ۇلى احاڭنىڭ – احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ اتى مەشھٷر «ەدەبيەت تانىتقىشىندا» تٸل تۋرالى, لۇعات مەسەلەسٸ حاقىندا ايتىلماۋشى ما ەدٸ? سوندا عوي, عالىمنىڭ سٶز تۋدىرۋدىڭ كٸرپٸش قالاۋمەن, شىعارما جازۋدىڭ ٷي تۇرعىزۋمەن بٸردەي ەكەنٸن تەپتٸشتەي باياندايتىنى. ەندٸ ويلاساڭىز, الاشتىڭ اقبەرەن, الىپ تۇلعاسىنىڭ سول ايتقانى اقيقاتتان ەكەن-اۋ دەيسٸز بٷگٸنگٸ ٶڭشەڭ كٸرپٸشٸ دۇرىس قالانباعان كەتٸك سٶيلەمگە قارنىڭىز اشا-اشا, ٶكپەڭٸز قازاننىڭ تٷبٸنە ۇقساپ قارايا-قارايا بٸتكەسٸن. سٸرە, وسى ولقىلىقتىڭ, سان سوقتىرار سالعىرتتىقتىڭ زييانى تۋرالى مەڭزەدٸ مە ەكەن, ۇلت ۇستازى بٸر لەپەسٸندە: «سٶزٸ جوعالعان ۇلتتىڭ ٶزٸ دە جوعالادى» دەپ اشىنىپ ايتادى. بۇعان شٷبە جوق. ٶيتكەنٸ, ول بٷكٸل الاش زيالىلارىنىڭ ٷنٸ-تۇعىن. ولار سٶزدٸ امان الىپ قالۋ سىن ساعاتتا ۇلتتى امان الىپ قالۋدىڭ العىشارتى ەكەنٸن بٸلدٸ. سول جولدا كٷرەستٸ.
بۇل كٷرەس ەلٸ جالعاسۋدا. نەتيجەسٸ دە جوق ەمەس. تەۋەلسٸزدٸك بولىپ سٶز, تاريح بولىپ كٶنەنٸڭ كٶزٸ ورالدى. جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸ ەندٸ جۇعىمدى سٶزگە سۋساي باستادى. بٸلمەگەنٸن بٸلسەم دەيدٸ, تٷسٸنبەگەنٸن تٷيسٸنٸپ تٷيسەم دەيدٸ. مىسالى, وسىدان از ۋاقىت بۇرىن رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە اقىن ۇلاربەك نۇرعالىمنىڭ «سٶز تاپقانعا قولقانىڭ قانداي قاتىسى بار?» اتتى ماقالاسى جارىق كٶردٸ. سول-اق ەكەن, بٸزدٸڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بٸرازى سول ماتەريالدى تالاسا-تارماسا تاراتىپ, اۆتوردىڭ مەرەيٸن بٸر تاسىتتى دەرسٸز. بۇدان نەنٸ اڭعاراسىز? بٸزدٸڭشە, بۇل وقىرماننىڭ, اسىرىپ ايتقاندا قالىڭ قازاقتىڭ مەندٸ, مەيەكتٸ سٶزدٸ «تۇتىنۋعا» بەتتەگەنٸ-تٸن. ياكي, مۇنىڭ مەنٸ – ٶتكەندە بٸر ماقالامىزدا تٸلگە تيەك ەتكەنٸمٸزدەي ۇلتتىڭ ەۋەلگٸ بولمىسىن اشۋ ٷشٸن سانداعان سٶزدەردٸڭ كودىن تابۋدىڭ ارپالىسى, جانتالاسى. ٶيتكەنٸ سٶز – تاريح!
