Búgingi kúni «jastar kitap oqymaidy», «balalar ádebietke qyzyqpaidy» degen ýáj kóp aitylady. Al oqylatyn kitap basylý úshin aqyn-jazýshylarǵa qanshalyqty qoldaý berilip jatyr? «Balalar ádebietin qoldaý jyly» bir jyldyq naýqan ǵana bolyp qalmai ma? Osy jáne basqa da suraqtardyń jaýabyn izdegen «Ult» portaly aqyn Baibota QOShYM-NOǴAIDY áńgimege tartty.
– Biylǵy jyl «Balalar men jasóspirimder ádebietin qoldaý jyly» ekenin bilesiz. Jalpy búgingi balalar ádebietiniń jai-kúii týraly ne aitasyz?
– Maǵan el-jurtty aldaýsyratqan osyndai naýqandyq sharalar unamaidy. Bul ózi aldymen ataýy kelispegen naýqandyq shara bolyp tur. Siz maǵan «Balalar men jasóspirimder ádebietin qoldaý jyly» dep otyrsyz. Al Qazaqstan Respýblikasynyń Mádeniet jáne sport ministrligi 2021 jyldy «Qazaqstandaǵy balalar men jasóspirimderdiń kitap oqýyn qoldaý jyly» dep jariialady. BAQ Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet jazýshylar qaýymy «Balalar jáne jasóspirimder ádebieti jylyn» qoldaidy degen usynys aitty desedi... Jalpy, qoldaýdy kim jasaidy? Balalar men jasóspirimder ádebietin qoldai ma, joq álde balalar men jasóspirimderdiń kitap oqýyn qoldai ma? Menińshe, memleket balalar men jasóspirimderge arnalǵan ádebietti qoldaýy kerek! Buny bir jyldyq naýqanǵa ainaldyrmai, máńgilik qoldaýǵa tiis. Iaǵni bul sharanyń ataýy «Balalar jáne jasóspirimder ádebietin qoldaý ǵasyry» atalsa jón. Óitkeni ádebiet bir jylda ǵana jasalmaidy. Ol úzdiksiz júretin úderis emes pe? Balalar men jasóspirimderge arnalǵan ádebiet ósip-órkendemese, balalar men jasóspirimderdiń kitap oqýyn qalai qoldaidy?
Al búgingi balalar ádebietiniń jai-kúii týraly aitatyn bolsaq, eńsemizdi aýyr muń basady. Bir aýyz sózben aitqanda, qazir balalar ádebietiniń hali múshkil. Bul týraly talai jerde aittyq. «Balalar ádebietiniń hali múshkil» dep aitqannan jai-kúiimiz jaqsaratyn bolsa, aitýdan kendelik joq-aý. Sózińe qulaq asar pende bolmaǵan soń, aittyń ne, aitpadyń ne – báribir ǵoi.
Aqyn-jazýshylar balalardy elimizdiń bolashaǵy dep biledi. Olardyń tárbiesi men zamanyna laiyqty azamat bolyp qalyptasýyna, rýhani baiyp, kóńil kókjieginiń keńeiýine beijai qarap otyra almaidy. Sondyqtan memleket balalar men jasóspirimderge arnalǵan ádebietti qoldaityn jyl ma, qoldamaityn jyl ma – báribir, qalamgerlerimiz qolynan qalamy túskenshe qajymai-talmai eńbek ete beredi.
