بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلى: اڭىزعا قۇلاعى ٷيرەنٸپ العان ادامدار شىندىققا سەنبەيدٸ

بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلىنىڭ ەربٸر تۋىندىسى وقىرمانىنا ٷمٸت سىيلايدى, ادامگەرشٸلٸككە شاقىرادى, ادامي قارىم-قاتىناستى دەرٸپتەيدٸ. ال جازۋشىنىڭ تاريحي تاقىرىپتاعى تۋىندىلارى تاريحي دەلدٸگٸمەن حالىقتىڭ باستان كەشكەندەرٸن كٶز الدىڭا كٷنٸ بٷگٸنگٸدەي ەلەستەتەدٸ. 2016 جىلى ەدەبيەت سالاسى بويىنشا جازۋشىنىڭ «ەي دٷنيە-اي» رومانى مەملەكەتتٸك سىيلىق الدى. تاريحي دەرەكتەرگە قۇرالعان رومان شەيٸ مەن تازابەكتٸڭ ٶمٸرٸ ارقىلى قازاقتىڭ تاعدىرىن بەينەلەگەن. وسى ورايدا اۆتورمەن ەڭگٸمەلەسٸپ, رومانعا نەگٸز بولعان تاريحي تۇلعالار مەن دەرەكتەرگە توقتالۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ.

– «ەي دٷنيە-اي» رومانى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستەن باستاپ, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنا دەيٸنگٸ ۋاقىتتى قامتيدى ەكەن. تاريحي شىندىققا نەگٸزدەلگەن روماننىڭ كەيٸپكەرلەرٸ ٶمٸردە بولعان, تٸپتٸ سٶزدەرٸن دە مۇراعاتتان الدىم دەدٸڭٸز. قازاقتىڭ باستان كەشكەن قيىندىقتارى شەيٸنٸڭ كٶرگەن زوبالاڭىنا سىيا الدى ما?

– جالپى, قازاقتىڭ باسىنان كەشكەنٸن بٸر رومانعا سىيعىزۋ مٷمكٸن ەمەس. ەيتكەنمەن نەگٸزگٸ, ٶزەكتٸ نەرسە – البان كٶتەرٸلٸسٸن ايتارلىقتاي قامتىدىم. دەربەس مەملەكەتٸ جوق, نە حالىقتى قورعايتىن ۇلتتىق ەسكەرٸ جوق, نە ۇلتتىق باسشىسى جوق, تۋراسىن ايتقاندا, قورعاۋشىسى جوق, جاتتىڭ بودانى بولعان حالىقتىڭ كٶرگەن كٷنٸ نە دەگەنگە جاۋاپ بەرۋ – روماننىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى. 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸستٸ كٶرگەمٸز جوق, ەرينە. كٶرگەندەر دە قالعان جوق. 80-جىلدارى «كٷتۋمەن كەشكەن عۇمىر» رومانىن جازعانمىن. ول رومان دا 1916 جىلعى وقيعانى قامتيدى. كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ دەۋٸرٸندە جازىلعان شىعارما. سۇمدىق قىرعىندى اشىپ ايتا الماي, تەك قانا حالىقتىڭ باسى بٸرٸگٸپ, مەملەكەتٸن قورعاۋعا تيٸس ازاماتتاردىڭ بٸرٸن-بٸرٸ ٶلتٸرٸپ, بٸرٸن-بٸرٸ وتقا يتەرٸپ جاتقانىن عانا جازعانمىن. ەلگە باسشىلىق جاساۋعا تيٸستٸ ازاماتتار تٸزە قوسىپ, كٷش بٸرٸكتٸرەتٸن كەزدە بٸر-بٸرٸمەن تالاسىپ, قاتىن مەن اتاققا بەرٸن ساتتى. ەتٸكە دەگەن ەنشٸ باس كەيٸپكەر. بٸزدٸڭ جاقتا ەتٸكە, نۇرجەكە دەگەن باتىرلار بولعان. قونىستانۋشى ورىستارعا قارسى العا شىققاندار دا سولار. ەتٸكەنٸ پاتشا ەسكەرٸ اتىپ ٶلتٸرەدٸ, نۇرجەكە جەر ايدالىپ كەتەدٸ, قايتىپ كەلگەن سوڭ قايدا ٶلگەنٸ, نەدەن ٶلگەنٸ بەلگٸسٸز. مٸنە, سولاردىڭ بەرٸنە «كٷتۋمەن كەشكەن عۇمىر» دەپ ات قويعانمىن. قانشاما حالىق سۇراۋسىز اتىلىپ كەتتٸ. حالىقتى قورعايتىن زاڭ دا جوق. رەسەيدٸڭ ورىستاردى عانا قورعايتىن, ورىسقا تيسەڭ ٶلەسٸڭ, سوتتالاسىڭ دەگەن زاڭى عانا بار. 1916 جىلى وسى زاڭ تولىقتاي جٷزەگە اسىرىلدى.

بٸر شەيٸنٸڭ ٶمٸرٸنە قازاقتىڭ ٶمٸرٸ سىيا ما? بەرٸن سىيدىرۋ مٷمكٸن ەمەس, بٸراق نەگٸزگٸ-نەگٸزگٸسٸن الدىم. ەيەلدٸڭ تاعدىرى مەن حالىقتىڭ تاعدىرى ۇقساس. حالىقتىڭ باسىنا تٷسكەن اۋىرتپالىقتىڭ بەرٸ ەيەلدٸڭ باسىنا دا تٷسەدٸ. قازاق ەيەل-انا, جەر-انا دەپ ەكەۋٸن تەڭەستٸرٸپ سٶيلەيدٸ. بىلاي قاراساڭ, سول كەزدەگٸ دٷربەلەڭنٸڭ ەش سەبەبٸ جوق سيياقتى. 1846 جىلى قاپالدا جاسالعان كەلٸسٸم بار. ول كەلٸسٸمگە البان تايپاسىنىڭ ٶكٸلٸ تازابەك پۇسىرمانوۆ قول قويىپ, مٶر باسقان, ول ورىس-قازاق قاتىناستارى دەگەن جيناقتا تۇر. پاتشا ٷكٸمەتٸ سول كەلٸسٸم بويىنشا قازاقتان ەسكەر الماۋى تيٸس, بٸراق قازاقتار سالىق تٶلەپ تۇرۋى كەرەك بولادى. قازاقتىڭ بەرٸ سالىعىن تٶلەپ تۇرعان. سول قاعاز الباننىڭ اعا سۇلتانى تەزەك تٶرەنٸڭ ٷيٸنٸڭ كەرەگەسٸندە ٸلۋلٸ تۇرعانىن سەمەنوۆ-تيان-شانسكيي كٶرگەن. ول ٶزٸنٸڭ مەمۋارىندا: «ماقتان قىلىپ تەزەك تٶرە ورىستىڭ بەرگەن كەلٸسٸمٸن ٸلٸپ قويعان» دەپ جازادى.

يە, 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸستٸڭ بەرٸن تولىق زەرتتەي العان جوقپىن. مۇراعاتتا وتىرىپ, البان كٶتەرٸلٸسٸن عانا زەرتتەدٸم. بٸزدٸڭ تاريحشىلاردىڭ بويلاماعان نەرسەسٸ كٶپ ەكەن. كەيبٸر بەتتەردٸ شىتىرلاتىپ جاڭادان اشاسىڭ, كٸم وقىدى ەكەن دەپ قاراساڭ, ەشقانداي تٸزٸم جوق. بٸزدٸڭ مۇراعاتتىڭ جۇمىسى دا وڭىپ تۇرماعان سيياقتى. بەلەن كٷنٸ, بەلەن الدى دەگەن قولحات بار. وقىدىم, ٶتكٸزدٸم دەپ قول قوياتىن قاعاز جوق. ەشكٸم ونى تالاپ ەتپەيدٸ ەكەن. بەتٸن جىرتىپ كەتٸپ جاتىر ما, وقىپ جاتىر ما, ەلدە ٶزگەرتٸپ جاتىر ما, ەشكٸمنٸڭ ەسەبٸ جوق. ەرٸكسٸز تاڭقالدىم. قۇجاتتاردىڭ ٸشٸندە فون بەرگ دەگەن حورۋنجييدٸڭ سوت الدىندا بەرگەن مەلٸمدەمەسٸ بار. بٸر ول ەمەس, تالايلار دا جاۋاپ بەرگەن. 16—جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ تەرگەۋ جۇمىسى جٷرگەن. كٶتەرٸلٸس نەدەن شىقتى, ونىڭ كٸنەلٸلەرٸ كٸم, قۇجاتتاردىڭ نەگٸزگٸسٸ جازالاۋ مەلٸمدەمەلەرٸ. «ەڭ قاۋٸپتٸ پەلەنشە دارعا اسىلسىن» دەگەن ٷكٸم شىعارادى. تەرگەيدٸ, تەرگەگەن سوڭ دارعا اسادى. مەن دارعا اسىلعان بەكبولات ەشەكەەۆتٸ عانا بٸلەمٸن. تالايلار دارعا اسىلىپ, ەل باستاعان ەرلەر ۇمىتىلعان. بٸز ەيتەۋٸر ۇزاق, جەمەڭكەنٸ ەستە ساقتاپ قالعان ەكەنبٸز. كەزٸندە اعالارىمىز سونى قۇلاققا جەتكٸزٸپ كەتكەن. ٸليياس جانسٷگٸروۆتٸڭ جازبالارى بار, مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «قيىل زامانى» بار. سونىڭ ارقاسىندا جادىمىزدا قالدى.

