Uly Ahańnyń – Ahmet Baitursynulynyń aty máshhúr «Ádebiet tanytqyshynda» til týraly, luǵat máselesi haqynda aitylmaýshy ma edi? Sonda ǵoi, ǵalymnyń sóz týdyrýdyń kirpish qalaýmen, shyǵarma jazýdyń úi turǵyzýmen birdei ekenin táptishtei baiandaityny. Endi oilasańyz, Alashtyń aqberen, alyp tulǵasynyń sol aitqany aqiqattan eken-aý deisiz búgingi óńsheń kirpishi durys qalanbaǵan ketik sóilemge qarnyńyz asha-asha, ókpeńiz qazannyń túbine uqsap qaraia-qaraia bitkesin. Sirá, osy olqylyqtyń, san soqtyrar salǵyrttyqtyń ziiany týraly meńzedi me eken, ult ustazy bir lepesinde: «Sózi joǵalǵan ulttyń ózi de joǵalady» dep ashynyp aitady. Buǵan shúbá joq. Óitkeni, ol búkil Alash zialylarynyń úni-tuǵyn. Olar sózdi aman alyp qalý syn saǵatta ultty aman alyp qalýdyń alǵysharty ekenin bildi. Sol jolda kúresti.
Bul kúres áli jalǵasýda. Nátijesi de joq emes. Táýelsizdik bolyp sóz, tarih bolyp kóneniń kózi oraldy. Jurttyń kóńili endi juǵymdy sózge sýsai bastady. Bilmegenin bilsem deidi, túsinbegenin túisinip túisem deidi. Mysaly, osydan az ýaqyt buryn respýblikalyq «Egemen Qazaqstan» gazetinde aqyn Ularbek Nurǵalymnyń «Sóz tapqanǵa qolqanyń qandai qatysy bar?» atty maqalasy jaryq kórdi. Sol-aq eken, bizdiń buqaralyq aqparat quraldarynyń birazy sol materialdy talasa-tarmasa taratyp, avtordyń mereiin bir tasytty dersiz. Budan neni ańǵarasyz? Bizdińshe, bul oqyrmannyń, asyryp aitqanda qalyń qazaqtyń mándi, máiekti sózdi «tutynýǵa» bettegeni-tin. Iaki, munyń máni – ótkende bir maqalamyzda tilge tiek etkenimizdei ulttyń áýelgi bolmysyn ashý úshin sandaǵan sózderdiń kodyn tabýdyń arpalysy, jantalasy. Óitkeni sóz – tarih!
Endi, oraiy kelgende atalǵan maqaladaǵy bir mysaldy osynda tilge tiek ete ketkenimiz artyq bolmas. Onda aral saǵalap, teńiz jaǵalap ósken jeri tapshy japondardyń tilin saqtaý úshin qyrýar aqsha shyǵyndap kúrish egetini aitylady. Mundaida siz «kúrish qaida, til qaida?» dep tańyrqaǵan bolarsyz. Asyly, munyń mánisi bylai delinipti: sol eldiń til ǵalymdary zerttei kele japon tiliniń 70– 80%-y kúrishpen bailanysty bolyp shyqqandyqtan osyndai qadamǵa barypty. Eger japondardyń sanasynan bul sózder beretin uǵymdar joǵalsa, japon ulty da birjola joǵalmaq.
Mundaida, osy bir kúnshyǵys eli siiaqty gektarlap kúrish ekpese de túgel sóziniń túbi tórt túlik maly men kóshpendi turmysyna tireletin qazaq úshin tildi saqtaý – ulttyq bolmysty qaita túletýdiń taptyrmas amaly ekenin uǵynýy kerek-aq. Ol árbir ultym degen azamattyń máńgilik aqyrlaspaityn, túgesilmeitin boryshy. Osy sebepti de biz qazirgi tildik qoldanysta qate qoldanylyp júrgen biraz sózdiń túpki maǵynasyna úńile ketkendi qup kórdik.