ەندٸ, ورايى كەلگەندە اتالعان ماقالاداعى بٸر مىسالدى وسىندا تٸلگە تيەك ەتە كەتكەنٸمٸز ارتىق بولماس. وندا ارال ساعالاپ, تەڭٸز جاعالاپ ٶسكەن جەرٸ تاپشى جاپونداردىڭ تٸلٸن ساقتاۋ ٷشٸن قىرۋار اقشا شىعىنداپ كٷرٸش ەگەتٸنٸ ايتىلادى. مۇندايدا سٸز «كٷرٸش قايدا, تٸل قايدا?» دەپ تاڭىرقاعان بولارسىز. اسىلى, مۇنىڭ مەنٸسٸ بىلاي دەلٸنٸپتٸ: سول ەلدٸڭ تٸل عالىمدارى زەرتتەي كەلە جاپون تٸلٸنٸڭ 70– 80%-ى كٷرٸشپەن بايلانىستى بولىپ شىققاندىقتان وسىنداي قادامعا بارىپتى. ەگەر جاپونداردىڭ ساناسىنان بۇل سٶزدەر بەرەتٸن ۇعىمدار جوعالسا, جاپون ۇلتى دا بٸرجولا جوعالماق.
مۇندايدا, وسى بٸر كٷنشىعىس ەلٸ سيياقتى گەكتارلاپ كٷرٸش ەكپەسە دە تٷگەل سٶزٸنٸڭ تٷبٸ تٶرت تٷلٸك مالى مەن كٶشپەندٸ تۇرمىسىنا تٸرەلەتٸن قازاق ٷشٸن تٸلدٸ ساقتاۋ – ۇلتتىق بولمىستى قايتا تٷلەتۋدٸڭ تاپتىرماس امالى ەكەنٸن ۇعىنۋى كەرەك-اق. ول ەربٸر ۇلتىم دەگەن ازاماتتىڭ مەڭگٸلٸك اقىرلاسپايتىن, تٷگەسٸلمەيتٸن بورىشى. وسى سەبەپتٸ دە بٸز قازٸرگٸ تٸلدٸك قولدانىستا قاتە قولدانىلىپ جٷرگەن بٸراز سٶزدٸڭ تٷپكٸ ماعىناسىنا ٷڭٸلە كەتكەندٸ قۇپ كٶردٸك.
كٷنٸ كەشە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە بٸر ەرٸپتەسٸمٸزدٸڭ: «اقتابان شۇبىرىندى, القاكٶل سۇلاما» دەگەن سٶيلەمدەگٸ «القاكٶل» قانداي كٶل? ەلدە, «القاكٶل» بٸزگە ورىس تٸلٸنەن ەنگەن ەلگٸ بٸر جالاڭ پايىمداعى «الكاگول» دەگەن سٶز بە?» دەپ تٷيتكٸلدٸ تٶتە باعىتتاعانى بار-دى. سوسىن ەل پٸكٸرٸنە قۇلاق تٷردٸك. بٸرٸسٸ: «بۇل شىنىمەن ورىستىڭ «الكاگول» دەگەن سٶزٸنەن شىققان-اۋ, ٸشٸپ-ٸشٸپ سۇلاپ قالعان» دەپ قاراپ وتىر. سول جازعان «الكاگول» سٶزٸنٸڭ اراپ پەن اعىلشىن سٶزدٸك قولدانىسىندا دا بار ەكەنٸن بٸلە مە ەكەن, بٸلسە ونى كٶشپەندٸ تاريحىنا ورىنسىز تىقپالاعاندا نە ۇتپاق? ەگەرەكي, ۇتارى بولماسا, اتان سٶزگە ارتىلعان بابا تاريحتىڭ قازىناسىن بٶتەننٸڭ قوينىندا كەلگەن «بٶتەلكەگە» ايىرباستاپ نە كٶرٸندٸ?