ال ەندٸ رومانعا كەلەيٸك. شەيٸ 16-عا تولىپ وتىرعان قىز. «باقىتتى بولام, تۇرمىس قۇرام, ٶزٸم ۇناتقان جٸگٸتكە تيەم» دەپ وتىرادى. جەرمەڭكەگە جەڭگەسٸمەن بارىپ, ەدەمٸ كٶيلەك تاڭداپ جٷرەدٸ. دٷربەلەڭ قازاق حالقىنىڭ باسىنا قالاي وقىس تۋسا, شەيٸنٸڭ دە باسىنا سولاي كٷن تۋادى. تٸپتٸ كٷيەۋگە تييۋدٸڭ ٶزٸ مۇڭ بولادى. بولاشاق كٷيەۋٸنٸڭ ەكەسٸ وققا ۇشادى. و زاماندا بٸرەۋ ٶلٸپ جاتقاندا كەلٸن تٷسٸرۋ قيىن. سٶيتٸپ, «تەۋەكەل, تٸرٸ كەزٸندە شاڭىراق كٶتەرۋ دەگەن ۋەدە بار ەدٸ» دەپ شەيٸنٸ ٶز ەكەسٸ ۇزاتادى. بٸراق اعاسىن, ونىڭ بالا-شاعاسى, شەشەسٸ مەن ەكەسٸن ورىستار ٶلتٸرٸپ, ٶرتەپ كەتەدٸ. بۇل شەيٸنٸڭ تاعدىرى. قازاقتىڭ دا تاعدىرى. جازالاۋشى وتريادتاردىڭ جازعان دەرەكتەرٸندە بۇل مەلٸمەت بار. سولاردىڭ ايتقانىنا قاراساڭ, حالىق سەبەپسٸز قىرىلعان. شەيٸ دە سولاي. ورىستىڭ الدىندا ەشقانداي جازىعى جوق. قازاق حالقى دا سولاي. جارايدى, ورىسقا باعىندىق پا – باعىندىق. مالىمىزدى باعايىق, بالامىزدى ٶسٸرەيٸك دەپ جٷرگەن حالىقتىڭ باسىنا بٸر-اق كٷندە زوبالاڭ تۋدى. امالسىزدان ورىسقا باعىنعاننان بٸزدٸڭ ۇرپاعىمىزدىڭ ٶزٸ ورىستانا باستادى. شەيٸ دە سولاي. ورىس زورلادى, تۋعان بالاسى ورىس بوپ تۋادى. حالىقپەن ۇقساستىعى دا وسى. ال سول ورىستان تۋعان بالا بەرٸبٸر قازاققا قىزمەت جاسايدى. ٶيتكەنٸ تٸلٸ, تەنٸ قازاق بوپ قالدى. بٸز دە سولاي شالا ورىسشالاندىق. ٶزٸنەن تۋعان شٶبەرەنٸ اقىرى جەلتوقساندا سول ورىستىڭ وفيتسەرلەرٸ زورلاپ, قازا تابادى. حالىقتىڭ باسىنان كەشكەنٸن, بارلىق قيىندىعىن شەيٸ دە كٶرەدٸ. قورلاندى, زورلاندى, تٸپتٸ ورىستاندى. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ورىستانعان قازاقتار ارامىزدا تولىپ جٷر. شەيٸ ورىستان بالا تاپتى, بٸراق ونى ورىس ەمەس, قازاعىم دەپ قارادى. قالماق تا قازاقتى قىردى, قورلادى, زورلادى. ونى قورعايتىن تازابەكتە كٷش جوق. ول جالعىز ادام. جاۋ جالعىز ەمەس, كٶپ. قورعاۋشىسى, تەۋەلسٸزدٸگٸ جوق حالىق وسىندايعا ۇشىرايدى. تاريحي جاعىنا كەلەيٸك. مۇنىڭ ٸشٸندەگٸ شەيٸ مەن تازابەك حالىقتان العان جيىنتىق بەينە. بۇل جازۋشىنىڭ قييالىنان تيپتەندٸرٸلگەن. سوفييا دەگەن قىز بولعان. ورىستىڭ قىزى, قازاققا تيگەن, قازاقشاعا سۋداي, قازاقتى جاقتاعان, قازاقتىڭ بالالارىمەن بٸرگە ويناعان, قازاقشا ەن سالعان. ونىڭ ەكە-شەشەسٸ باي بولعان, ومارتا ۇستاعان. ول – تاريحي بەينە. قوجاش تا سول جەردە بولعان ادام. قازاقتى جاقتايتىن كوبزەۆ دەگەن ورىس بار. ول جالاڭاشتا تۇرعان. قاپەزدٸڭ ەكەسٸ بايعابىلمەن دوس بولعانى راس. رەسەيدەن اش-جالاڭاش كەلٸپ, ارالتٶبە جاقتا قىزىن زورلاتىپ, وسى جاققا كەلگەندە بايعابىل ٶزٸنٸڭ جارتى اسىن اۋزىنان جىرىپ كٶمەكتەسكەن. سونى ۇمىتپايدى. ول حالىقتان قورلىق كٶرگەن جوق. كوبزەۆ پەن بايعابىل حالىقتىڭ ٶكٸلٸ. ولار بٸرٸن-بٸرٸ سىيلادى, سىيلاسىپ وتىر. سەرگەيچۋك – مٷلدە باسقا ادام. ورىستىڭ كٶبەيگەن كەزٸندە, كٷش العان كەزٸندە كەلگەن. اناۋ جەكە-جەكە كەلگەندەر قازاقتى پانالادى. سەرگەيچۋك قازاقتان جاقسىلىق كٶرەم دەپ كەلگەن جوق, قازاقتىڭ جەرٸن الامىز, سولاردى بيلەيمٸز دەپ كەلدٸ. ال كوبزەۆ جان باعامىز, بالا-شاعامىزدى وسى جاقتان اسىرايمىز دەپ كەلگەن. ەكەۋٸ ەكٸ باسقا ورىس. بۇرىن كەلگەندەر قازاقتى قيمايدى, ٶيتكەنٸ كٶپ جاقسىلىق كٶردٸ. دەمەك, بٸرەۋدٸڭ جەرٸنە بٸرەۋ باسىپ كٸرۋٸ ەۋ باستا دۇرىس ەمەس نەرسە. جەر كٸمدٸكٸ, ەل دە, بيلٸك تە, زاڭ دا سونٸكٸ بولۋى كەرەك. سونى قورعاۋ كەرەك. بٸزدە كەرٸسٸنشە بولدى. كەلگەن ادام زاڭدى ٶزٸ جاسادى. قازاقتى قورعايتىن زاڭ جوق. قازاقتار: «ەي, سەن بٸزدەن ەسكەر المايمىن دەپ ەدٸڭ عوي» دەگەنٸ ٷشٸن قىرعىنعا ۇشىرادى. ورىستاردى قازاقتار قىرعان جوق, مۇنىڭ بەرٸ مۇراعاتتا ايقىن كٶرٸنٸپ تۇر.