Áýeli mynadai bir naqty málimetterdi sóileteiik. Strategiialyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń Ulttyq statistika biýrosy 2020 jyldyń qańtar-jeltoqsan ailarynyń arasynda respýblikamyzda 425,6 myń sábi dúniege keldi degen málimetti usynypty, bul kórsetkish munyń aldyndaǵy 2019 jylmen salystyrǵanda 22,6 myń adamǵa kóp eken. 2020 jyly 248,7 myń náreste (nemese 58,4%-i) qalalarda ómirge kelse, 176,9 myńy (nemese 41,6%-i) aýyldyq jerlerde týǵan. Elimizde jyl saiyn orta eseppen alǵanda 400 myń bala dúniege keledi eken. 2018 jyly 350 myńnan astam bala alǵash mektep tabaldyryǵyn attaǵan. Qazaqstan Respýblikasynyń Bilim jáne ǵylym ministrliginiń málimetinshe, 2017 oqý jylynda 370 myńnan astam bala birinshi synypqa barypty. 2016 jyly 369 myń bala, 2015 jyly 336 myń bala alǵash ret mektep esigin ashqan. Ulttyq statistika biýrosy byltyr dúniege kelgen nárestelerdiń 79,8 paiyzynyń anasynyń ulty qazaq ekenin jariialapty. Qalǵan bóligin orystar, ózbekter, uiǵyrlar, ýkraindar, tatarlar men nemister quraityn kórinedi.
Ata-analarynyń qushaǵynda, balabaqshada tárbielenip jatqan, mektep tabaldyryǵyn attaǵan osynsha balany biz kórkem ádebietpen (tek qana kórkem ádebiet emes) qamtamasyz etýimiz kerek. Olar ana tilinde sóilep, qaǵaz ben boiaýdyń iisin sezý úshin qoldaryna kitap ustatýǵa tiispiz. Qazaqstan baspalarynan shyǵyp jatqan balalar men jasóspirimderge arnalǵan ádebiettiń sany mardymsyz. Ár balanyń qolyna bir-birden kitap ustata almaimyz. Qazaqtar qonystanǵan aýyldy jerlerde kitap dúkenderi múlde joq esebi. Al memlekettik tapsyryspen jaryq kórgen taralymy az kitaptar kitaphanalardan-aq artylmaidy. Keibir derekterge súiensek, búgingi tańda Qazaqstanda 258 balalar men jasóspirimder kitaphanasy jumys isteidi eken. Onyń 241-i balalarǵa, 11-i jastarǵa, altaýy balalar men jasóspirimderge arnalǵan desedi. Balalardyń bárin biz kitaphanalarǵa alyp bara almaimyz ǵoi...
– Balalarǵa arnap jazatyn aqyn-jazýshylardyń shyǵarmashylyǵyn qoldaý úshin ne isteý kerek? Qaitsek balalar ádebietin damytamyz?
– Barlyǵy memleket tarapynan bólinetin qarjyǵa táýeldi. Aqyn-jazýshylar memlekettik tapsyrys bolsa da, bolmasa da shyǵarmashylyqpen ainalysýǵa ýaqyt tabady. Únemi shyǵarmashylyq izdenis ústinde júredi. Kúndiz qyzmetin istep, túnde uiqysyn bólip jazý ústeline otyrady. Ailap-jyldap jazǵan kitabyn jaryqqa shyǵarýǵa birneshe jylyn arnaidy. Kitaby jaryq kórip jatsa, eshteńege arzymaityn bolmashy qalamaqy alady. Olar da adamnyń balasy ǵoi. Eńbegi baǵalanyp, beinetiniń zeinetin kórýi kerek. Bul – talai aitylyp jaýyr bolǵan másele. Keleshegimiz bar dese, osy máseleni memleket sozbaqqa sala bermei ońtaily sheshýge bolady emes pe? Al Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi qyzmetsiz qalǵan kezderinde de «shyǵarmashylyq jumysta» bolady. Jumys ótili eshqashan úzilmeidi. Zeinetke shyqqan kezinde bul ýaqyt jumys ótiline esepteledi. Biraq ol esh jerden aqsha almaidy. Ol qolynan qalamyn tastamai shyn máninde jumys istep jatyr ǵoi! Buny nege nazarǵa almasqa? Balalar ádebieti memleket tarapynan baǵalanbaidy. Sondai-aq balalar jazýshysyn memleket tarapynan marapattaý balalar ádebietine jasalǵan qamqorlyq emes pe?
– Qazirgi jastar kitap oqymaidy degen naz kóp aitylady. Al balalardy kitapqa baýlý úshin ne isteý kerek? Balalar súiip oqityn janrlar qandai?
