Qazaqstan reprodýktsiia meditsinasy qaýymdastyǵynyń 2016 jylǵy málimetterine súiensek, elimizde jubailardyń 15 paiyzy balaly bolmaǵan. Dárigerler bedeýliktiń 70 paiyzdyq jaǵdaida emdeletinin aitady. Al psihoanalitik mamandardyń pikirinshe, odan tolyqtai aiyǵýǵa bolady. Bedeýlik diagnozy eki jyl jynystyq qatynasta bala súie almaǵan juptarǵa qoiylady. Áieldiń birneshe ret túsik tastaýy da bedeýlik bolyp esepteledi. Bul dert kóp jaǵdaida juptyń tolyqqandy ómir súrýine kedergi jasaidy.
DDU málimetinshe, 40-50 paiyz jaǵdaida bedeýlikke kúizelis sebep bolýy múmkin. Kóńilkúilik jáne tán densaýlyǵy arasyndaǵy bailanysty saralasaq, kóńil-kúi kúizelisi tánniń aýrýǵa degen sezgishtigin arttyrady; sozylmaly kúizelis jasyryn depressiia men immýndyq júieniń sýpressiiasyna soqtyrady. Kóńil-kúi emotsionaldyq kúizelisi men depressiia immýndyq júieni tunshyqtyryp qana qoimai, gormondyq buzylýlarǵa alyp keledi. Nátijesinde ishki organdar aýyra bastaidy.
Psihologiialyq bedeýliktiń naqty sebepteri men saldary
Psihoanalizdiń negizin salýshy Zigmýnd Freid tán aýrýynyń psihosomatikalyq mehanizmin sipattaǵan bolatyn. Nevroz kezindegi kóńil-kúidiń qozýy somatikalyq problemalarǵa ákelip soqtyrady. Bizdiń tánimizdegi aýrýlar – sanamyzda óz sheshimin tappaǵan problemalardyń nátijesi. Bul problemalar áli kúnge deiin shielenisip turǵandyqtan, adamǵa tán arqyly belgi beredi deidi ol. Bedeýlik te sol belgilerdiń biri.
Psiholog-psihoterapevt Liýdmila Shýrdýk bedeýliktiń mynadai negizgi psihologiialyq sebepterin atap kórsetedi: adamnyń josparlanbaǵan bala retinde týýy; áieldiń anasyna degen jasyryn agressiiasy; áieldiń óz ómiri úshin qorqýy; áieldiń erlerdi jekkórýi nemese qyzǵanýy; áielde erkek gormondarynyń kóp bolýy jáne taǵy basqalar.
Maman bul sebepterdi bylai dep túsindirdi. Áiel adam josparlanbaǵan bala bolyp týsa, ol otbasyn qurǵanda balaly bola almai qinalady. Bul stsenarii jii qaitalanyp turady. Anaǵa degen jasyryn agressiiasy da osyǵan alyp keledi. Kei áiel óz ómiri úshin qoryqqandyqtan, bala týýdan beisanaly túrde bas tartady. Al bosanýdan qoryqqan áieldiń endokrindik júiesi de ózgerýi múmkin. Bul óz kezeginde áieldiń jónsiz qusýy men anoreksiiaǵa shaldyǵýy arqyly kórinis tabady.
Ár adamǵa anasynyń júktiligi men bosaný úderisiniń qalai ótkenin bilý mańyzdy. Sebebi, bala týar kezde ottegi jetispei qinalǵan bolsa, ol eseie kele beisanaly túrde ólimge degen qushtarlyqty sezinedi ári bedeýlikke shaldyǵady. Alǵashqy sátsiz júktilik, kómýsiz qalǵan sábi, joqtalmaǵan sábi, balanyń ata-ana mahabbatynan erte aiyrylýy – munyń barlyǵy da bedeýliktiń psihologiialyq sebepteri. Adamnyń bala súie alýyna ómirdiń alǵashqy jyldarynda qasynda bolǵan adammen qarym-qatynasy tikelei áser etedi.
Psihologiialyq bedeýlikti qalai emdeidi?
Bedeýliktiń psihologiialyq sebepteri bolatyny týraly psihoanalitik Anna Mergenbaiqyzy da aitady. «Fiziologiialyq sebeptiń ózi psihologiiamen tikelei bailanysty. Qazaqta «Qai jeriń aýyrsa, janyń sol jerde» degen mátel bar. Munda «psihoanaliz», «psihologiia» degen sóz joq. Biraq sony meńzeidi. Iaǵni, bedeý adamdardyń jynystyq múshesi aýyryp tur. Balaly bolýǵa qinalyp júredi. Nege balaly bolmady? Ádette bedeý jandar meditsina mamandarynyń kómegine júginedi. Densaýlyǵyn qalpyna keltirgenimen, taǵy da bala taba almai qinalady. Árine, psihologiialyq sebepterge kelý úshin birinshi meditsinalyq kórsetkishterdiń barlyǵynan ótip shyǵý kerek. Sodan keiin ǵana psihologiialyq sebepterdi emdeýge kirisemiz. Fiziologiialyq nemese somatikalyq aýrý degenniń ózinde de, «Nege onyń dál osy jeri aýyryp tur?» degen suraq týady. Tereńirek izdesek, sebebi psihologiiada jatyr» deidi maman.