ارى قاراي جىلجيىق. قاپەز بايعابىلۇلى – ەنشٸ—كومپوزيتور. ول دا ٶمٸردە بولعان ادام. سامسالى – قوجابەكتٸڭ بالاسى. 1946 جىلى جاركەنتتە سامسالى قوجابەكوۆ اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولعان, ەكٸ مەرتە سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ گولوۆاتسكييدٸ ەسكەري قىزمەتتەن الىپ كەپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن باسقارتقان, جاركەنت قالاسىندا العاش سۋ قۇبىرىن تارتقىزعان. وسى كٸسٸنٸڭ ەستەلٸگٸ مەنٸڭ قولىمدا. وسى ەستەلٸك بويىنشا بٷكٸل وقيعانى قۋالاپ وتىردىم. قالماقتار شەكارادا ٶتكٸزبەي تۇرعاندا دەۋلەتباي دەگەن كٸسٸ بارادى. دەۋلەتبايدىڭ قالماق ٸنٸسٸ بولعانى دا, دەۋلەتبايدىڭ قازاققا سٸڭگەنٸ دە بەرٸ راس. تۋرا سونداي ادامنىڭ بولعانى ٸليياس جانسٷگٸروۆتٸڭ قۇجاتتارىندا تۇر. سامسالى اعانىڭ ەستەلٸگٸندە دە بار. سونىڭ اتى اتالادى. ەكەۋٸ بٸردەي. بٸر دەرەككە كەيدە نانبايسىڭ, ەكٸ دەرەك بٸر جەردەن شىقسا – تاريحي شىندىق. مٸنە, بەرٸنٸڭ تاريحي نەگٸزٸ بار.

 – قازاق ەدەبيەتٸندە كٶركەم شىعارما مەن تاريحي شىندىق اراسىندا قابىسپايتىن تۇستار كٶپ. مۇنىڭ قازاق تاريحى, ەدەبيەتٸ ٷشٸن زييانى بار ما?

– بٸزدٸڭ تاريحتى جازىپ جٷرگەن كەيبٸر جازۋشىلاردىڭ اراسىندا ٷلگٸ قىلمايتۇعىن بٸر ٸس بار. كٶركەم تاريح پەن شىن تاريحتىڭ اراسىندا الشاقتىق بولسا, ول كەشٸرٸمدٸ دەپ سانايدى. بۇل دۇرىس ەمەس. تاريحي فاكتٸنٸ ٶزگەرتۋگە حاقىڭ جوق. مىسالى, بارلىعى قارقارا كٶتەرٸلٸسٸ دەپ اتايدى. مەن قارقارا كٶتەرٸلٸسٸ دەۋگە كەلٸسپەيمٸن. بۇل – البان كٶتەرٸلٸسٸ. ٶيتكەنٸ, كٶتەرٸلٸس تەك قارقارادا بولعان جوق. مىناۋ تالدىبۇلاق, نارىنقول, قىرعىزساي (بۇرىنعى پودگورنىي), شەلەك, اسى جايلاۋىندا دا بولدى. ال قارقارا دەگەن بٸر-اق جەر. قارقارا كٶتەرٸلٸسٸ دەپ ايتىلىپ كەتكەن سەبەبٸ پودپوركوۆ دەگەن اقجەلكە پريستاۆتىڭ نەگٸزگٸ تۇراعى سول جەردە بولدى. حالىق نارازىلىعىن سول جەرگە بارىپ بٸلدٸرگەن. ەيتپەسە بۇل – جيىنتىق كٶتەرٸلٸس. ونىڭ نەگٸزگٸ اسقىنعان جەرٸ – قارقاراعا شابۋىل جاسالدى. ەڭ باستىسى, وقيعانىڭ بارىسىنا قاراساڭ, كٶتەرٸلٸس بارلىق جەردەگٸ البان تايپاسىن قامتىلعان.

– مۇراعاتتا ايتىلماعان, بۇرىن-سوڭدى بەلگٸسٸز دەرەكتەر كٶپ بولدى ما?

– ەرينە, ەندٸ سوعان كەلەيٸن دەپ وتىرمىن. مىسالى, بٸرنەشە ورىستىڭ, قازاقتىڭ سوتقا بەرگەن مەلٸمەتٸن قاراپ, وقىپ شىقتىم. م.تىنىشباەۆ, ت.بوكيننٸڭ جازبالارىن كٶردٸم. جاركەنتتٸڭ بٸر-ەكٸ ورىسى جولدا كٶرگەنٸن جازىپتى. تٸپتٸ جازالاۋعا قاتىسىپ جٷرگەن ورىس وفيتسەرٸ, سولداتتاردىڭ جازعاندارى دا بار ەكەن. كەيبٸرٸ كٶتەرٸلٸسشٸ ەمەس ەكەنٸن, بٸراق ونىڭ دٷنيەسٸن تارتىپ الۋ ٷشٸن ەدەيٸ اتقاندارىن ايتادى. سول جەردە بٸر دٷنگەن ساۋداگەرٸنٸڭ بايلىعىن يمەدەنۋ ٷشٸن, كٶتەرٸلٸسشٸ دەپ كٶرسەتٸپ, اتىپ جٸبەرگەن.