– Balalar da, jasóspirimder men jastar da kitap oqidy. Balabaqshaǵa baratyn balalardyń sýretti kitapshalardy aqtaryp, ata-analary, tárbieshileri jattatqan taqpaqtardy aityp, jumbaqtardy sheship júrgenin kúndelikti ómirden kórýge bolady. Oqýshylar aýyr sómkelerin asynyp mektepke ketip bara jatady. Ol sómkeniń ishinde, oqýlyq bolsa da, kitap bar ekenine kúmándanbai-aq qoiyńyz. Iri qalalardaǵy kitaphana oqyrmandarynyń basym kópshiligi stýdent jastar ekeni de anyq.
Al kórkem ádebiettiń budan shirek ǵasyr burynǵy ýaqytpen salystyrǵanda az oqylatyny aqiqat. Onyń sebebi óte kóp... Biraq balalardy kitapqa baýlý úshin ózimiz olarǵa ónege kórsetip kitap oqýymyz kerek. Damyǵan elderdiń bárinde de kitap oqý úrdisi úzilgen emes.
Balalarǵa ár alýan janrdaǵy shyǵarmalardyń bári kerek. Eń bastysy olardyń jas erekshelikterin eske alýǵa tiispiz. Mysal úshin sizge «Baldyrǵan» jýrnalyn bir jylǵa jazylýdy usynaiyn. Kóp nársege kóz jetkizesiz. Bul – respýblikamyzdaǵy memleket qarjylandyratyn jalǵyz ádebi-kórkem jýrnal. Jýrnal betterinde jumbaq, jańyltpash, mysal, ertegi, ańyz, óleń, taqpaq, sanamaq, áńgime, aýdarma t.b. janrlardaǵy qyrýar shyǵarma jaryq kórip jatady. Balabaqsha tárbieshileri men bastaýysh mektep muǵalimderi «Baldyrǵan» jýrnalyn baǵalaitynyn biz oqyrmandarymyzben kezdesýlerde talai ret baiqadyq. Al eresek balalar men jasóspirimder arasynda hikaiattar men romandarǵa tisi batatyndar da az emes. Jasóspirimder fentezi men fantastikalyq týyndylardy da izdep júredi. Qysqasy, balalarǵa barlyq janrdaǵy ádebi shyǵarmalar jat emes.
– Qazirgi balalar kimderdi oqý kerek? Balalarǵa arnap jazatyn aqyn-jazýshylardan kimderdi atap, qandai kitaptardy oqýǵa usynar edińiz?
– Balalarǵa myna avtordy oqy, myna avtordy oqyma deýge bola ma? Kimdi oqý kerek ekenin árkim ózi sheshedi. Soǵan bailanysty talǵam da qalyptasady. Boiaǵyshtardy boiap, sýretti-kitapshalardy oqi bastaǵan bala birte-birte kólemdi týyndylarǵa qol soza bastaidy. Balalar ana tilindegi kórkem shyǵarmalarmen qosa shetel ádebietinen de sýsyndaýy kerek.
– Balalar ádebietine jarnama jetispeitin siiaqty. Bul baǵytta memlekettik qoldaý, jarnama jasaý siiaqty jumystar qanshalyqty oryn alyp jatyr?
– Ádebiettiń eń áýelgi jarnamasy – ádebi syn. Onyń hali qandai ekeni bárimizge belgili. Ádebi syn túgil jaryq kórgen kitaptarǵa baspasóz betterinde retsenziia da berilmeitin bolǵanyna talai jyldyń júzi boldy. Balalar ádebietine úles qosyp júrgen qandai aqyn-jazýshylar bar ekenin bilmese, kimge qoldaý kórsetedi, qandai kitapqa jarnama jasaidy? Tek Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń jyl saiyn ótetin ádebi jyldyq qorytyndysynda kitaptary jaryq kórgen aqyn-jazýshylardyń esimi, eger baiqamai umyt qalmasa, bir ret atalady. Soǵan da «mázbiz»...
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan Aqbota MUSABEKQYZY
