Qazaqstanda qurylǵan qorlardyń túri de kóp, sany da kóp. Biraq sol qorlardyń qoǵamda atqaryp jatqan jumystary kópke belgisiz. Biz qurylǵanyna kóp bolmaǵan «Qyzaiana» qoǵamdyq qorynyń atqarýshy direktory Bazaráli Áripulymen kezdesip, az-kem ańgimelesip, qor jumysymen tanysyp qaitqan edik.
– Bazaráli Áripuly, aldymen «Qyzai ana» qoǵamdyq qory týraly qysqasha málimet bere ketseńiz?
– Qyzai ana – qazaqtyń qasietti analarynyń biri, Báidibek bi men Domalaq anadan týǵan, aqyl-parasatymen, ismerligimen, tylsym qasietimen aty ańyzǵa ainalǵan tarihi tulǵa. Al onyń urpaǵynan taraǵan jurt onyń atymen «Qyzai eli» dep atalyp ketken bir áýlettiń jan-sany qazir millionǵa jaqyndap qaldy. Olardyń basym kópshiligi Qytaidyń Ile qazaq avtonomiialy oblysynyń Ile aimaǵynda turady. Táýelsizdikten beri Qyzai urpaqtarynan atajurtqa qonys aýdarǵandary da birshama, olar qoǵamnyń ársalasynda eńbek etip, ósip-ónip jatyr.
Al «Qyzai ana» qorynyń qurylýyna kelsek, 2011 jyly aqyn Ábdiǵani Pázilhanuly Talǵar aýdany Nura aýyldyq okrýgi mádeniet úiiniń basshysy bolyp turǵan kezinde jasaǵan usynysy boiynsha Talǵar aýdany Óstemir aýylynda ózgertýge tiisti bir kóshesiniń atyn Qyzai ananyń atyna berdi. Qyzai urpaqtary 2011 jyldyń 16 qazanynda sol kósheniń boiynda Qyzai anaǵa arnap as berip, «Qyzai anan qoǵamdyq qoryn qurý» týraly sheshim qabyldaǵan bolatyn. Maqsat – Qyzai ananyń kemeńgerligin nasihattaý, Qyzai ana qalyptastyrǵan qolóner úlgisin jańǵyrtý, Qyzai ana urpaqtarynan shyqqan ulttyq deńgeige kóterilgen tulǵalardy elge tanystyrý, jas urpaqty bilim alýǵa, ǵylym igerýge yntalandyrý, sondai-aq, Óstemir aýylynyń áleýmettik mádeni damýyna úles qosý. Mine, osy maqsatta Qor qurylǵan bolatyn. Demek, «Qyzai ana» qoǵamdyq qorynyń alǵaq oiǵan maqsaty biik deýge bolady.
– Buǵan deiin qandai sharalar ótkizdińizder?
– Qor qurylǵan 2012 jyldan beri ár jyly 23 naýryz kúni Talǵar aýdany Óstemir aýylyndaǵy Qyzai ana kóshesiniń boiynda aýyl turǵyndaryn aarnap keń kólemde Naýryz merekesin ótkizip kelemiz. Naýryz merekesinde kontserttik jáne sporttyq is-shar ótkiziledi. Elge oralǵan jáne jergilikti óner juldyzdary halyqqa án men kúiden sháshý shashady; jyl saiyn aýdan boiynsha mektep oqýshylary arasynda qazaq kúresinen jarys ótkiziledi; mektepte jáne joǵary oqý oryndaryndaǵy oqýda úzdik, ártúrli jarystarda júlde alǵan, otbasynda qiynshylyǵy bar stýdentterge bir jolǵy stipendiia taǵaiyndap kelemiz. Munda atapa itýǵa tiisti jai: Naýryz merekesin jáne sporttyq jarys júldegerlerge beriletin syilyqtardy Qyzai ana urpaqtarynan shyqqan kásipker azamattar ózideri qarjylandyrady. Jáne olar merekelik shara barysynda Óstemir mektep oqýshylaryna qalam-qaryndash, dápter, kiim-keshek tartý etip, oqýy jaqsy, otbasynda qiynshylyǵy bar oqýshylarǵa aqshalai syiaqy taratyp, olardy bilim alýǵa yntalandyryp keledi.
Mysaly Qorymyzdyń quryltaishysy Omaráli Ádilbekuly ulystyń uly kúninde Óstemir aýylyndaǵy áleýmettik jaǵdaiy tómen, sabaqta úzdik 5 oqýshyǵa biyl úshinshi jyl otyz myń teńgeden arnaiy stipendiia taǵaiyndap keledi. Bul igi ister dástúrge ainalýda.
Ótken jylǵy naýryz merekesi nótkizýdi óz moinyna alǵan Qor qurlytaishysynyń biri SáýlenToqqazyulynyń bastamasymen alǵash ret «Alashqa aty málim – Qyzai ana» atty jas aqyndar arasynda jyr músháirasyn ótkizip, úsh jeńimpazǵa syilyq berildi. Al biylǵy Naýryz merekesin ótkizýshi kásipker Sabyrjan Muqamethanuly Alash Ordanyń 100 jyldyǵyna orai «Aibyndy Alashym» atty jyr músháirasyn uiymdastyryp otyr. Demek, bizdiń Óstemirdegi Naýryz merekemiz memlekettik is-sharalarmen úndesedi.