ادامنىڭ جانى تٷرشٸگەتٸن نەرسەلەر كٶپ. ەندٸ قارقارا كٶتەرٸلٸسٸ دەپ جٷرگەن كٶتەرٸلٸستٸڭ قالاي ٶرشٸگەنٸن قاراڭىز. پودپوركوۆتى ٸستٸ دۇرىس ۇيىمداستىرا الماعانى ٷشٸن ورنىنان الىپ تاستايدى, ورنىنا كراۆچەنكو كەلەدٸ. كراۆچەنكو 29 جاستاعى فون بەرگ دەگەن وفيتسەرگە تاپسىرما بەرەدٸ. «قازاقتار زۋەۆ دەگەن ومارتاشىنىڭ ومارتاسىن قيراتىپ, ٷيٸنٸڭ كٷل-تالقانىن شىعارىپتى, سوعان بارىپ كٶمەكتەس», – دەيدٸ. ول ەترەدٸمەن جولعا شىعادى. ٶز اۋزىمەن ايتادى, ٶز قولىمەن جازادى. «بٸز مەجەگە جەتكەندە تٷن جارىم بولدى. ون ەكٸدەن اسىپ كەتتٸ» دەيدٸ. قازاق مالدى جايعاپ, تٸپتٸ ەرتە ۇيىقتايدى. «سودان تٷن ٸشٸندە بٸر كٶتەرٸلٸسشٸ ات مٸنٸپ تۇردى, مەن ونى تاپانشامەن اتتىم. ول قاشىپ كەتتٸ» دەيدٸ. ونىڭ كٶتەرٸلٸسشٸ ەكەنٸن قايدان بٸلٸپتٸ? نەعىلعان قازاق ەكەنٸن بٸلمەيدٸ دە. كەلدٸ, كٶردٸ, بٸردەن اتادى. بارىپ كٶرسە, زۋەۆتٸڭ بالا-شاعاسى امان. ىزالانعان قازاقتار قوقان-لوققى جاساعان, بٸراق ٷيٸن دە ٶرتەمەگەن, بالاسىنا دا تيمەگەن. قالىڭ قازاق ورىستارعا «بٸز سەندەردٸ پانالاتتىق, سول جاقسىلىققا ٸستەپ وتىرعاندارىڭ مىناۋ ما» دەگەنٸ عوي?! قوراسىنا كٸرٸپ, كٷش كٶرسەتكەنٸ راس. بٸراق توناماعان, تيٸسپەگەن. ورىس قورىققانىنان قاشىپ, توعايدىڭ ٸشٸنە جاسىرىنعان. زۋەۆتٸ كٶرگەن سوڭ, سٶيلەسەدٸ, سٶيتٸپ تاڭعى بەستە بەيقام اۋىلعا كەلەدٸ. «ولاردىڭ كٷزەتٸ بار ەكەن, بٸز كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە ۋرالاپ تيٸستٸك. سٶيتٸپ ەلۋٸن اتىپ ٶلتٸردٸك. قالعاندارى تاۋعا قاشىپ كەتتٸ» دەپ جازادى. قاشىپ كەتكەندەر كٸمدەر? ەيەل مەن بالا-شاعا. نە ٷشٸن ٶلتٸردٸ? زۋەۆتٸ ەشكٸم ٶلتٸرگەن جوق, بٸر ورىستى ٶلتٸرمەسە دە, ۇيىقتاپ جاتقان ەلۋ قازاقتى قىرىپ سالدى. قاراقولدان باستاپ تٷپ ٶزەنٸمەن بەرٸ قاراي تاعى بٸر اۋىلعا كەلەدٸ. ولاردىڭ كٷزەتٸ بار دەپ كٶرسەتەدٸ. راس پا, ٶتٸرٸك پە, ەش ادام بٸلمەيدٸ. «ايسا دەگەن تارانشى (ۇيعىر) ٷلكەن ەرلٸك كٶرسەتتٸ. شابۋىلداپ, وراپ الىپ كەلٸپ, ەلگٸلەردٸ تٷيرەدٸك. سٶيتٸپ سەكسەنٸن ساناپ شىقتىق, بٸزدەن شىعىن جوق» – دەيدٸ. ۇيىقتاپ جاتقان ادام كٸمدٸ اتىپ ٶلتٸرەدٸ? ولار دايىندالعان بولسا, بٸرەۋٸن اتىپ تٷسٸرمەي مە, نە بٸرەۋٸن نايزالاماي ما? ەندٸ بۇلار ٶزٸن قالاي اقتاپ الادى دەيسٸز? قازاقتاردىڭ ٷيٸن تەكسەرسەك, ورىس ەيەلدەرٸنٸڭ كٶيلەگٸ, يكونالار شىقتى دەيدٸ. قازاقتار بٸرەۋدٸ توناعان دەپ ۇيعارىم جاسايدى. ورىستىڭ قاي جەردەگٸ شٸركەۋٸن تونايدى? جالاڭاشتا عانا شٸركەۋ بار. اناۋ تٷپتەگٸ اۋىلدار جالاڭاشتى قاشان شاۋىپ ەدٸ? كەيٸن قولعا تٷسكەن زاتتاردى تەكسەرگەندە قازاق ٷيلەرٸنەن 5-6 مىلتىق شىعادى دەپ جازادى. ەگەر كٶتەرٸلٸسشٸلەر قارسىلىق جاسايتىن بولسا, مىلتىقتى قولدارىنا ۇستاماي, نەگە ٷيلەرٸندە تىعىپ ساقتايدى? فون بەرگتٸڭ كٶتەرٸلٸسشٸلەر دەپ جٷرگەنٸ جاي ٶز ٷيٸندە ۇيىقتاپ جاتقان قازاقتار ەكەنٸن وسىنىڭ ٶزٸ-اق دەلەلدەمەي مە? كٶردٸڭٸز بە, بەرٸ ٶتٸرٸك. قازاق ونىڭ يكوناسىن نە قىلادى? ورىستىڭ كٶيلەگٸن قايتەدٸ? ورىستاردى توناعان سوڭ, بٸز كەك الدىق دەگەندٸ ايتپاق قوي. بٸر اۋىلداعى 80 ادامدى ٶلتٸرۋ ٷشٸن قۇرىعاندا ون بەس شاقتى كيٸز ٷي تۇر دەگەن سٶز. ادامزاتقا قارسى جاسالعان قىلمىس, گەنوتسيد دەگەن وسى. وسىنىڭ بەرٸ جانىمدى تٷرشٸكتٸردٸ. قىرعىننىڭ وسىلاي بولعانى ٸليياس جانسٷگٸروۆتٸڭ قولجازباسىندا بار. بۇل كەيٸن تابىلدى. كەزٸندە حالىق جاۋى دەپ اتىلدى عوي, ونىڭ تەرگەۋشٸسٸ قولجازبالارىن ٶرتەپ جٸبەردٸم دەپ ايتقانمەن, ٷيٸندە ساقتاپ قويعان ەكەن. كەيٸن تەرگەۋشٸ ٶلگەننەن كەيٸن ٷيٸنەن ارابشا جازىلعان دٷنيەلەر تابىلادى. مۇراعاتتان كٸسٸ شاقىرىپ, وقىتسا, باياعى ٸليياس جانسٷگٸروۆتٸڭ ٶرتەندٸ دەگەن قولجازباسى. مٸنە, سونىڭ اراسىنان جانسٷگٸروۆتٸڭ «جاركەنت ۋەزٸ» دەگەن قولجازباسى شىققان. وسى قىرعىننىڭ بارلىعى ايتىلعان. بٸر ادامنىڭ جازعانىنا نانبايسىڭ عوي, مەن بٸرنەشە رەت مۇراعاتتان قارادىم. فون بەرگتٸڭ ٸستەگەنٸن بۇل كٸسٸ دە جازادى. تاعى دا فون بەرگتٸڭ ٶز جازعانىنا جٷگٸنەيٸك. «قاراقول جاقتان ٷش جٷز ادام كەلە جاتتى. دٷنگەندەر بار, اتكەز تارتۋشىلار (كونترابانديستەر) بار. قولدارىندا اق تۋ بار ەكەن» دەيدٸ. ٶزٸ كٶتەرٸلٸسشٸ دەپ ات قويسا بولدى, كەز كەلگەن ادامدى قىرا بەرەدٸ. سودان ەلۋ-اق ادام امان قالادى. سوندا ەكٸ جٷز ەلۋ ادامدى ەش سۇراۋسىز قىرىپ تاستاعان با? بۇل سۇمدىق قوي. ەڭ باستىسى, ادامداردى قىرىپ تاستاعان سوڭ, بەرٸن توناعان. كراۆچەنكوعا بەلەن اقشا, بەلەن مال دەپ ەسەبٸن بەرەدٸ. جالاڭاشتاعى ورىستارعا قوقان-لوققى جاساپ, ەۋبەكٸردٸ قورعايمىز دەگەن تۋىستارى كٶتەرٸلٸسكە شىعادى. ەۋبەكٸر سۇلتانباەۆ ۇزاق, جەمەڭكە, سەرٸكبايمەن بٸرگە قامالعان. ٸرگەباي دەلدەنباەۆتىڭ ەستەلٸكتەرٸ بار. بۇل دەرەك ٸليياس جانسٷگٸروۆتە دە بار. «سوندا سەگٸز جٷز ادام كەلدٸك. قارقارادا ەكٸ جٷز ادام قوسىلدى» دەپ جازادى. بارلىعى مىڭ ادام. فون بەرگ بەس مىڭ قازاق كەلدٸ دەپ جازادى. بەس ەسە ٶتٸرٸك ايتىپ تۇر. بٸز سونى قورشاپ الۋعا ەكٸ بٶلٸنٸپ شىقتىق دەيدٸ. ٸرگەباي: «بٸز كەلە جاتىر ەدٸك, قورشاپ الىپ, تٶرت-بەسەۋمٸزدٸ اتتى, كٸلت بۇرىلىپ قاشتىق» دەپ جازادى. فون بەرگ تە وسىنى ايتىپ وتىر. «بٸز قورشاپ الماق بولىپ ەدٸك, قازاقتار بٸلٸپ قويدى, قاشتى. بٸز اتقىلادىق» دەيدٸ. وسى جەردە شەيٸنٸڭ ەكەسٸ جارالانادى. سودان كەيٸن كراۆچەنكودان جاۋشى كەلەدٸ. «قاشقان قازاقتاردى قۋدالاما, قايت» دەگەن حابار كەلدٸ دەپ ٶزٸ جازادى. فون بەرگ قايتپايدى. كراۆچەنكوعا باعىنباي, كٶش باسىندا اق تۋ ۇستاپ كەلە جاتقان, اق بوز اتقا مٸنگەن ادامدى تاپانشامەن اتىپ تٷسٸرەدٸ. مالىن ايداپ, كٶشٸپ كەلە جاتقان ادام. ول قىتايعا كٶشٸپ بارا ما, قونىس اۋدارىپ بارا ما, بەلگٸسٸز. اتقان سوڭ, اتتىڭ ٷستٸنەن دومالاپ تٷستٸ, بارىپ قاراسام كەۋدەسٸندە الەكساندروۆ مەدالٸ بار, بولىس بولعان ادام ەكەن دەيدٸ. بولىس ورىسقا قىزمەت ەتكەن ادام. قالعاندارىنىڭ بەرٸن نايزالادىق, قىلىشتادىق دەيدٸ. وق شىعارمايدى, بٸر ادام امان قالمايدى. مىڭعىرعان مال كراۆچەنكوعا تەگٸن تٷستٸ. قانشا مال تٷسكەنٸن ايتادى دا, قانشا ادامدى قىرعانىن ايتپايدى. مەن وسىنى سۋرەتتەپ جازدىم. بالا-شاعادان باستاپ بٸر ادام امان قالمايدى. سۇراۋسىز قىرعىن دەگەندە تٶبە شاشىڭ تٸك تۇرادى. شىندىقتى بويامالاعان جوقپىن. فون بەرگتٸڭ جازعانىن مۇراعاتتان تاۋىپ الىپ, ٶز اۋزىمەن ايتقىزعاندا, سوفييا تىڭداپ وتىرىپ: «سەنٸ ورىس ەسكەرٸ دەگەنگە نامىستانىپ وتىرمىن. بەيبٸت حالىقتى قىرىپ كەلەسٸڭ» دەيدٸ. مەنٸ جىلاتقان وسى قىرعىن. ٸشٸمە سىيماي -تۇعىن. وسىنى وقىعاننان كەيٸن پەلەن كٷن ۇيىقتاعان جوقپىن. مەن مۇنى ارحيۆتەن بۇرىن دا وقىعام, تۇرسىن جۇرتباي دا «قازاق ەدەبيەتٸنە» جازعان. بٸراق ٶز كٶزٸممەن وقىعاننان كەيٸن تاڭقالدىم. قازٸر اتى-جٶنٸن ۇمىتىپ وتىرمىن, جاركەنتتٸڭ ساۋدا جاسايتىن بٸر ورىسىنان سۇراق الادى. «مەن قاراقولدان كەلە جاتتىم. تٷپ ٶزەنٸنٸڭ بەر جاعىندا قارنى جارىلعان بٸر ەيەل جاتىر, ٶزٸ زورلانعان, جولدىڭ بويىندا ٶلتٸرٸپ كەتكەن. انا جەردە بٸر بالا جاتىر, سونىڭ بالاسى بولار, كٶتەنٸن ويىپ العان. مىنا جاقتا تاعى بٸر بالا جاتىر. ونى دا ٶلتٸرٸپ كەتكەن» دەيدٸ. وسىلار كٶتەرٸلٸسشٸ مە? سوندا نە ٷشٸن ٶلتٸردٸ دەپ سۇرايدى. قازاقتى جەر بەتٸنەن قۇرتۋ كەرەك بولعان. ماقسات سولاي سيياقتى. 1916 جىلى ەربٸر ورىس وتباسىنا جاسىرىن قارۋ تاراتىلعان ەكەن. وسىنىڭ بەرٸن كٶرٸپ وتىرعان كوبزەۆ سامسالىنى, سونىڭ بالا-شاعاسىن جۇمىسقا ورنالاستىرادى, قامقورشى بولادى. قوجابەكتٸڭ ايتاتىنى بار: «سەن مەنٸ شاقىراسىڭ, ورىستارىڭنان مەنٸ قورعاي الاسىڭ با» دەيدٸ. «مەن قورعاي الماسام, سەنٸ جۇمىسقا شاقىرام با?» دەيدٸ. بەرٸنٸڭ اتى ٶز اتتارىمەن اتالدى. تاساشىدا قوجاشتى اعاشقا اسىپ كەتتٸ. مۇراعاتتا قوجاش دەگەن اتى جوق, بٸراق تاساشىنىڭ اۋزىندا قازاقتى شوشىتۋ ٷشٸن قازاقتى اعاشقا اسىپ, اۋزىنا مٷشەسٸن قىستىرىپ كەتكەنٸ راس. ول بارلىق ەستەلٸكتەردە بار. اناۋ قىرىلعان ادامداردىڭ ٸشٸندە جيىرما شاقتى بالا باتپاققا باتىپ ٶلەدٸ, ول ەلدٸڭ جازعان ەستەلٸگٸندە تۇر. تۋىرلىقتىڭ استىندا توپ-توبىمەن ٶلٸپ جاتقان ادامداردىڭ سٷيەگٸ ٷيٸلٸپ قالعان, بارلىق وقيعا جەلٸسٸ ٸليياس جانسٷگٸروۆتٸڭ ەستەلٸك جيناعىندا بار. وسىنىڭ بەرٸ تٶبە شاشىڭ تٸك تۇراتىن نەرسەلەر.