ونى ايتام-اۋ, بۇدان سوڭ دا بۇعان بولا شىر-پىر بولىپ, بٸر ەلٸ اۋزىندا بٷتٸن سٶزدٸڭ وبالى كەتتٸ-اۋ دەپ ٶكٸنٸپ, وپىنىپ وتىرعان تاعى جان جوق. سٶزدٸڭ جٷيەسٸ مەن كيەسٸنە دە پىسقىرمايدى. ٶز الدىنا قالاۋىنشا بال اشىپ, قاجەتٸنشە دولبارلاپ بايلام جاسايدى. مەسەلەن كەلەسٸ بٸرەۋٸ: «سۇلاما سٶزٸنە قاراعاندا, القاكٶل كەدٸمگٸ كٶل بولعان-اۋ. ودان بەرٸ قانشا زامان ٶتتٸ, ول كٶل, بەلكٸم, تارتىلىپ كەتكەن بولار» دەپ دوپ-دومالاق دولبار جاسايدى. ەرٸ ٶز پٸكٸرٸن قىزعىشتاي قورىپ, وڭدى-سولدى شاشادى كەپ سٶزدٸ. بۇعان قالاي كٷيٸنبەيسٸز, كٷيمەيسٸز?!
سوندا «القاكٶل سۇلاما» سٶزٸنٸڭ تٷپكٸ مەنٸ نە دەيسٸز عوي, ايتالىق. نەگٸزسٸز, دەلەلسٸز دەلدٷرٸشتٸك تە ەمەس. سٶز دەيتٸن الىپ ايدىننىڭ ٸنجۋ-مارجانىن سٷزٸپ, اسىلىن تٸزٸپ بەرگەن «سٶز ساندىق» اتتى بٸرەگەي ەڭبەك بار. سول كٸتاپتا «القا» سٶزٸنە ومىراۋ, كەۋدە دەپ تٷسٸنٸكتەمە بەرٸلٸپ, جاڭاعى جۇرت تالقىلاعان «القاكٶل» سٶزٸن «ومىراۋى جاستى» دەگەن تٸركەسپەن تەپسٸرلەيدٸ. وسى قيسىنمەن كەلگەندە, «القاكٶل سۇلاما» دەگەن سٶز – ومىراۋى جاستى بولىپ سۇلاعان انا تاعدىرىن, ودان اسىپ ۇلت تاعدىرىن سۋرەتتەپ تۇرعان جوق پا?
مٸنە, وسىنداي تاريحي شەجٸرەشٸلدٸگٸ باسىم, ۇلتتىق كولوريتٸ جوعارى سٶزدەردٸڭ كٶرٸنگەن «كٶسەم اۋىزداردىڭ» اسىرا سٸلتەۋٸمەن كٶپ قاسيەتٸنەن ايىرىلىپ قالعانىن نەسٸن جاسىرايىق. وسىندايدا تاعى احاڭ ايتادى: «تٸلدٸڭ مٸندەتٸ – اقىلدىڭ اڭداۋىن اڭداعانىنشا, قييالدىڭ مەڭزەۋٸن مەڭزەگەنٸنشە, كٶڭٸلدٸڭ تٷيۋٸن تٷيگەنٸنشە ايتۋعا جاراۋ. مۇنىڭ بەرٸنە جۇمساي بٸلەتٸن ادامى تابىلسا, تٸل شاما-قادىرىنشا جارايدى. بٸراق تٸلدٸ جۇمساي بٸلەتٸن ادام تابىلۋى قيىن», – دەپ. باقساڭىز, الاش باسپاسٶزٸنٸڭ اتاسى بۇل جەردە تٸلدٸ جۇمساي بٸلۋ دەپ سٶزدٸڭ قيسىنىن, قيۋاسىن ھەم ميۋاسىن تاۋىپ ايتۋدى مەڭزەپ وتىر. سٶزدٸڭ مەنٸ مۇنشا بيٸك بولماسا, بٸزدٸڭ قازاق «تٸزەمنەن سٷرٸندٸرسەڭ سٷرٸندٸر, تٸلٸمنەن سٷرٸندٸرمە» دەپ تٸلەك ايتىپ, «ٶمٸردەن كٶزٸم كەتسە دە سٶزٸم كەتپەسٸن» دەپ سٶزٸنٸڭ سٶلدٸسٸن ميراس ەتپەس ەدٸ-اۋ, تەيٸرٸ?! ەڭگٸمە قايدا? ەڭگٸمە تاعى بٷگٸنگٸ شۇرىق-شوقپىت تٸلٸمٸزدە.