Ol bedeýliktiń psihologiialyq sebebiniń qandai bolatynyn túsinýge kómektesetin birneshe mysal keltiredi.
1-mysal. Bir áiel 16 ret túsik tastaǵan. Sońynda onyń kúieýin jaqsy kórmeitini anyqtaldy. Oqýshy kezinde synyptasyna qatty ǵashyq bolǵan. Sol jigitke turmysqa shyqsam degen armany oryndalmaǵan. Balalyq shaǵyndaǵy sezimi qaita-qaita esine túsip, beisanaly túrde qazirgi kúieýinen bala súigisi kelmeidi. Sońynda kelinshek osy faktini moiyndap, aqyrynda uldy boldy.
2-mysal. Bir-birin jaqsy kóretin jubailar 13 jyldan keiin balaly bolady. Biraq áiel perzenthanada jatqanda kúieýi ishimdikke salynyp, basqamen júrip ketken. Sebep bulardyń bir-birine degen sheksiz mahabbaty. Iaǵni olarǵa úshinshi adam qajet emes. Otaǵasynda «áielimniń ómirinde tek bir ǵana erkek bolýy tiis» degen oi qalyptasqan. Áielin óziniń sábiinen qyzǵanǵan.
3-mysal. Turmysqa shyqqanǵa deiin áielde barlyǵy tamasha bolady. Oqýyn bitirip, jumys istep, qyzmette óskisi keldi. Otbasyn qurǵan soń maqsattary oryndalmaidy. Kúieýi ony oqytpai qoiady. Ishtei qatty ókpeli áiel kúieýin bala tappai jazalaidy.
«Bedeýlik jatyr bolmaǵan jaǵdaida ǵana emdelmeidi, munda esh psihologiialyq sebep joq», deidi Anna Qudiiarova. Al emdelý tásiline kelsek, munda basty preparat – sóz, psihoanalitik mamandar bedeýliktiń psihologiialyq-individýaldyq sebebin anyqtap, simvoldrama syndy tásilderdiń kómegine júginedi.
Bedeýliktiń tek psihologiialyq problemalar saldarynan bolatynyna kelispeitin mamandar da bar. Almaty qalasy №4 qalalyq aýrýhanasynyń ginekolog-dárigeri Aigúl Tursymbetova onyń negizgi úsh sebebin ataidy: alǵashqy sátsiz túsik, infektsiialyq jáne gormondyq aýrýlar.
«Kóp jaǵdaida bul dertke áiel túsik tastaǵannan keiin shaldyǵady. Qazir túsik tastaý ońai boldy. Budan ózge jynystyq jolmen beriletin infektsiianyń túrleri óte kóp. Adamdar asa mán bermei, ony asqyndyryp alady. Nátijesinde bedeýlikke shaldyǵady», deidi Aigúl Tursymbetova.
Ginekolog emdeý úrdisiniń uzaqqa sozylatynyn aitady. Aldymen analiz nátijeleri taldanyp, artynsha emdeý sharalary bastalady. Al psiholog mamanǵa tek ekinshi dárejeli bedeýlikke shaldyqqan áielderdi baǵyttaidy.
«Analiz nátijesine orai em taǵaiyndalady. Áiel adamnyń boiynda erkektiń gormondary kóp bolsa, ol bedeýlikke shaldyǵady. Mundaida meditsinalyq preparattardyń kómegine júginemiz. Naýqasty psiholog mamanǵa jii baǵyttaimyz dep aita almaimyn. Mysaly, áiel úlken merzimde túsik tastap ózine kele almai júrgen bolsa, oilanbastan psihoanalitikke jiberemiz. Ádette bedeýliktiń psihologiialyq problemalaryn taldaýǵa ýaqyt jumsamaimyz. Bizge ǵylym kómektesedi. Kóp máseleni EKO ońai sheshedi. Al bul jerde úlken qarjy ról atqarady. Bedeýlik 99 paiyz jaǵdaida emdeledi degen pikirge qatysty eshnárse aita almaimyn. Atalǵan qiyndyqtyń fiziologiialyq problemalaryn joiýshy maman retinde ony 70-80 paiyz jaǵdaida emdeýge bolatynyn bilemin», deidi ginekolog.
Psihologiialyq bedeýlik salasynda eńbek etip júrgen maman E. Fordtyń aitýynsha, árbir bedeý áiel óz erkimen bala týǵysy kelmeidi. Olar analaryna degen agressiia men erlerge degen jekkórinish seziminen arylǵan kezde ǵana balaly bola alady. Iaǵni, áiel men erkek beisanaly nemese sanaly túrde balaly bolýdan bas tartqandyqtan, bedeýlikke shaldyǵady. Dese de, bedeýliktiń sebebi ár adamda ártúrli bolýy múmkin. Ony tek adamnyń psihologiialyq mádenieti men mamanynyń biliktiligi sheshpek. Al qai salanyń mamanyn tańdaityny ár adamnyń óz erkinde.
Qarlyǵa BÚIENBAI,
"Egemen Qazaqstan" gazeti