قاشقان قازاقتى نەگە كەرٸ قايتاردى? مۇنىڭ دا سەبەبٸ بار. نارىنقولعا بارساڭ سٷمبە دەگەن جەردە ەسكەري كٷزەت ورنى بار. قىتايعا ٶتكەندەردٸڭ بارلىعى وسى جەردەن شەكارا اسقان. قازاقتار اسۋلاردىڭ بەرٸن بٸلگەن, العاشقىلار ٶتٸپ كەتكەن. كەيٸن مۇنى بەكٸتٸپ, ٶتكٸزبەي قويعان. ورىستىڭ سولداتتارى ارت جاقتان كەلٸپ, اتقىلايدى, زەڭبٸرەكتٸڭ داۋسى شىققاندا قازاقتار ٶلگەن-تٸرٸلگەنٸنە قاراماي شەكارا اسادى. قالماقتار تاۋدان تٷسە قالىپ, قازاقتاردىڭ مالىن, قىزدارىن توناپ الادى. بۇل بولعان نەرسە. ەۋبەكٸر العاش بارعاندا پەلەن مالىمنىڭ جارتىسىن بەرٸپ ٶتتٸم دەيدٸ. كٶبٸ سولاي ٸستەگەن. ال قوجابەك اعالار بارعاندا دەۋلەتبايدىڭ بٸر ٸنٸسٸ قالماقتاردىڭ اتامانى بولىپ جٷرگەن. سول ارقىلى ٶزٸ ٶتكٸزٸپ الادى. بۇل دا بولعان وقيعا. قالماقتار شەكارادان ٶتە الماي تۇرعان قازاقتاردى اتپەن ارالاپ, ەدەمٸ-ەدەمٸ قىز-كەلٸنشەكتەردٸ ٶڭگەرٸپ ەكەتەدٸ ەكەن. بٸر كٷن, ەكٸ كٷننەن سوڭ قان-سٶل جوق قىپ قايتادان ەكەپ تاستايدى. بۇل تٸرٸدەي ٶلتٸرۋ عوي… كٷيەۋٸ تۇر, اتا-ەنەسٸ تۇر, ولارمەن ەشكٸم ساناسپايدى. بۇنداي قورلىققا شىداۋ سۇمدىق قوي. وسى قورلىقتىڭ بەرٸن وقىعاننان كەيٸن ۇرپاق كٸشكەنە ويلانۋى كەرەك. تەۋەلسٸزدٸك اسپاننان تٷسپەيتٸن نەرسە. تٶگٸلگەن قان, تٶگٸلگەن تەر, تاپتالعان نامىستان كەلٸپ قولىمىز جەتتٸ. تەۋەلسٸزدٸك قاسيەتتٸ. ەنە, اتا-باباڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ جوق كەزدە كٶرگەنٸ اناۋ. بۇلار قىتايعا ٶتكەن سوڭ ۋاقىتشا ٶكٸمەت ورنادى. ولاردىڭ بار بٸتٸرگەنٸ – قازاقتى ٸزدەدٸ. قىتايعا «بٸزدٸڭ حالقىمىزدى وتانىنا قايتار» دەگەن رەسمي حات تٷسٸرەدٸ. ولار قۋدالانبايدى, تەك جەرٸمٸزگە قايتار دەپ تالاپ قويادى. قىتايعا حالىق كەرەك جوق, ٷيدٸ-ٷيدٸ ارالاپ تۇرىپ, قايتاردى. كەيبٸرٸ تۋىستارىمىز بار دەپ قالۋعا تىرىستى. حالىق اش, كەلە جاتادى دا قۇلاپ تٷسەدٸ, قاسىنا كەلٸپ قاراساڭ, قۇلاعان جەرٸندە جانى شىققان. قايتۋىن قايتقانمەن, جولدا تاعى قىرىلادى. ەرتە كٶكتەمدە قايتارعان عوي, ۇزىنسارى كەزٸندە, جۋاننىڭ جٸڭٸشكەرٸپ, جٸڭٸشكەنٸڭ ٷزٸلەتٸن اشٶزەك كەزٸ. قازاق ارى اۋعاندا دا, بەرٸ اۋعاندا دا سۇراۋسىز قىرىلدى. سەرٸكباي بولىستىڭ كٶكشەگٸر دەگەن ەيەلٸ ەيگٸلٸ قوجەكە باتىردىڭ قىزى. سونى قالماق تانيدى. كٶركەم شىعارما بولسا دا ويدان شىعارىلعان بەينە جوق, بولعان تاريحتى بۇرمالاۋ جوق. تەك ادامنىڭ پسيحولوگييالىق دايىندىعى, تاريحي نەرسەلەردٸڭ پسيحولوگييالىق استارىن اشۋ. ونى جازباۋ تاريحقا دا وبال, ادامعا دا وبال.

