵan dúnielerińiz bar ma? Qazir ne jazyp júrsiz?
– «Qyzǵa qyzyǵý» degen áńgime jazyp júrmin. Ishtarlyq týraly tolǵaý jazyp júrmin. Birin-biri kóre almaýshylyq údep barady. Nadandyqtyń eń asqynǵan túri. Baǵy janǵan adamdy kóre almaýdan artyq mádenietsizdik joq. 1936 jylǵy qyrǵynda kóre almastyqtan birin-biri kórsetken.
«Qyzǵa qyzyǵýdyń» da negizi osy. Biz syilasa bilmeimiz. Bilimdilik degen bárin biletin adam emes, bilimdilik mádeniette. Ol mádeniet áýeli basqany syilaýdan bastalady. Tarihty syilaý – mádeniet pen bilimdiliktiń basty belgisi. Ádil sóileitin adam qai aýyldan bolsa da, ol seniń baýyryń bolýy kerek. Ádildik memlekettiń negizgi túpqazyǵyna ainalsa, memleket sonda myqty.
– Shyndyqty týra aitqanyńyz úshin kóp rahmet!
Áńgimelesken
Aqniet OSPANBAI, "Túrkistan" gazeti
.jpg)