مەسەلەنكي, قازٸرگٸ كٷنٸ كەي جۋرناليستەر قالپىنان, سالتىنان جەرٸگەن قىزداردى «تەرٸس جولعا تٷسكەن ارۋلار» دەپ ايتۋعا ەۋەس. مٷبەدە, ولار وسىنداعى «ارۋ» سٶزٸنٸڭ كەلبەتتٸ, كٶركەم دەگەن مەنٸسپەن قاتار «ارداقتى, قاستەرلٸ» دەگەن ماعىنانى بەرەتٸنٸن بٸلسە: «تەرٸس جولعا تٷسكەن ارداقتىلار» دەپ ايتپاس ەدٸ. تٸپتٸ, بۇل سٶزدٸڭ تٷپكٸ تٷسٸندٸرمەسٸن ارنايى سٶزدٸكتەن ٸزدەمەي, ەتيمولوگتارعا جٷگٸنبەي-اق باعامداۋعا بولادى. ايتالىق, قازاق ۇعىمى ٷشٸن كيەلٸ تٷلٸك «ارۋانا» اتاۋىن قاراستىرساق, قاستەرلٸ, ارداقتى انا دەگەنگە سايادى. وسى ارادا ارۋانانىڭ قاسيەتٸن بٸركٸسٸدەي بٸلەتٸن قازاق بۇل پٸكٸرگە تالاس تۋدىرماسا كەرەك. بۇدان بٶلەك, ادام و دٷنيەلٸك بولعاندا جاقىندارىنىڭ «مارقۇمدى ارۋلاپ قويدىق» دەيتٸنٸ بەكەر ايتىلادى دەيسٸز بە? يا بولماسا, ادام اتتارىندا جيٸ كەزدەسەتٸن «ارۋجان» سىندى ەسٸمدەر شە? مۇندا دا اتا-انانىڭ بالاسىن جۇرتىنا ارداقتى جان بولسا ەكەن دەگەن ٸزگٸ نيەتٸ مەنمۇندالاپ تۇرماي ما?!
بۇدان كەيٸنگٸ جازارمان قاۋىم جيٸ سٷرٸنەتٸن كەلەسٸ بٸر سٶز – «تابىن». بۇلاردىڭ بۇيدالاپ ٷيرەتكەن بەيشارا سٶزٸنە زەيٸن سالساڭ, قوي مەن جىلقى, تٷيە دە تابىندا جايىلىپ, تابىندا ٶسەتٸندەي. «تابىنداعى قوي» نە «جىلقى تابىنى» دەگەندٸ دە ەستٸمەس قۇلاق ەستٸپ جاۋىر بولعانى بار. ال اتام قازاقتىڭ سيىرعا «تابىن», قويعا سانىنا قاراي «قورا», «وتار» دەپ, جىلقىنى دا دەل سولاي سانى بويىنشا «ٷيٸر», «قوس» اتاعانىن, ال تٷيەنٸڭ شوعىرىن «كەلە» دەپ جٷيەلەگەنٸن بۇلار قاپەرٸندە ۇستانسا, كەنە?
ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, بٸز ۇلتتىق مەنتاليتەتٸمٸزگە ساي تٷزٸلگەن كەي سٶزدەردە ٶرەسكەل قاتەلٸكتەرگە بارىپ جاتقانىمىزدى بٸلمەي كەلەمٸز. سوسىن بارىپ كٷلمەككە جاقسى بۇرالقى سٶز بەن قيسىق مەتٸندەر قاپتايدى كەپ. دەيەك دەيسٸز بە? ەدەتتە, «بەدەۋ» سٶزٸ تەك مالعا قاراتىلا ايتىلاتىن بولسا, ونى بٸزدٸڭ جازعىشتار مەن ايتقىشتار «بەدەۋ انا» دەپ قويىپ قالاتىنىن قايتەسٸز. ادامعا قاراتىلا ايتىلاتىن «كٷدەۋ» دەگەن سٶز تٷستەرٸنە كٸرسە, قانەكي.
سٸز, بۇرىن «ەلەڭكٸ» دەگەن سٶزدٸ ەستٸپ پە ەدٸڭٸز? بەلكٸم, ماقالانىڭ اراسىنا توسىن «ەلەڭكٸ» سٶزٸ قوسىلىپ كەتسە, كٶرشٸ وتاردان بٶتەن قوي قوسىلىپ كەتكەندەي سٶيلەم ٸشٸنەن ٸشتەي قۋىپ شىعۋعا ەۋرەلەنەتٸنٸڭٸز راس. ال كەيدە وسى تٷلٸكتٸڭ ەن-تاڭباسى كٸمدٸكٸ ەكەن دەپ ٷڭٸلەتٸن كەزٸڭٸز بولادى عوي. قۇددى سول قالىبىڭىزبەن جاڭاعى «ەلەڭكٸ» سٶزٸنە سٸز دە بٸر ۋاقىت باجايلاپ, بايىپتاي ٷڭٸلٸڭٸزشٸ: كەدٸمگٸ «جالىن» سٶزٸ عوي بۇل. سوندا بارىپ, «ەلەكەدەي جالانعان» دەگەن سٶزدٸڭ, شىن مەنٸندە, «ەلەڭكٸدەي جالانعان» تۇلعاسىنداعى سٶز ەكەنٸن بايقايسىز. ەندٸ «ەلەڭكٸدەي جالانعان جٸگٸتتەر» دەسەڭٸز, تٸركەستٸڭ مەنٸ تٷبەگەيلٸ اشىلا كەتەدٸ. ۇتىمدى ەمەس پە?
ۇتىمدى دەگەننەن شىعادى. بٸز بۇل سٶزدٸڭ دە ەۋەلگٸ ماعىناسىن ۇمىتۋعا تايادىق. سودان بارىپ «ۇتىمدى ويىن بولدى», «ۇتىمدى ەن ايتتى», «ۇتىمدى كەش» دەگەن سىندى تەلپەگٸ تەرٸس اينالعان سٶزگە بوي ٷيرەتتٸك. وسىنداعى «ۇتىم» سٶزٸنٸڭ تٷپكٸ ماعىناسى جٶن, رەت, ىڭعاي, قيسىن دەگەن ماعىنالارعا ٷندەسەتٸنٸن جەنە ۇمىتتىق.
ول ول ما, كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا قولدانىلىپ جٷرگەن «بەيشارا» سٶزٸن بەي+شارا ٷلگٸسٸندە جاسالىنعان سٶز دەپ بٸلٸپ, ونىڭ مەنٸن شاراسىز, لاجسىز دەگەن ماعىنالارعا جۋىقتاتامىز. سٶيتەمٸز دە دوسىمىز بەن جاقىنىمىزعا, تٸپتٸ كٸشكەنتاي بالالارعا دا «وي, بەيشارا» دەپ ايتۋدى ەدەتكە اينالدىرعانبىز. ال شىن مەنٸندە وسى بٸر مٷسٸركەۋ مەنٸندەگٸ سٶزدٸڭ جەتٸم ماعىناسىن بەرەتٸنٸن بٸلسەك, مٷلدە ايتپاعان بولار ما ەدٸك, كٸم بٸلسٸن?!
قوزىباي قۇرمان
.jpg)