– بۇل تاقىرىپقا «جاۋ جاعادان العاندا» رومانى باستاۋ بولعان سيياقتى. ەكەۋٸ دە ەلەڭ-الاڭ ۋاقىتتا قازاقتىڭ باستان كەشكەن قيىن كەزەڭٸن قامتيدى. بۇل جالعاستىقتىڭ تٷبٸندە زاڭدىلىق بار دەيسٸز بە?

– ول كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ ورناۋى تۋرالى عوي. ەلۋ جاسىمدا تۋعان جەرگە دەگەن بورىشىم سيياقتى قاراپ, جيىرما كٷن مەملەكەتتٸك مۇراعاتتا وتىردىم, جيىرما كٷن جاركەنتتٸڭ مۇراعاتىندا وتىرىپ قاراعام. بەرٸ تاريحي نەرسە, دۋتوۆتى ٶلتٸرگەن ماحمۇت قوجاميياروۆتىڭ ٶزٸنٸڭ قولىمەن جازعانىن وقىدىم. جەكە ليستوكتاعى ۇلتى دەگەن جەرگە تارانشى دەپ جازعان. قالاي بارعانى, قانشا ادام بارعانىن جازادى. بۇل تاريحي شىندىق. مەنٸڭ مەكتەپتە بٸرگە وقىعان اقجول يۋسۋپوۆ دەگەن دوسىم بار, سونىڭ ەكەسٸ قاتىسقان. ەكەسٸن كٶردٸك, ەكەسٸمەن سٶيلەستٸك. ولاردىڭ بەرٸن ناگرادتاعان, قىلىش بەرگەن. قىلىش اسىنىپ, تاپانشا ۇستاعانى ٷشٸن «حالىق جاۋى» بولىپ كەتەتٸن زامان بولدى. باس كەيٸپكەر كٸتاپبەك ٶمٸردە بولعان ادام. ساحالينگە ايدالىپ كەتكەن ۇلتانباي تۋرالى ا.چەحوۆ جازعان. «ساحالين» دەگەن وچەركٸندە مۇندا مۇسىلماندار دا تۇرادى دەپ, اتى-جٶنٸن كەلتٸرگەن. ول كٸسٸ ەلگە ورالعان سوڭ, بالاسى زەرٸپ بٸزدە العاشقى رەۆكوم مٷشەسٸ بولعان. تۋعان تۋىستارى المالىدا, باسقۇنشىدا تۇرادى. تاريحتا شىندىققا جەتۋدەن ارتىق قىزىق جوق.

– تاريح تٷلكٸبۇلاڭعا سالىنعان دەيدٸ تاريحشىلارىمىز, جازۋشىلارىمىز. بٸر سٶزٸڭٸزدە «ساياسات ساعىم سيياقتى سيقىر نەرسە» دەگەن ەدٸڭٸز. ساياسات ارالاسپاعان تاريحقا قاشان قول جەتكٸزەمٸز?

– تاريحتى ساياساتتا پايدالانباعان مەملەكەت جوق. تاريحتى ساياساتكەر دە, تاريحشى دا, اقىن-جازۋشى دا پايدالانادى. بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز پەلەن دەپ ايتادى دەگەندەرٸ كەيدە اڭىزعا اينالىپ كەتەدٸ. اڭىز – تاريح ەمەس. اڭىز سول ادامنىڭ بەلگٸلٸ بٸر دەۋٸردە بولعانىن عانا دەلەلدەيدٸ. مىسالى, رايىمبەك باتىردىڭ تٶڭٸرەگٸندە اڭىز كٶپ. اڭىز – دامىعان ٶتٸرٸك. كەيدە ادامعا زييانىن كەلتٸرەدٸ, اڭىزعا قۇلاعى ٷيرەنٸپ العان ادامدار شىندىققا سەنبەيدٸ, تاريحي شىندىقتى مويىندامايدى. قازٸر شىڭعىس حاننىڭ تٶڭٸرەگٸندە دە سولاي. تٸلەۋبەردٸ ەبەنايۇلى شىڭعىس حاندى ەشقانداي موڭعول ەمەس دەيدٸ. سەگٸز جٷز جىل بويى سەنٸپ كەلدٸك وسىعان, ەندٸ تاريحشىلاردىڭ ٶزٸ سونى مويىنداعىسى كەلمەيدٸ. عالىم زەرٸپباي ورازباي يرانداعى راشيدديننٸڭ ەشكٸم كٶرمەگەن تٷپنۇسقاسىن, اۋدارىپ جاتىر. سوندا ەشقانداي موڭعول دەگەن سٶز جوق. ول موعول دەگەن سٶزدٸڭ قاتە جازىلىپ كەتكەنٸ. موعولستان – جەتٸسۋ. شىڭعىس حاننىڭ تۋىپ-ٶسكەن جەرٸ – جەتٸسۋ. وعان قارسى شىعۋ ٷشٸن يەروگليفتٸ مەن بىلاي وقىدىم, سەن بىلاي وقىپسىڭ دەپ ايتا الۋ كەرەك. بٸزدە وقىسا دا, وقىماسا دا «ە, ول ٶتٸرٸك» دەي سالادى. تاريحتى مەڭگەرۋ مەدەنيەتٸ, تىڭداۋ مەدەنيەتٸ, ٷيرەنۋ مەدەنيەتٸ كەم. بۇل تاريحشىلاردىڭ ٶزٸندە كەم بوپ تۇر. ال باسقادان نە سۇرايسىڭ? تاريحشى ٶزٸنٸڭ پەنٸن قۇرمەتتەيتٸن, تاريحقا قاسيەتتٸ دەپ قارايتىن بولسا, «شىنىندا بٸز بۇعان مەن بەرمەپپٸز, مىنا ازاماتتىڭ جازىپ وتىرعانى شىندىق شىعار» دەپ قاراۋ كەرەك. بۇل – تاريحتىڭ الدىندا دا, اتا-بابانىڭ الدىندا دا ادامگەرشٸلٸك. «بۇل ساندىراق» دەپ وتىرا بەرەدٸ كٶبٸ. سەبەبٸ ول تاريحشى ەمەس. بٸزدە «مەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورىمىن, سوندىقتان ٶتٸرٸك ايتسام دا شىندىق بولۋى كەرەك. ەبەنايۇلى قىتاي تٸلٸن بٸلمەك تٷگٸلٸ, جەر ەلەمنٸڭ تٸلٸن بٸلسە دە ول تاريحشى ەمەس, ونى تىڭداماۋ كەرەك…» دەگەندەر بار. قادىرعالي جالايىريدىڭ تاريحشى دەگەن قۇجاتى بار ما ەدٸ? دۋلاتيدٸڭ دە تاريحشى دەگەن قۇجاتى بولعان جوق. مٸنە, وسىنداي نەرسەلەردٸڭ كەسٸرٸنەن اينالىپ كەلگەندە بيٸك دەرەجەگە كٶتەرٸلمەگەنٸمٸز بٸلٸنەدٸ. تاريحشى, تاريح دەگەن ٶتە قاسيەتتٸ نەرسە. ەر ادام كەلتٸرگەن دەيەككە سىيلاستىقپەن قاراۋ كەرەك. سوندا تاريحتىڭ بەدەلٸ كٶتەرٸلەدٸ. «ويباي, اقىن-جازۋشىلار كٶبەيٸپ كەتتٸ, تاريحشى بولماسا دا تاريحتى ايتىپ جاتىر» دەپ بايبالام سالادى كەيبٸرەۋلەر. قايتا قۋانۋى كەرەك. ٶزدەرٸ ارالاسىپ, پٸكٸر تالاستىرۋى كەرەك. مەن جاركەنتتٸڭ تاريحىن ەلدەبٸر تاريحشى كەلٸپ جازادى دەپ كٷتٸپ جٷرۋٸم كەرەك پە? مەن سوندا تۋىپ-ٶستٸم, جەردٸڭ جايىن بٸلەم, ول مەنٸمەن بٸرگە ٶلمەۋٸ كەرەك. بٸزدە تاريحتى وقىتۋ ناشار. بۇل تاريحشىلاردىڭ نەگٸزگٸ مٸنٸ. تاريحتى يەمدەنۋگە بولمايدى, تاريح حالىقتٸكٸ. حالىققا ناسيحاتتاۋ كەرەك, حالىقپەن اقىلداسىپ جاساۋ كەرەك. تاريح تۋرالى تاريحشىلار عانا سٶيلەۋ كەرەك دەگەن قاعيدا جوق. تاريحشىلار كٸتاپ وقىماسا, ٸزدەنبەسە وعان اقىن-جازۋشىلار كٸنەلٸ ەمەس قوي. كٸتاپ وقىعاننىڭ ارقاسىندا اقىن-جازۋشى بولادى. ال تاريحشىلاردىڭ كٶبٸ تەك ورىس عالىمدارىن وقۋدان اسپايدى, ٶز عالىمدارىمىزدى مەنسٸنبەيدٸ. ماحمۇت قاشقاريدىڭ اۋدارىلعانىنا بەلەن جىل بولدى. تۇنعان تاريح. سوعان پٸكٸر ايتقان ەشكٸمدٸ بٸلمەيمٸن. كٸتاپتىڭ ٸشٸندە تالاي تاريح بار, رۋ, تايپالاردىڭ اتى جاتىر. مىنا تايپالاردىڭ اتى پەلەن كەزدە ايتىلعان, بٸز پەلەن كەزدە دەپ جٷرمٸز, نەگە بۇلاي دەپ اريستوۆپەن نەگە سالىستىرمايدى? بٷكٸل ۇلى جٷزدٸڭ رۋ تايپالارىن ايتقان, قازاق تايپالارى جٶنٸندە ايتپاعانى جوق. نەگە سونى سالىستىرمايدى? ەرينە, تاريح بٸزدٸڭ كەسٸبٸمٸز ەمەس, بٸراق وقيمىز, كٶرەمٸز. مٸنە, تاريحقا بەلسەنە كٸرٸسپەگەن سوڭ وسىنداي بولادى. ەنەبٸر جىلى مارات تەجين تاريح تۋرالى بايانداما جاساپ ەدٸ. بارلىق تاريحشىلار «ەندٸ قاتىرامىز» دەپ شۋلادى. سول شۋدىڭ نەتيجەسٸ قايدا? تەجيننٸڭ قىزمەتٸڭ اۋىسىپ ەدٸ, تاريحشىلاردىڭ دا مٸندەتٸ اۋىسىپ كەتتٸ. ەشەيٸن بٸرەۋگە قولپاشتاپ تاريح جاسايدى. تاريح قانى تامعان شىندىق بولۋى كەرەك.