2013 jyly «Qyzai ana» qorynyń qarjylandyrýymen ulttyq deńgeige kóterilgen alashshyl uly kúresker aqyn Tańjaryq Joldyulynyń 110 jyldyǵyna orai rejisser Ásemǵazy Qapanuly túsirgen «Tańjaryq» atty eki bólimdi derekti film túsirip, aqparat quraldary arqyly elge keń taratyldy.
– Iá, músháiranyń sharttaryn «Ádebiet» portalynan oqydyq. Jalpy, qazirgi kezde aitýly tarihi datalardy qoǵamdyq uiymdar aldymen atap ótýde. Bunyń syry nede dep oilaisyz?
– Elimizdiń memlekettik tarihi datalaryn belsendi azamattar, buqaralyq uiymdar óz erikterimen ótkizip jatsa, bul qýanarlyq jaǵdai, bul azamattarymyzdyń ultqa degen jaýapkershiliginiń artqanyn kórsetedi. Jalp yulttyń toiy kópke ortaq sharýa dep bilemin. Ár azamattyń shama-sharqyna qarai atsalysýy – azamattyq boryshy. Keshegi handarymyz, qoldarynan qarý túspei, elin, jerin qorǵaǵan qas batyrlarymyz bolmasa, Alashtyń ult taǵdyry úshin kúresken arystary bolmasa, búgingi bizdiń azat memleketimizdiń bolýy qiyn edi. Sondyqtan ótkenimizdi eske alyp, tarihi tájiribelerden sabaq alýa rqyly bolashaqqa senim bailai alamyz, azattyǵymyzdy saqtai alamyz. Sol úshin de tarihi datalarǵa arnalǵan sharalardyń, músháiralardyń kóp bolǵany halyqtyń jadysyn jańǵyrtýǵa paidaly. Endeshe, osyndai sharalardy ótikizip jatqan azamattarǵa tek rahmet aitqanymyz jón.
Al bizdiń ótkizgeli otyrǵan músháiraǵa «Ádebiet portaly» aqparattyq qoldaý kórsetti. Osy oraida «Ádebiet portalyndaǵy» azamattarǵa da Qor atynan alǵys aitamyn.
– Qordyń Naýryz merekesin aýylda ótkizý sebebin ashyp aita ketseńiz!
– Búgingi kúni aýyldardyń jaǵdaiyn sizder jaqsy bilesizder. Aýyldyń jaǵdaiy jaqsarmai qazaqtyń jaǵdaiy ońalmaidy. Qyzai anaǵa Óstemir aýylynan kóshe berilgendikten, aldymen sol aýyldyń turǵyndaryna merekelik qýanysh syilasaq, aýyl turǵyndary men bala-shaǵalaryn bir qýanyshqa bóleýdiń ózi nege turady? Sonymen qatar sol aýyldaǵy mektepke, mektep oqýshylaryna joǵaryda aitylǵandai kómek kórsetiledi. Odan tys 2012 jyly 3.5 million teńge jumsap Óstemir aýylyndaǵy Qyzai ana kóshesin qaita jóndeýden ótkizdik. 2015 jyly kósheniń shyraqtaryn qaita jaryqtandyrdyq. «Syi qylsań – sypyra qyl» degendei, bolashaqta Óstemir aýylyna biraz kómek jasaý oiymyzda bar. Keleshekte Qyzai ana atynda saiabaq jasap, «Qyzai ana» murajaiyn qursaq degen josparymyz bar. Bul aýyl halqynyń áleýmettik mádeni turmysynyń jaqsarýyna igi yqpal etetin bolady. Eger árbir qoǵamdyq uiymdar, belgili kásipker azamattar aýylǵa, aýylh alqyna kózqyryn sala júrse, kómek qolyn soza júrse, aýyl jaǵdaiy tezirek kóteriler edi.
– «Qyzai ana» qorynyń qarjysy qaidan keledi?
– Qorymyzdyń zańdy quryltaishysy – 19 adam. Qor atynan ótken is-sharalarǵa osy 19 adam jáne basqa da belsendi azamattar óz erikterimen qorǵa jarnalaryn qosady. Qazirgi quryltaishylardan bastap eriktilerge deiin Qor úshin qandai jarna berý óz erkinde. Eshkimge «salyq» salynbaidy. Qandai shara uiymdastyrsaq ta azamattar óz erkimen kómektesedi. Taǵy bir aita ketetinim, Óstemir aýylynda ótetin naýryzdy «Qyzai ana» qory uiymdastyrǵanymen, barlyq qarjylyq shyǵyndy jekelegen azamattarymyz shyǵarady. Osy shara barysynda kópshilik bergen qarajat Qorǵa tapsyrylady. Osy oraida qorymyzdy qoldap, qýattaǵan barlyq azamattarǵa rahmetimdi aitamyn. Qor qurylǵaly da 5 jyldan asty. Qatarymyz kóbeiip keledi. Jastarymyzdyń belsendiligi joǵary. Jastarmenj umys bólimi qurylyp, eki azamat jaýapty retinde bekitildi. Aldaǵy ýaqytta sol azamattarmen birge Qor jumysyn jandandyratyn bolamyz.
– «Qyzai ana» qoǵamdyq qorynyń taǵy qandai jospary bar?
-Joǵaryda aitqannanb ólek, qarjylyq jaǵdai jar berip jatsa, Qyzai anna týraly derekti film túsirý, Ult birtutastyǵy taqyrybynda konferentsiialar ótkizý oiymyzda bar.
– Ýaqytyńyzdy bólip, suhbattasqanyńyzǵa rahmet! Isterińiz jemisti bolsyn!
.jpeg)