Kúni keshe áleýmettik jelide bir áriptesimizdiń: «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» degen sóilemdegi «Alqakól» qandai kól? Álde, «Alqakól» bizge orys tilinen engen álgi bir jalań paiymdaǵy «alkagol» degen sóz be?» dep túitkildi tóte baǵyttaǵany bar-dy. Sosyn el pikirine qulaq túrdik. Birisi: «bul shynymen orystyń «alkagol» degen sózinen shyqqan-aý, iship-iship sulap qalǵan» dep qarap otyr. Sol jazǵan «alkagol» sóziniń arap pen aǵylshyn sózdik qoldanysynda da bar ekenin bile me eken, bilse ony kóshpendi tarihyna orynsyz tyqpalaǵanda ne utpaq? Ágáráki, utary bolmasa, atan sózge artylǵan baba tarihtyń qazynasyn bótenniń qoinynda kelgen «bótelkege» aiyrbastap ne kórindi?
Ony aitam-aý, budan soń da buǵan bola shyr-pyr bolyp, bir eli aýzynda bútin sózdiń obaly ketti-aý dep ókinip, opynyp otyrǵan taǵy jan joq. Sózdiń júiesi men kiesine de pysqyrmaidy. Óz aldyna qalaýynsha bal ashyp, qajetinshe dolbarlap bailam jasaidy. Máselen kelesi bireýi: «Sulama sózine qaraǵanda, Alqakól kádimgi kól bolǵan-aý. Odan beri qansha zaman ótti, ol kól, bálkim, tartylyp ketken bolar» dep dop-domalaq dolbar jasaidy. Ári óz pikirin qyzǵyshtai qoryp, ońdy-soldy shashady kep sózdi. Buǵan qalai kúiinbeisiz, kúimeisiz?!
Sonda «Alqakól sulama» sóziniń túpki máni ne deisiz ǵoi, Aitalyq. Negizsiz, dálelsiz dáldúrishtik te emes. Sóz deitin alyp aidynnyń injý-marjanyn súzip, asylyn tizip bergen «Sóz sandyq» atty biregei eńbek bar. Sol kitapta «alqa» sózine omyraý, keýde dep túsinikteme berilip, jańaǵy jurt talqylaǵan «Alqakól» sózin «omyraýy jasty» degen tirkespen tápsirleidi. Osy qisynmen kelgende, «Alqakól sulama» degen sóz – omyraýy jasty bolyp sulaǵan ana taǵdyryn, odan asyp ult taǵdyryn sýrettep turǵan joq pa?
Mine, osyndai tarihi shejireshildigi basym, ulttyq koloriti joǵary sózderdiń kóringen «kósem aýyzdardyń» asyra silteýimen kóp qasietinen aiyrylyp qalǵanyn nesin jasyraiyq. Osyndaida taǵy Ahań aitady: «Tildiń mindeti – aqyldyń ańdaýyn ańdaǵanynsha, qiialdyń meńzeýin meńzegeninshe, kóńildiń túiýin túigeninshe aitýǵa jaraý. Munyń bárine jumsai biletin adamy tabylsa, til shama-qadyrynsha jaraidy. Biraq tildi jumsai biletin adam tabylýy qiyn», – dep. Baqsańyz, Alash baspasóziniń atasy bul jerde tildi jumsai bilý dep sózdiń qisynyn, qiýasyn hám miýasyn taýyp aitýdy meńzep otyr. Sózdiń máni munsha biik bolmasa, bizdiń qazaq «Tizemnen súrindirseń súrindir, tilimnen súrindirme» dep tilek aityp, «ómirden kózim ketse de sózim ketpesin» dep sóziniń sóldisin miras etpes edi-aý, táiiri?! Áńgime qaida? Áńgime taǵy búgingi shuryq-shoqpyt tilimizde.