– ورىستىڭ وتارىندا ٷش عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بولساق تا تٸلٸمٸزدٸ, دٸنٸمٸزدٸ, ۇلتىمىزدى ساقتاپ قالدىق. ۇلتتىق ٶزەگٸ ەلسٸز حالىق بولسا, جۇتىلىپ كەتەر مە ەدٸ? وسىنىڭ ٶزٸ قازاق ٷشٸن ەرلٸك ەمەس پە?

– دۇرىس سۇراق قويىپ وتىرسىڭ. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا بٸزدٸڭ ەكٸ ٷلكەن تاريحشىمىز كولحوزداستىرۋدى قولداپ ماقالا جازدى. كامال سمايلوۆ مەنٸڭ تاريحتى جازىپ جٷرەتٸنٸمدٸ وقىسا كەرەك: «بەكسۇلتان وسىلاي جازىپتى, سەن قالاي قارايسىڭ?» دەيدٸ. «بٸز ۇلت بولىپ قالىستاسپاعانبىز» دەگەن ماقالا ەكەن. «وتار ما ەدٸك, قاتار ما ەدٸك?» دەگەن قارسى ماقالا جازدىم. «لەنينشٸل جاسقا» شىقتى. ەگەر ۇلت بولىپ قالىپتاسپاعان بولساق, 1731 جىلدان 1991 جىلعا دەيٸن 260 جىل قالاي وتارشىلدىققا تٶتەپ بەردٸك?! تٸلٸمٸزدٸ, شەكارانى, اتا-تەكتٸ, پسيحولوگييالىق بٸرلەستٸكتٸ ساقتاپ قالدىق. ستاليننٸڭ ۇلت بولۋ ٷشٸن قاجەت دەگەن بەس ەرەكشەلٸگٸن تولىق ساقتاپ قالدىق. بٸزدە ديالەكت جوق. شەتەل اسقان قازاقپەن ەركٸن تٷسٸنٸسەمٸز. تٸلٸمٸزدەن دە, بەرٸنەن ايرىلار ەدٸك. وسى ماقالانى امانتاي احەتوۆ ورىسشاعا اۋدارىپ باستى. ۇلت بولماساق, بٶلەك-بٶلەك جٷرگەن قاۋىم بولساق, ۇزاق جىلدىق وتارشىلدىققا ەشقاشان تٶتەپ بەرە الماس ەدٸك. بٸز ەرتەدەن ۇلت بولعانبىز. شىڭعىس حان, ٷيسٸن, كٶك تٷرٸك, ساق, عۇن زامانى بار. ارعى اتا-تەگٸمٸزدەن ۇيىمداسقان حالىقپىز, ەيتپەسە بىت-شىت بولار ەدٸك. بٸز سول ۇلتتىق ۇيىسۋدى دۇرىس بەكٸتە الماي جاتىرمىز. ەۋ باستا بٸرٸككەن ەلمٸز, بٸزدٸ ٸرٸتكەن كەيٸنگٸ زامان. اتا مەن رۋعا بٶلٸنۋ – ناداندىق. بٸز رۋ ۇعىمىن بٶلەكتەۋ ٷشٸن قولدانامىز. شىڭعىس حان نايمان, كەرەي, جالايىر, مەركٸتتٸ بٸرٸكتٸرٸپ, مەملەكەت قۇرعان. نەگە وسىلار بٸرٸگە قالدى? بەرٸنٸڭ اتا-باباسى تٷرٸك بولعان سوڭ جينالدى. اناۋ تاڭعۇتتار قايتا-قايتا كٶتەرٸلٸس جاسادى, ٶيتكەنٸ ولار تٷرٸك ەمەس. وتىرار قازاقتىڭ جەرٸ دەيدٸ, وتىرار حورەزم شاحتىڭ جەرٸ بولعان. «شىڭعىس حان قازاقتىڭ جەرٸن قيراتتى» دەيدٸ. رۋبرۋك, كارپيني, ماركو پولو قازاقستانعا كەلەدٸ, ەشقانداي قيراعان جەر كٶرمەيدٸ. تالدىقورعاننان ون سەگٸز شاقىرىم جەردە ەكٸٶزەن قالاسى بار. سونىڭ ورنى ەلٸ جاتىر. رۋبرۋك وسى قالانى «ساۋدا جٷرٸپ جاتىر, ەدەمٸ قالا ەكەن» دەپ سۋرەتتەيدٸ. قايالىققا باردىق, شەتەلدەن كٶپەستەر كەلەدٸ دەيدٸ. شىڭعىس حان ولاردى قيراتپاعان. وسىلاردى كٶرگەننەن كەيٸن ەبٸ جەلٸنە ۇرىندىق دەيدٸ. قويلىق دەگەندٸ دۇرىس ايتپايدى. دۇرىسى – قايلىق. رۋبرۋك قايلىققا كەلگەندە «ەندٸ شىڭعىس حاننىڭ تۋعان جەرٸن كٶرسەتەم دەپ بٸزدٸ ون ەكٸ كٷن توقتاتتى. ال ونى كٶرەتٸن بولساق, ون بەس كٷنگە ايالدايمىز» دەيدٸ. شەتەلدٸڭ تاريحشىلارى دا, بٸزدٸڭ تاريحشىلار دا جەردٸ بٸلمەيدٸ. ەبٸ, سايقىن جەلٸ قايدا? جەر-سۋ اتتارى تۇر. بٸز قالاي مەن بەرمەي كەلگەنبٸز?

بٸر تاريحتى ەكٸنشٸ تاريح نە جوققا شىعارادى, نە دەلەلدەيدٸ. مەملەكەت اتا-بابا جەرٸنٸڭ ٷستٸندە تۇرعان شاڭىراق. بٸز اتا-بابانى سىيلاۋعا تيٸسپٸز. تٷرٸكتەر اۋىز بٸرٸكتٸرگەندە ەلەمدٸ بيلەگەن. ەدٸل احمەتوۆ پەن اعىلشىن پروفەسسورى امەريكاداعى ٷندٸستەردٸڭ ارعى اتاسى تٷرٸك ەكەنٸن دەلەلدەدٸ. بەيبارىس اتىنىڭ تۇياعى تيگەن افريكادا جۇما مەشٸتٸن اشقان. اتتيلا, شىڭعىس حان ەۋروپاعا بارعان.

