«Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy – ult rýhynyń airyqsha saltanat qurýyna negiz bolǵan erekshe ýaqiǵa!
Jelmen jarysqan júirikti qolǵa úiretýimen ata-babalarymyzdyń adamzat órkenietine úles qosqany belgili.
«Er qanaty – at» dep bilgen alash balasy ár sóziniń astaryn atpen sabaqtaidy. Aitar oiyn atpen bailanystyra beineleidi.
Jylqy minezdi jurttyń adam uǵlynyń minezin, ómiriniń árbir belesin, tulǵanyń qalyptasý kezeńderin jylqymen qatystyra sýretteýi – bul qubylystyń dúnietanymymyzǵa qanshalyqty sińisti bolǵanyna dálel.
«Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady» degen Ahmet Baitursynuly. Iaǵni sóziniń mánine boilaǵan el óziniń bolmysyn tanymaq. Atty áspetteý – bolmysyńdy zerdeleý. Sondyǵymen de, osy maqalanyń meńzeri alys, máni tereń.
Ulttyq kod, genetikalyq jadyńnyń bir ushyǵy, qordaly qory osynda jatyr. Dálelge tartsaq, mysalda qisap joq. Degenmen, eske túsken biren-saran tirkesterdi tizip kórsek.
Qoǵamnan oryn tappaqqa bet alǵan jandy qazekeń «at jalyn tartyp mindi» dese, mansapqa qoly jetkendi «atqaminer» deidi. Ushqyr (bul da atqa qatysty sóz) oily jandy «at súringenshe aqyl tapqan» dep, barshanyń kóńilinen shyqqan kisini «sý tógilmes jorǵa» deidi.
Bilik alǵandy «eki tizgin, bir shylbyrdy qolyna alǵan» dese, áriptesine «úzeńgi joldas» dep at qoiǵan.
Syiy asyp, elge eńbegi ótken egde kisiniń qadirine bailanysty «jaqsy attyń jaǵyn ashpaidy» deidi.
Aqyly asqan jasty «taiynda tulpardan ozǵan» dep beineleidi.
Ózi bilip, is qylǵandy «qamshy saldyrmas» dese, isi baiaý jaibasardy «shaban» degen.
Istiń baiybyna boilamaityn, shala sheshimdi «at ústi» dep atap, ańqaýdy «astyndaǵy atyn alty ai izdegen» dep qaǵytady.
Ala qotyryn úiirge juqtyrǵan keseldi maldai búlikshildi «el ishin alataidai búldirgen» dep sipattasa, ketisken jandy «at quiryǵyn kesisti», tabysqan jandy «at ainalyp, qazyǵyn tapty» deidi.
Aqyly sholaqty «at qulaǵynan árini kórmes» dese, árnársege orynsyz urynǵan suǵanaqty «soqyr qulyn attan emshek izdeidi» dep ájýalaidy.
Eshteńe jaqpaityn, qanaǵaty kem, shúkirsiz jandy «aty k..tin, k...ti atyn jaqtyrmas» deýi anaiylaý bolsa da, aiyzdy qandyrǵandai tirkes.
Óner ozdyrǵandy «aqtańger», bási joǵaryny «shoqtyǵy biik», jarysty «báige», talasty «doda» deýi, bári-bári – jylqyminez halyqtyń bolmysymen bite qainasyp ketken uǵymdar.
Berekeni «aǵaiyn tatý bolsa, at kóp, abysyn tatý bolsa, as kóp» dep sýretteidi.
Aiybyna at-shapan berip, básirege tai atap, qurmettisine at mingizý – bul sóz ǵana emes, san ǵasyrdan jetken salt edi.
Ulttyq oiyndarymyzdy da atsyz elestetý áste múmkin emes. Báigeńiz de, aýdaryspaq, kókparyńyz da, teńge ilý men jamby atýyńyz da at ústinde ótedi.
Sanaǵa sińisti bolǵan sóz oramdary – ulttyq bolmysyńnyń ustyny. At aibarym ǵana emes, adamzat órkenietinde ornymdy kórsetken aiǵaǵym.
Aiaǵy jerden kóterilip, atqa qonǵan qazaq eshkimge keýdesin bastyrmaǵan. Taǵy da atqa qonyppyz.
Tarihi sana qalyptaspai, memleketshildik sana ornyqpasy belgili. Al tarihi sananyń tuǵyry qashanda ulttyq bolmystan.
Álemdik órkeniet kóshine ulttyq sipatyńdy saqtai otyra ilesý Elbasy maqalasynyń negizi ózegi dep túsindik. Osyndai igi bastamaǵa atsalysý – árqaisymyzǵa qasterli mindet.
Bekbolat Tileýhan