Máselenki, qazirgi kúni kei jýrnalister qalpynan, saltynan jerigen qyzdardy «Teris jolǵa túsken arýlar» dep aitýǵa áýes. Múbádá, olar osyndaǵy «Arý» sóziniń kelbetti, kórkem degen mánispen qatar «ardaqty, qasterli» degen maǵynany beretinin bilse: «Teris jolǵa túsken ardaqtylar» dep aitpas edi. Tipti, bul sózdiń túpki túsindirmesin arnaiy sózdikten izdemei, etimologtarǵa júginbei-aq baǵamdaýǵa bolady. Aitalyq, qazaq uǵymy úshin kieli túlik «arýana» ataýyn qarastyrsaq, qasterli, ardaqty ana degenge saiady. Osy arada arýananyń qasietin birkisidei biletin qazaq bul pikirge talas týdyrmasa kerek. Budan bólek, adam o dúnielik bolǵanda jaqyndarynyń «marqumdy arýlap qoidyq» deitini beker aitylady deisiz be? Ia bolmasa, adam attarynda jii kezdesetin «Arýjan» syndy esimder she? Munda da ata-ananyń balasyn jurtyna ardaqty jan bolsa eken degen izgi nieti menmundalap turmai ma?!
Budan keiingi jazarman qaýym jii súrinetin kelesi bir sóz – «tabyn». Bulardyń buidalap úiretken beishara sózine zeiin salsań, qoi men jylqy, túie de tabynda jaiylyp, tabynda ósetindei. «Tabyndaǵy qoi» ne «jylqy tabyny» degendi de estimes qulaq estip jaýyr bolǵany bar. Al atam qazaqtyń siyrǵa «tabyn», qoiǵa sanyna qarai «qora», «otar» dep, jylqyny da dál solai sany boiynsha «úiir», «qos» ataǵanyn, al túieniń shoǵyryn «kele» dep júielegenin bular qaperinde ustansa, káne?
Eń ókinishtisi sol, biz ulttyq mentalitetimizge sai túzilgen kei sózderde óreskel qatelikterge baryp jatqanymyzdy bilmei kelemiz. Sosyn baryp kúlmekke jaqsy buralqy sóz ben qisyq mátinder qaptaidy kep. Dáiek deisiz be? Ádette, «bedeý» sózi tek malǵa qaratyla aitylatyn bolsa, ony bizdiń jazǵyshtar men aitqyshtar «bedeý ana» dep qoiyp qalatynyn qaitesiz. Adamǵa qaratyla aitylatyn «kúdeý» degen sóz tústerine kirse, qaneki.
Siz, buryn «áleńki» degen sózdi estip pe edińiz? Bálkim, maqalanyń arasyna tosyn «áleńki» sózi qosylyp ketse, kórshi otardan bóten qoi qosylyp ketkendei sóilem ishinen ishtei qýyp shyǵýǵa áýrelenetinińiz ras. Al keide osy túliktiń en-tańbasy kimdiki eken dep úńiletin kezińiz bolady ǵoi. Quddy sol qalybyńyzben jańaǵy «áleńki» sózine siz de bir ýaqyt bajailap, baiyptai úńilińizshi: kádimgi «jalyn» sózi ǵoi bul. Sonda baryp, «álekedei jalanǵan» degen sózdiń, shyn máninde, «áleńkidei jalanǵan» tulǵasyndaǵy sóz ekenin baiqaisyz. Endi «áleńkidei jalanǵan jigitter» deseńiz, tirkestiń máni túbegeili ashyla ketedi. Utymdy emes pe?
Utymdy degennen shyǵady. Biz bul sózdiń de áýelgi maǵynasyn umytýǵa taiadyq. Sodan baryp «utymdy oiyn boldy», «utymdy án aitty», «utymdy kesh» degen syndy telpegi teris ainalǵan sózge boi úirettik. Osyndaǵy «utym» sóziniń túpki maǵynasy jón, ret, yńǵai, qisyn degen maǵynalarǵa úndesetinin jáne umyttyq.
Ol ol ma, kúndelikti turmysta qoldanylyp júrgen «beishara» sózin bei+shara úlgisinde jasalynǵan sóz dep bilip, onyń mánin sharasyz, lajsyz degen maǵynalarǵa jýyqtatamyz. Sóitemiz de dosymyz ben jaqynymyzǵa, tipti kishkentai balalarǵa da «oi, beishara» dep aitýdy ádetke ainaldyrǵanbyz. Al shyn máninde osy bir músirkeý mánindegi sózdiń jetim maǵynasyn beretinin bilsek, múlde aitpaǵan bolar ma edik, kim bilsin?!
Qozybai Qurman
.jpg)