ارىستان تاراعان ۇرپاقتىڭ ٷش بالاسى ٷش اۋىل بٸرٸكپەيٸنشە, تەۋەلسٸزدٸك مەڭگٸ بولمايدى. مەڭگٸ بولعىڭ كەلسە, مەڭگٸ قولدايتىن باۋىر تابۋىڭ كەرەك. مەنٸڭ ويىم وسى. «ەي دٷنيە-ايدى» جازعانداعى ماقساتىم وسى.

– جالپى, جاستاردىڭ عالامتور ەلەمٸنە ٶتٸپ كەتە جازداپ جٷرگەنٸ كٷردەلٸ بٸر مەسەلە. ولار كٸتاپ وقۋدان الشاقتاپ كەتكەن. وسىعان قالاي كەلدٸك? كٶپشٸلٸك قازٸرگٸ جاستار كٸتاپ وقىمايدى دەيدٸ, ال وسى جاستاردىڭ اتا-اناسى, اتا-ەجەسٸ كٸتاپ وقي ما? ولار كٸتاپ وقىعان بولسا, جاستاردى نەگە كٸتاپ وقۋعا تەربيەلەمەيدٸ?

– بٸزدٸڭ تۇسىمىزدا ەڭ كٶپ كٸتاپ وقيتىن قازاقستان بولاتىن. ودان ايرىلىپ قالدىق, ٶكٸنٸشكە قاراي. «مەدەنيەت جەنە تۇرمىس», «قازاقستان ەيەلدەرٸ» جۋرنالدارى ەربٸر قويشىنىڭ قوينىندا جٷرەتٸن, قوي باعىپ جٷرٸپ, كٸتاپ وقيتىن. كٶپتەگەن ورىستىڭ جاستارىن بايقادىم, جول قىسقارتۋ ٷشٸن كٸتاپ وقىپ وتىرادى. ول ادامگەرشٸلٸك. كٸتاپ وقىماعان ادام جاقسى مامان بولۋى مٷمكٸن, بٸراق ادام سىيلامايدى, اتا-بابا, تاريحتى سىيلامايدى. اقشاسىن الادى, تاماعى توق. ادامعا كەرەگٸ سول عانا بولسا, جانۋاردان ايىرماشىلىعى شامالى. وسى جولى استاناعا بارعاندا قاتتى ويلانىپ كەلدٸم. تەۋەلسٸزدٸككە جەتكەنٸمٸز وسى ما دەپ كەرگيتٸن نەبٸر نايساپتار بار. مەن تاڭ قالدىم. استانا-وپەرانى ارالاپ كٶردٸم.عاجايىپ ەلەمدٸ ارالاعانداي ەسەر قالدىرادى. تاريحتى وقىعاندا پەلەنشە پاتشا سالدىرعان ساراي, مەملەكەتٸنٸڭ مەدەنيەتٸ دەۋٸرلەگەن تۇستا سالعان دەپ تاڭداي قاعامىز. سونداي كٷشتٸ مەملەكەت بولعان ەكەن دەپ دەرٸپتەيمٸز. بٸزدٸڭ استانا مەدەنيەتتٸڭ عاجايىپ وشاعى, عيماراتتاردىڭ ەرقايسىسى بٸر ەسكەرتكٸش. جٷز جىل بۇرىن تەۋەلسٸزدٸك الىپ, مەملەكەت قۇرعان ەلدەر بٸزگە قىزىعا دا, قىزعانا دا قارايدى. جيىرما بەس جىلدىڭ ٸشٸندە قالاي سالىپ العان دەپ تاڭداي قاعادى. وسىنى بٸز كٶتەرە الماي جٷرگەن سيياقتىمىز. اقتامبەردٸ ايتقانداي, وسىنشاما باق-دەۋلەتتٸ كٶتەرە الار ما ەكەنبٸز? بٸلٸم, مەدەنيەت, ادامگەرشٸلٸك كٶتەرە الادى, قارىن كٶتەرە المايدى. قارىن بٷگٸن توق, ەرتەڭ جوق. وسىنداي تەربيە بەرۋدەن ولقىلىعىمىز بار. تاريح – بٸلٸمنٸڭ اناسى. ٶتكەنٸڭدٸ ەكشەيدٸ, قازٸرگٸنٸ سالىستىرادى, بولاشاقتى بولجايدى. كەي ادام «دايار اسقا – تٸك قاسىق», ەشتەڭەنٸڭ قادٸرٸن بٸلمەيدٸ. 16-جىلدىڭ قىرعىنىن بٸلمەگەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ دە قادٸرٸن بٸلمەيدٸ.

مەن نەگٸزٸ ەيەل, ماحاببات تاقىرىبىندا جازام. سونىڭ ٶزٸندە دە سىيلاستىق تۋرالى جازام. كەز كەلگەن زاڭنىڭ نەگٸزٸ سىيلاستىق. بەرٸن بٸلٸممەن مەڭگەرۋ كەرەك. سوندا عانا ٸرگەمٸز مىقتى مەملەكەت بولامىز, از بولساق تا, تەرەزەمٸز تەڭ حالىق بولامىز.

جەتٸ اتا مەن شەجٸرە – تاريح, بٸراق بۇنى قازٸرگٸ جاستار دۇرىس تٷسٸنبەدٸ. گەرودوتتىڭ ٶزٸ ايتاتىن اناحارسيستەن باستاۋعا بولادى. ارعى اتا قالىپ, بەرگٸ اتانى دەرٸپتەپ كەتكەنبٸز. تٸپتٸ باسى اشىق نەرسەنٸ شاتاستىرامىز. التىن ادام ساق ەمەس, ٷيسٸن. ٷيسٸن, عۇن, قاڭلى بٸر دەۋٸردە ٶمٸر سٷرگەن. وسىنى ٷيسٸنگە قيمايدى, رۋلىق, تايپالىق اۋرۋ مەڭدەپ العان كەيبٸرەۋدٸ. وسىدان قۇتىلماي مەملەكەت نىعايمايدى. باسشىلاردىڭ كەيبٸرٸ تايپالىق كٶزقاراسپەن دەرتتٸ, بۇل ەتەك الىپ كەتكەن اۋرۋ. وقىعان جاستار وسىنى جويۋى كەرەك. بٸلٸم ناشارلاپ كەتتٸ, وسىنى تاراتىپ تٷسٸندٸرمەسەك ەل بولمايمىز.

– بەكسۇلتان اعا, كٶڭٸلدٸ الاڭداتقان, كٶكەيدٸ تەسكەن, جازىلماعان دٷنيەلەرٸڭٸز بار ما? قازٸر نە جازىپ جٷرسٸز?

– «قىزعا قىزىعۋ» دەگەن ەڭگٸمە جازىپ جٷرمٸن. ٸشتارلىق تۋرالى تولعاۋ جازىپ جٷرمٸن. بٸرٸن-بٸرٸ كٶرە الماۋشىلىق ٷدەپ بارادى. ناداندىقتىڭ ەڭ اسقىنعان تٷرٸ. باعى جانعان ادامدى كٶرە الماۋدان ارتىق مەدەنيەتسٸزدٸك جوق. 1936 جىلعى قىرعىندا كٶرە الماستىقتان بٸرٸن-بٸرٸ كٶرسەتكەن.

«قىزعا قىزىعۋدىڭ» دا نەگٸزٸ وسى. بٸز سىيلاسا بٸلمەيمٸز. بٸلٸمدٸلٸك دەگەن بەرٸن بٸلەتٸن ادام ەمەس, بٸلٸمدٸلٸك مەدەنيەتتە. ول مەدەنيەت ەۋەلٸ باسقانى سىيلاۋدان باستالادى. تاريحتى سىيلاۋ – مەدەنيەت پەن بٸلٸمدٸلٸكتٸڭ باستى بەلگٸسٸ. ەدٸل سٶيلەيتٸن ادام قاي اۋىلدان بولسا دا, ول سەنٸڭ باۋىرىڭ بولۋى كەرەك. ەدٸلدٸك مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ تٷپقازىعىنا اينالسا, مەملەكەت سوندا مىقتى.

– شىندىقتى تۋرا ايتقانىڭىز ٷشٸن كٶپ راحمەت!

ەڭگٸمەلەسكەن

اقنيەت وسپانباي, "تٷركٸستان" گازەتٸ